Amarna-leteroj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Amarna Akkadian letter.png

La Amarna-leteroj (foje "amarna korespondado" aŭ "Amarnaj leteroj") estas arkivo de korespondado sur argiltabuletoj, plejparte diplomatiaj, inter la egipta administracio kaj ĝiaj reprezentantoj en Kanaano kaj reĝlando Amurru dum la Nova Regno. La leteroj estis trovitaj en Supra Egiptujo ĉe Amarna, la moderna nomo por la egipta ĉefurbo de tiu de Akhetaten, fondita de faraono Aĥnaton (1350-aj jaroj - 1330aj a.K.) dum la Dekoka dinastio de Egiptujo. La Amarnaj leteroj estas nekutimaj en la egiptologia esplorado, ĉar ili estas plejparte skribitaj en akada kojnoskribo, la skribosistemo de antikva Mezopotamio. La konataj tabuletoj nuntempe nombras 382, 24 pluaj tabuletoj estis malkovritaj post kiam la norvega asiriologo Jørgen Alexander Knudtzon eldonis libron pri la Amarna korespondado, en du volumoj (1907 kaj 1915). La korespondado enhavas periodon de maksimume tridek jaroj.

La leteroj[redakti | redakti fonton]

Tiuj leteroj, konsistante el kojnoskribaj tabuletoj, plejparte skribitaj en akada - la regiona lingvo de diplomatio por tiu periodo - estis unue malkovrita en ĉirkaŭ 1887 fare de lokaj egiptoj kiuj sekrete fosis la plej grandan parton el ili de la ruinita grandurbo (ili estis originale stokitaj en maljunegaj konstruaĵaj, kiun la arkeologoj nomis "Buroo de Korespondado de la Faraono" kaj tiam ili vendis ilin sur la antikvaĵa merkato. Kiam la loko kie ili estis trovitaj estis determinita, la ruinoj estis esploritaj por pliaj. La unua arkeologo kiu sukcese malkovris pluajn tabuletojn estis William Matthew Flinders Petrie en 1891-92, kiu trovis 21 fragmentojn. Émile Chassinat, tiam direktoro de la franca Instituto por Orienta Arkelogio en Kairo, akiris du pliajn tabuletojn en 1903. Ekde la eldono de Knudtzon, proksimume 24 pliaj tabuletoj, aŭ fragmentoj el tabuletoj, estis trovitaj, aŭ en Egiptujo, aŭ identigantaj en la kolektoj de diversaj muzeoj.

La tabuletoj originale malkovritaj fare de lokaj egiptoj estis disigitaj inter muzeoj en Kairo, Eŭropo kaj Usono: 202 aŭ 203 estas ĉe la Antaŭazia Muzeo en Berlino; 80 en la Brita Muzeo; 49 aŭ 50 ĉe la Egipta Muzeo en Kairo; sep ĉe la Luvro; 3 ĉe la Puŝkina Muzeo; kaj 1 estas nuntempe en la kolekto de la Orienta Instituto en Ĉikago.

La plena arkivo, kiu inkludas korespondadon de antaŭa regado de tiu de Amenhotep la 3-a ankaŭ, enhavis pli ol tricent diplomatiajn leterojn; la resto estas miksaĵo de literaturaĵoj aŭ instrumaterialoj. Tiuj tabuletoj prilumigas multe la egiptajn rilatojn al Babilonio, Asirio, Mitanio, la hititoj, Sirio, Kanaano, kaj Alaŝijo (Kipro). Ili estas gravaj por establado de kaj la historio kaj kronologio de la periodo. Leteroj de la babilona reĝo Kadaŝman-Enlil la 1-a ankras la tempokadron de la regado de Aĥnaton al la meza 14-a jarcento a.K. Ĉi tie estis ankaŭ trovita la unua mencio de proksim-orienta grupo konata kiel la habiroj, kies ebla ligo kun la hebreoj restas diskutita. Aliaj regantoj inkludas Tushrattan de Mittani, Lib'ayu de Shechem, Abdi-Heban de Jerusalemo kaj la disputema reĝo Rib-Hadda de Byblos, kiu en pli ol 58 leteroj ade petas egiptan armean helpon.

