Amazono (rivero)

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Temas pri... Ĉi tiu artikolo temas pri rivero. Se vi serĉas informojn pri la samnoma mitologia tribo, vidu la paĝon Amazonoj.
Amazono
Amazona baseno.png
Amazona Baseno
Longeco 6400 km
Alteco de la fonto 5.597 m
Meznombra trafluo 219.000 m³/s
Akvokolekta areo 6.915.000 km²
Alfluantoj vidu apude
Alfluas al Atlantiko
Alteco de la enfluejo 0 m
Rivero en Sudameriko
v  d  r
Information icon.svg

La Amazono de Sudameriko estas unu el la du plej grandaj riveroj en la mondo (la alia estas Nilo, vidu diskuton sub). Ĝi havas la plej grandan kvanton da akvo fluanta. La rivero fluas de la Andoj (Nevado Mismi aŭ Nevado Quehuisha [kehuIŝa]) tra la amazona pluvarbaro en la Atlantikon.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Amazono trafluas la landojn Peruo kaj Brazilo. La nomon Amazono ĝi portas en Peruo kaj en orienta Brazilo, sed la intera parto nomiĝas Rio Solimões.

Partoj de la Amazona baseno troviĝas en jenaj landoj: Brazilo (62.4%), Peruo (16.3%), Bolivio (12.0%), Kolombio (6.3%) kaj Ekvadoro (2.1%).

Ĉar la longeco de riveroj estas malfacile mezurebla kaj krome dependas de la difino de "la" fonto, la longeco de Amazono estas indikata varie inter ĉ. 6500 kaj 7000 kilometroj (7,040 km laŭ la lastaj priserĉoj, kiuj markas la fonton en Apacheta [apaĈEta], je 5,179 m super la marnivelo, ĉe Quehuisha [kehuIŝa] en Arequipa aŭ Arekipo (suda Peruo))[1]. Ĝiaj fonto-riveroj estas malpli ol 200 km de la pacifika bordo, tamen ĝi trafluas preskaŭ la tutan larĝon de Sudameriko por atingi Atlantikon.

Tiu rivero sendas al la maro la kvinonon de la rivera akvo el la tuta mondo, tio estas 160 milionoj da litroj ĉiun sekundon.

La riverfino estas ĉe la ekvatoro.

La plej granda urbo ĉe Amazono estas la brazila urbo Manaus, ĉe la enfluejo de Rio Negro.

Biogeografio[redakti | redakti fonton]

Laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj de la Nacia Geografia Societo, la Amazono kaj inunditaj arbaroj konstituas Tutmondaj 200-unuon, subdividitan en 6 ekoregionojn. La tuta Amazona Baseno enhavas pli ol 3 000 [2]da dolĉakvaj fiŝospecioj, la plej granda nombro en la mondo.

Historio[redakti | redakti fonton]

La unuaj eŭropanoj kiuj malkovris la riveron estis la malgranda trupo gvidita de la konkeranto Francisco de Orellana, kiu navigis preskaŭ la tutan riveron en 1541 kaj 1542 kaj alvenis al la enfluejo post unu el la plej mirigaj aventuroj de la historio. Dum tiu vojaĝo ili estis atakitaj de grupo de indianoj ŝajne konsistanta el virinoj, kio rememorigis ilin pri la legendo de la amazonoj, pro kio la rivero ricevis sian nunan internacian nomon.

En 1996 la pola esploristo Jacek Palkiewicz malkovris la fonton de Quehuisha (antaŭe oni lokigis ĝin ĉe Mismi) kaj nur en 2008 ĝi estis agnoskita de la Sociedad Geográfica de Lima.

Nilo kaj Amazono[redakti | redakti fonton]

Estas longa disputo por scii ĉu Nilo aŭ Amazono estas la plej longa rivero en la mondo, esploristoj de la Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (Inpe) (Brazila Nacia Instituto de Spacaj Esploradoj) faris novan mezuradon per bildoj de arta satelito kaj ili afirmas ke la rivero Amazono estas ja la plej longa. La rivero, kiu naskiĝas en Peruo kaj enfluas en la brazila maro, havas 6.992,06 kilometrojn, 140 km plie (aŭ 2%) ol Nilo, kiu trafluas Egiption.

En ĉi tiu laboro la esploristoj kunligis bildojn de du originoj – de Geocover, kun informoj de la satelito Landsat 5, kaj de Modis, mezurilo instalita en plataĵo de NASA. La nova mezuro unuiĝas al alia, kiu jam apartenas al Amazono, tiu de la plej torenta rivero en la mondo.[3]

Ĉefaj alfluantoj[redakti | redakti fonton]

La Amazono mateniĝe.
  

Galerio[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. El País, 26a majo 2008, Lucía Magi, "El rey de todos los ríos ya tiene un nacimiento cierto".
  2. Nacia Geografia Societo : Amazono kaj inunditaj arbaroj angle
  3. Revista da Semana. Edição 44, Ano 2, nº 26 – página 27. Editora Abril – 10/7/2008 – el Brazilo – http://www.revistadasemana.com.br[rompita ligilo]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]