Albanio
El Vikipedio
| Republika e Shqipërisë | |
| Respubliko Albanio | |
 (Detaloj) |
 (Detaloj) |
| Nacia himno: Hymni i flamurit | |
| Nacia devizo: Feja e Shiqiptarit është Shqiptaria | |
 |
|
| Bazaj informoj | |
|---|---|
| Ĉefurbo | Tirano |
| Ĉefa(j) lingvo(j) | Albana |
| Plej ofta(j) religio(j) | Islamo (50%) Romkatolikismo (15%) Ortodoksismo (35%)[1] |
| Areo % de akvo |
28.748 km² 4,7% |
| Loĝantaro | 3.600.523 |
| Loĝdenso | 134/km² |
| Loĝantoj | Albanoj |
| Horzono | UTC+1 UTC+2 (somere) |
| Interreta domajno | .al |
| Landokodo | AL |
| Telefona kodo | +355 |
| Politiko | |
| Politika sistemo | Evoluanta demokratia respubliko |
| Ŝtatestro | Bamir Topi |
| Ĉefministro | Sali Berisha |
| Nacia tago | 28-a de novembro |
| Sendependiĝo | 28-a de novembro 1912 |
| Ekonomio | |
| Valuto | Leko (ALL) |
| Esperanto-movado | |
| Landa E-asocio | Albana Esperanto-Ligo |
Albanio aŭ Albanujo (oficiale la Respubliko Albanio, albane: Republika e Shqipërisë [rePUblika e ŝĉipaRIS]) estas lando en la sudorienta parto de Eŭropo sur la Balkana duoninsulo. La lando limas norde al Montenegro, nordoriente al Kosovo, oriente al Makedonio, sude al Grekio. Ĝi marlimas okcidente al Adriatiko kaj sudokcidente al la Ionia Maro. De la 1990-oj oni pritraktas la lando kiel leviganta demokratio malgraŭ ĝia historiaj problemoj. Albanio ludis gravan rolon en la kontrolado kaj stabilado de la interetnaj konfliktoj en la regiono kaj daŭre survojas al membreco de NATO kaj EU.
Enhavo |
[redakti] Historio
[redakti] Komencoj
Iliroj, kiuj estas konsiderataj kiel fondintoj de hodiaŭa Albanio, konkeris ĝin iam ĉirkaŭ la jaro 2000 a. K.
[redakti] Antikvo
En la 1-a jarcento la Romia imperio ebligis sur teritorio de la hodiaŭa Albanio evoluon kaj subpremis interklanajn disputojn. Fine de la 4-a jarcento disvastiĝis en la landon ankaŭ kristanismo. Post divido de la regno Albanio apartenis al Bizanca imperio.
[redakti] Mezepoko
Sed bizancan influon komencis endanĝerigi Bulgario kaj pli poste pluaj ŝtatoj, ĉefe de nordo Raŝko, Zeto kaj Venecia respubliko.
[redakti] Sendependo kaj nuntempo
Albanio proklamis la 28-an de novembro 1912 sendependon kaj ĝi fariĝis respubliko. Sed nelonge post tiu ĉi liberigo eksplodis la unua mondmilito kaj eĉ Albanio fariĝis unu el batalejoj de tiu ĉi konflikto. En la jaro 1928 Zog la 1-a proklamis la landon reĝlando, kies reĝo li fariĝis.
La 7-an de aprilo 1939 Albanion okupis Italio kaj igis ĝin parton de la Italio. En 1940 la itala armeo el Albanio atakis Grekion helpate de albanaj trupoj. Grekio kontraŭatakis kaj okupis trionon de Albanio. Fine, kun la helpo de Germanio, Italio regajnis Albanion kaj venkis Grekion. Post la t.n. armistico de la 8-a de septembro 1943 de Italio kun la anglo-usonaj aliancitoj, Albanion okupis Germanio.
Dum kunveno de albana komunista partio formiĝis kontraŭfaŝisma partizana movado, kiu liberigis en la jaro 1944 la landon. Tiuj tuj nuligis la monarkion kaj proklamis popolan respublikon. Printempe de la sama jaro estiĝis nova registaro, kies prezidanto fariĝis Enver Hoĝa.
La 1-an de novembro 1946 estis aprobita konstitucio.
En la jaro 1976 estis proklamita nova konstitucio, en kiu la lando proklamis sin popola socialisma respubliko. Post la morto de Enver Hoĝa en la jaro 1985 kreskis kun senĉese malboniĝanta situacio en la lando streĉo; opozicio, kiu krom postulo de demokratio de okcidenta tipo volis ankaŭ liberecon de religia konfesio, fariĝis senĉese pli kaj pli forta. En 1990 estis malpermesita totalisma reĝimo kaj komunista partio. Iamaj gvidantoj estis prezentitaj al la juĝistaro. En 1997 opoziciuloj provis ekposedi ŝtatpotencon per amasaj malordoj kaj milita kontraŭstaro. La lando klopodas eniri en organizon de NATO kaj la Eŭropan Union en horizonto de la jaro 2014.
[redakti] Urboj
[redakti] Esperanto-movado
- 20-a jarcento
La unua esperantisto estis Lazar Shantja en Shkodra en 1913.[2] En la raporto de la Ligo de la Nacioj estas legeble, ke la albana registaro en 1922 enkondukis devigan instruadon de Esperanto en la duagradaj lernejoj, sed tiu detalo ŝajnas esti eraro aŭ mistifiko. Unua lernolibro aperis en 1928. Tiam laŭ la statistiko de Dietterle en la lando troviĝis nur ses esperantistoj. Esperantlingva verko pri Skanderbeg estis eldonita en 1929, 144 p., ĝin kompilis Cuk Simoni. En 1933 nur en Shkodra estis delegito de UEA.
Zef Mjeda ekde 1996 estis honora membro de UEA.
- 21-a jarcento
Ekzistas Albana Esperanto-Instituto. Estro: Vasil Pistoli, sekretario: Bardhyl Selimi, kasisto: Rita Permeti.
Kursoj okazas ekzemple en blindulejo en Tirano. En 2007 Pasporta Servo havis unu gastiganton en Albanio, nome en Tirano.
[redakti] Ceteraj informoj
- Etimologio: la nomo en albana lingvo signifas "aglo".
- Leĝdona organo: Kuvendi Popullor (parlamento, 140 membroj).
- Adm. divido: 36 distriktoj kaj 1 municipalitato (Rreth).
- Etnoj:: Albana Grupo
- Eksporto: fero, gaso, nafto, frukto, legomaro.
- Perkapa GNP: 670 $.
- Organizaĵoj: UN (1955), Konsilio de Eŭropo
- Heredaĵo: ruinoj de Butrint, urbo-muzeoj: Berat kaj Girokastra.
[redakti] Vidu ankaŭ
[redakti] Aliaj projektoj
[redakti] Ekstera ligilo
- Bardhyl SELIMI: ALBANIO: Adriatika marbordo Monato (gazeto) (2004/1, p. 20)
[redakti] Notoj
- ↑ http://www.osservatoriobalcani.org/article/articleview/10009/1/407
- ↑ Esperanto 1914, paĝoj 22–23.
|
||||||||