Aranĝo[redakti | redakti fonton]

Amarna Leteroj estas aranĝitaj jene:

   001-014 Babilonio
   015-016 Asirio
   017-030 Mittani
   031-032 Arzawa
   033-040 Alasia
   041-044 Hatti
   045-380+ Sirio/Libano/Kanaano

plua detaligo:

   045-067 Sirio
   068-227 Libano (kie 68-140 estas de Gubla alinome Byblos)
   227-380 Kanaano (skribita plejparte en la Kanaan-akada lingvo).

Amarna leteroj listigite[redakti | redakti fonton]

Noto: Multaj taskoj estas provaj; literumoj varias vaste. Tiu estas nur gvidlisto.

  1. Leteroverkinto al ricevanto
#1         Amenhotep la 3-a al Babela reĝo Kadashman-Enlil
#2      Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#3      Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#4      Babelo-reĝo Kadashman-Enlil al Amenhotep la 3-a
#5      Amenhotep la 3-a al Babelo-reĝo KadashmanEnlil
#6      Babelo-reĝo Burna-Buriash II al Amenhotep la 3-a
#7      Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep Iv
#8      Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#9      Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#10     Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#11     Babelo-reĝo Burna-Buriash 2 al Amenhotep la 4-a
#12     princino al ŝia lordo
#13     Babelo
#14     Amenhotep la 4-a al Babelo-reĝo Burna-Buriash 2
#15     Asirio reĝo Ashur-Uballit Ia al Amenhotep la 4-a
#16     Asirio-reĝo Ashur-Uballit 1 al Amenhotep la 4-a
#17     Mitanio reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#18     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#19     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#20     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#21     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#22     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#23     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#24     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 3-a
#25     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#26     Mitanio-reĝo Tushratta vidvigi Tiy
#27     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#28     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#29     Mitanio-reĝo Tushratta al Amenhotep la 4-a
#30     Mitanio-reĝo al Palestino-reĝoj
#31     Amenhotep la 3-a al Arzawa reĝo Tarhundaraba
#32     Arzawa reĝo Tarhundaraba al Amenhotep la 3-a (? )
#33     Alashiya reĝo al faraono #1
#34     Alashiya reĝo al faraono #2
#35     Alashiya reĝo al faraono #3
#36     Alashiya reĝo al faraono #4
#37     Alashiya reĝo al faraono #5
#38     Alashiya reĝo al faraono #6
#39     Alashiya reĝo al faraono #7
#40     Alashiya ministro al Egiptujo-ministro
#41     Hitito reĝo Suppiluliuma al Huri []
#42     Hititoreĝo al faraono
#43     Hititoreĝo al faraono
#44     Hititoprinco Zi[k] ar al faraono
#45     Ugarito reĝo- [M] istu ... al faraono
#46     Ugarito-reĝo ... al reĝo
#47     Ugarito-reĝo ... al reĝo
#48     Ugarito-reĝino. . [h] epa al faraonoreĝino
#49     Ugarito-reĝo Niqm-Adda II al faraono
#50     virino al ŝia amantino B[mi] ...
#051    Nuhasse reĝo Addunirari al faraono
#052    Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #1
#053    Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #2
#054    Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #3
#055    Qatna reĝo Akizzi al Amenhotep la 3-a #4
#056    ... al reĝo
#057    ...
#058    
#058    [Qat] ihutisupa al reĝo (? ) inversa
#059    Tunip popolas al faraono
#060    Amurru reĝo Abdi-Asirta al faraono #1
#061    Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #2
#062    Amurru-reĝo Abdi-Asirta al Pahanate
#063    Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #3
#064    Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #4
#065    Amurru-reĝo Abdi-Asirta al faraono #5
#066    - - al reĝo
#067    - - al reĝo
#068    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #1
#069    Gubal-reĝo Rib-Addi al Egiptujo-oficialulo
#070    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #2
#071    Gubal-reĝo Rib-Addi al Haia (? )
#072    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #3
#073    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #1
#074    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #4
#075    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #5
#076    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #6
#077    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #2
#078    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #7
#079    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #8
#080    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #9
#081    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #10
#082    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #3
#083    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #11
#084    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #12
#085    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #13
#086    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #4
#087    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #5
#088    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #14
#089    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #15
#090    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #16
#091    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #17
#092    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #18
#093    Gubal-reĝo Rib-Addi al Amanappa #6
#094    Gubla viro al faraono
#095    Gubal-reĝo Rib-Addi al ĉefo
#096    ĉefa al Rib-Addi
#097    Iapah-Addi al Sumu-Hadi
#098    Iapah-Addi al Ianhamu
#099    faraono al Ammia princo (? )
#100    Irqata popolas
#1001   Taĵoj al Lab-Aya
#101    Gubla viro al Egiptujo-oficialulo
#102    Gubal-reĝo Rib-Addi al[Ianha] m[u]
#103    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #19
#104    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #20
#105    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #21
#106    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #22
#107    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #23
#108    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #24
#109    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #25
#110    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #26
#111    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #27
#112    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #28
#113    Gubal-reĝo Rib-Addi al Egiptujo-oficialulo
#114    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #29
#115    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #30
#116    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #31
#117    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #32
#118    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #33
#119    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #34
#120    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #35
#121    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #36
#122    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #37
#123    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #38
#124    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #39
#125    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #40
#126    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #41
#127    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #42
#128    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #43
#129    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #44
#129    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #45
#130    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #46
#131    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #47
#132    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #48
#133    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #49
#134    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #50
#135    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #51
#136    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #52
#137    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #53
#138    Gubal-reĝo Rib-Addi al faraono #54
#139    Ilirabih & Gubla al faraono #1
#140    Ilirabih & Gubla al faraono #2
#141    Beruta reĝo Ammunira al faraono #1
#142    Beruta reĝo Ammunira al faraono #2
#143    Beruta reĝo Ammunira al faraono #3
#144    Zidon reĝo Zimriddi al faraono
#145    [Z] imrid[] al oficialulo
#146    Tiro reĝo Abi-Milki al faraono #1
#147    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #2
#148    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #3
#149    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #4
#150    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #5
#151    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #6
#152    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #7
#153    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #8
#154    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #9
#155    Tiro-reĝo AbiMilki al faraono #10
#156    Amurru reĝo Aziri al faraono #1
#157    Amurru-reĝo Aziri al faraono #2
#158    Amurru-reĝo Aziri al Dudu #1
#159    Amurru-reĝo Aziri al faraono #3
#160    Amurru-reĝo Aziri al faraono #4
#161    Amurru-reĝo Aziri al faraono #5
#162    faraono al Amurra princo
#163    faraono al ...
#164    Amurru-reĝo Aziri al Dudu #2
#165    Amurru-reĝo Aziri al faraono #6
#166    Amurru-reĝo Aziri al Hai
#167    Amurru-reĝo Aziri al (Hai #2? )
#168    Amurru-reĝo Aziri al faraono #7
#169    Amurru-filo de Aziri al Egiptujo-oficialulo
#170    Ba-Aluia & Battiilu
#171    Amurru-filo de Aziri al faraono
#172    ---
#173    ... al reĝo
#174    Bieri de Hasabu
#175    Ildaja de Hazi al reĝo
#176    Abdi-Risa
#177    Guddasuna-reĝo Jamiuta
#178    Hibija al ĉefo
#179    ... al reĝo
#180    ... al reĝo
#181    ... al reĝo
#182    Mittani reĝo Shuttarna al faraono #1
#183    Mittani-reĝo Shuttarna al faraono #2
#184    Mittani-reĝo Shuttarna al faraono #3
#185    Hazi reĝo Majarzana al reĝo
#186    Majarzana de Hazi al reĝo #2
#187    Satija de ... al reĝo
#188    ... al reĝo
#189    Qadesh urbestro Etakkama
#190    faraono al Qadesh-urbestro Etakkama (? )
#191    Ruhiza reĝo Arzawaija al reĝo
#192    Ruhiza reĝo Arzawaija al reĝo #2
#193    Dijate al reĝo
#194    Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #1
#195    Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #2
#196    Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #3
#197    Damasko-urbestro Biryawaza al reĝo #4
#198    Altaro[ha] tu de Kumidi al reĝo
#199    ... la reĝo
#200    servisto al reĝo
#2001   Sigelformikoj
#2002   Sigelformikoj
#201    Artemanja de Ziribasani al reĝo
#202    Amajase al reĝo
#203    Abdi-Milki de Sashimi
#204    princo de Qanu al reĝo
#205    Gubbu princo al reĝo
#206    princo de Naziba al reĝo
#207    Ipteh ... al reĝo
#208    ... al Egiptujo-oficialulo aŭ reĝo
#209    Zisamimi al reĝo
#210    Zisami[mejl.] al Amenhotep Iv
#2100   Karkemiŝ reĝo al Ugarito reĝo Asukwari
#211    Zitrijara al reĝo #1
#2110   Ewiri-Shar al Plsy
#212    Zitrijara al reĝo #2
#213    Zitrijara al reĝo #3
#214    ... al reĝo
#215    Baiawa al reĝo #1
#216    Baiawa al reĝo #2
#217    A[h] ... al reĝo
#218    ... al reĝo
#219    ... al reĝo
#220    Nukurtuwa de (? )[Z] unu al reĝo
#221    Wiktazu al reĝo #1
#222    faraono al Intaruda
#222    Wik[tazu] al reĝo #2
#223    Eno-[g] u[t] al reĝo
#224    Sumo-aldoni[] al reĝo
#225    Sumo-Adda de Samhuna al reĝo
#226    Sipturi_ al reĝo
#227    Hazor-reĝo
#228    Hazor-reĝo Abdi-Tirsi
#229    Abdi-na- ... al reĝo
#230    Iama al reĝo
#231    ... al reĝo
#232    Acco-reĝo Zurata al faraono
#233    Acco-reĝo Zatatna al faraono #1
#234    Acco-reĝo Zatatna al faraono #2
#235    Zitatna/(Zatatna) al reĝo
#236    ... al reĝo
#237    Bajadi al reĝo
#238    Bajadi
#239    Baduzana
#240    ... al reĝo
#241    Rusmania al reĝo
#242    Megiddo reĝo Biridija al faraono #1
#243    Megiddo-reĝo Biridija al faraono #2
#244    Megiddo-reĝo Biridija al faraono #3
#245    Megiddo-reĝo Biridija al faraono #4
#246    Megiddo-reĝo Biridija al faraono #5
#247    Megiddo-reĝo Biridija aŭ Jasdata
#248    Ja[sd] ata al reĝo
#248    Megiddo-reĝo Biridija al faraono
#249    
#249    Addu-Ur-sinko al reĝo
#250    Addu-Ur-sinko al reĝo
#2500   Shechem
#251    ... al Egiptujo-oficialulo
#252    Labaja al reĝo
#253    Labaja al reĝo
#254    Labaja al reĝo
#255    Mut-Balu aŭ Mut-Bahlum al reĝo
#256    Mut-Balu al Ianhamu
#257    Balu-Mihir al reĝo #1
#258    Balu-Mihir al reĝo #2
#259    Balu-Mihir al reĝo #3
#260    Balu-Mihir al reĝo #4
#261    Dasru al reĝo #1
#262    Dasru al reĝo #2
#263    ... sinjorumi
#264    Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #1
#265    Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #2
#266    Gezer-gvidanto Taĵoj al faraono #3
#267    Gezer-urbestro Milkili al faraono #1
#268    Gezer-urbestro Milkili al faraono #2
#269    Gezer-urbestro Milkili al faraono #3
#270    Gezer-urbestro Milkili al faraono #4
#271    Gezer-urbestro Milkili al faraono #5
#272    Sumo ... al reĝo
#273    Ba-Lat-Nese al reĝo
#274    Ba-Lat-Nese al reĝo #2
#275    Iahazibada al reĝo #1
#276    Iahazibada al reĝo #2
#277    Qiltu reĝo Suwardata al faraono #1
#278    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #2
#279    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #3
#280    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #3
#281    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #4
#282    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #5
#283    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #6
#284    Qiltu-reĝo Suwardata al faraono #7
#285    Jerusalemo reĝo Abdi-Hiba al faraono
#286    Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#287    Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#288    Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#289    Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#290    Jerusalemo-reĝo AbdiHiba al faraono
#290    Qiltu-reĝo Suwardata al reĝo
#291    ... al ...
#292    Gezer urbestro Addudani al faraono #1
#293    Gezer-urbestro Addudani al faraono #2
#294    Gezer-urbestro Addudani al faraono #3
#295    
#295    Gezer-urbestro Addudani al faraono #4
#296    Gazao reĝo Iahtiri
#297    Gezer urbestro Iapah[mi] al faraono #1
#298    Gezer-urbestro Iapahi al faraono #2
#299    Gezer-urbestro Iapahi al faraono #3
#300    Gezer-urbestro Iapahi al faraono #4
#301    Subandu al reĝo #1
#302    Subandu al reĝo #2
#303    Subandu al reĝo #3
#304    Subandu al reĝo #4
#305    Subandu al reĝo #5
#306    Subandu al reĝo #6
#307    ... al reĝo
#308    ... al reĝo
#309    ... al reĝo
#310    ... al reĝo
#311    ... al reĝo
#312    ... al reĝo
#313    ... al reĝo
#314    Jursa reĝo Pu-Ba-Lu al faraono #1
#315    Jursa reĝo PuBaLu al faraono #2
#316    Jursa reĝo PuBaLu al faraono
#317    Dagantakala al reĝo #1
#318    Dagantakala al reĝo #2
#319    [H] tirumna reĝo Zurasar al reĝo
#320    Asqalon reĝo Widia al faraono #1
#321    Asqalon-reĝo Widia al faraono #2
#322    Asqalon-reĝo Widia al faraono #3
#323    Asqalon-reĝo Widia al faraono #4
#324    Asqalon-reĝo Widia al faraono #5
#325    Asqalon-reĝo Widia al faraono #6
#326    Asqalon-reĝo Widia al faraono #7
#327    ... la reĝo
#328    Lakis urbestro Iabniilu al faraono
#329    Lakis-reĝo Zimridi al faraono
#330    Lakis-urbestro Sipti-Ba-Lu al faraono #1
#331    Lakis-urbestro SiptiBaLu al faraono #2
#332    Lakis-urbestro SiptiBaLu al faraono #3
#333    Ebi al princo
#334    - - dih de Zuhra[-? ] al reĝo
#335    - -[de Z] uhr[u] al reĝo
#336    Hiziri al reĝo #1
#337    Hiziri al reĝo #2
#338    Zi ... al reĝo
#339    ... al reĝo
#340    ...
#341    ...
#342    ...
#356    mito de Adapa kaj la Suda vento
#357    mito la Ereskigal kaj Nergal
#358    mitofragmentoj
#359    mito Epopeo de reĝo de Batalo
#360    ...
#361    ...
#364    Aiab al reĝo
#365    Megiddo-reĝo Biridiya al faraono
#367    faraono al Endaruta de Akshapa
# xxx   Amenhotep III al Milkili
#3100   Tell el- Hesi
#3200   Pella-princo Mut-Balu al Yanhamu
#3210   Leona Virino al reĝo
#3002   Amenhotep al Taanach reĝo Rewassa
#3005   Amenhotep al Taanach-reĝo Rewassa
#3006   Amenhotep al Taanach-reĝo Rewassa
#4001   Ugarito-reĝo Niqmaddu