Andrzej Wajda

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Andrzej Wajda
Andrzej Wajda
pola reĝisoro kaj scenaristo
Naskiĝo 6-a de marto 1926
en Suwałki, Pollando
Portalo pri Homoj
v  d  r
Information icon.svg

Andrzej WAJDA (naskiĝis la 6-an de marto 1926 en Suwałki, Pollando) estas pola reĝisoro kaj scenaristo.

Vivo kaj verko[redakti | redakti fonton]

Li naskiĝis en Suwałki ĉe la Aniela Białowąs- instruistino kaj Jakub Wajda- oficisto. Infantempon li trapasis en Suwałki kaj Radom. Kapitano Jakub Wajda partoprenis en la defenda kampanio de septembro 1939 jaro batalante kun Sovetanoj. La patro estis militkaptita kaj murdita en la genocida masakro de Katyń. Andrzej Wajda ankaŭ komencis batali kun okupantoj kaj envenis al Armia Krajowa. Dum la batalo li studis sekrete la pentrarton en Krakovo. Post la batalo Wajda studis la pentrarton en la Akademio de Belartoj en Krakovo kaj sekve li studis la kinon en Lodzo (Universitato Leon Schiller). Fininte la studojn en 1953 li ekokupiĝis pri reĝisorado. Li asistis ĉe Aleksander Ford ĉe filmo Piątka z ulicy Barskiej kaj mem komencis krei la debutan Pokolenie (Generacio) rompante en la pola kino kunigon kun la registara (komunista) produkcio.

En la 1957 Wajda kreis Kanał (france: Ils aimaient la vie, esperanto: Kanalo)- la unuan pli gravan sian filmon. La fabulo sur la memoroj de verkistoj Jerzy Stefan Stawiński temis pri ribelo de Varsovio prezentante la pesimisman, katastrofan bildon de la ribelo. La kontroverseco de filmo kaj la malplene konsentigita reĝimo ne haltigis la popularigadon de ĝi. Ĝi estis montrita en la Festivalo de Cannes kaj ricevis la Arĝentan Palmon (Aparta premio de la ĵurio) kune kun La sepa sigelo de Ingmar Bergman. "Kanał" estis la unua pola filmo kiu estis tiel famigita post la 2-a mondmilito.

Posteaj pli gravaj filmoj de Wajda estis Popiół i diament (La cindro kaj diamanto, kun la fama ĉefa rolo de Zbigniew Cybulski) sur la romano de Jerzy Andrzejewski de 1958 jaro kaj Popioły (La cindroj) sur la romano de Stefan Żeromski de 1965 jaro. Ĉefe ili temas pri la problemo de absurda heroeco per la kosto de la vivo. En 1965 jaro Wajda kreis en Jugoslavio Bramy raju (La pordoj de paradizo) sur la rakonto de Jerzy Andrzejewski pri la krucmilito de infanoj en la 13-a jarcento. La temo estis ankaŭ uzita kiel libreto de la opero Bramy raju de Joanna Bruzdowicz.

Post 1970 jaro Wajda kreis la plej bone apreciitajn filmojn dum sia vivo. En 1974 Wajda kreis Ziemia obiecana (Tero promesita) sur la romano de Władysław Reymont prezentante la sovaĝan naturon de la urbo en Pollando- Lodzo. Wajda kreis ĝin palimpsesteme, konscieme kun la naturalismaj opinioj de Charles Dickens kaj Émile Zola. La ĉefan, vaste laŭditan rolon kreis Daniel Olbrychski. En 1979 jaro Wajda kreis Panny z Wilka (Inoj de Wilko) sur la rakonto de Jarosław Iwaszkiewicz kaj poste, en 1981 jaro li reĝisoris la duan parton de sia diptiko pri homo- Człowiek z żelaza (La homo de fero). La unua parto de diptiko- Człowiek z marmuru (La homo de marmoro) de 1977 jaro kaj La homo de fero estis konsekritaj al la liberiganta agado de asocio "Solidarność". Ili temis pri la batalo kun komunista reĝimo tute revolucie taŭzante la cenzuron en komunista Pollando. Tri filmoj- Tero promesita, Inoj de Wilko kaj La homo de fero estis nominitaj al Oskar-Premio. La homo de fero atingis la Oran Palmon en 1981 jaro. Kune kun Roman Polański, Krzysztof Kieślowski kaj Agnieszka Holland Wajda fariĝis la plej granda reĝisoro de la pola filmo. Liaj filmoj, precipe la diptiko pri homo estis unu el plej gravaj elementoj de la batalo kun la komunismo en Eŭropo.

La stelo de Andrzej Wajda en Lodzo

En 2006 jaro Andrzej Wajda ricevis la honoran Oskar-premion por la tuta viva verko. Samjare li kadre de la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale en Germanio ricevis la premion Honora Ora Urso pro sia vivoverko.

Inter plej grandaj premioj kaj ordenoj de Wajda estas ankaŭ pola Ordeno de Blanka Aglo kaj franca ordeno de Honora Legio. Wajda havas la titolon doctor honorius caus inter aliaj de Jagelona Universitato kaj Universitato de Varsovio.

Pli grandaj filmoj al la pola kulturo de Wajda estas ankaŭ la Sinjoro Tadeo sur la pola nacia eposo de Adam Mickiewicz kaj Wesele (La nupto) sur la dramo de Stanisław Wyspiański.

Dum 1978-1983 Wajda estis direktoro de la Asocio de Polaj Filmistoj. Li estas ankaŭ ano de Filma Akademio atribuanta la Felix-premion (fr. Prix du cinéma européen). En 2002 jaro Wajda fondis en Varsovio la Majstran Skolon de Filmaj Reĝisoroj (pole: Mistrzowska Szkoła Reżyserii Filmowej) .

En 2007 Wajda kreis la kontroversan filmon Katyń inter aliaj sur la memoroj de Andrzej Mularczyk. Omaĝante al la murdita de Sovetanoj patro, Wajda montris la pligrandigantan teruron de murdotaj soldatoj kaj la persistan nekredecon de inoj kiuj ne konsentis kun la genocida tragedio. La masakro de Katyń, la momento de laŭvica pafigado kaj amasa entombigo estas montrita en la 20 lastaj minutoj de filmo prezentante la ekzekutistojn- rusajn Sovetanojn kaj viktimojn- polajn militkaptitajn soldatojn. La filmo provokis la grandan diskuton en Pollando kaj en Rusio precipe en politiko. Revenis la maloportuna afero en relacioj inter Pollando kaj Rusio. Dum la vizito de pola ĉefministro Donald Tusk en 2008 jaro Novaja Gazieta kaj aliaj gazetoj ripetis la popularan en Rusio mensogon pri Katyń laŭ kiu polajn soldatojn murdis Nazioj. Ili ne memorigis la ĉefajn pruvojn pri la masakro- la dokumentojn (soveta komando por murdi polajn militkaptitojn en Katyń) kiujn donis al pola prezidanto Lech Wałęsa, la rusa prezidanto Boris Jelcin. La prezidanto Vladimir Putin konfirmis ĉe Donald Tusk ke la masakron faris Sovetanoj. Tial la filmo Katyń estos prezentita ankoraŭ en 2008 jaro en Rusio. Filmo de Wajda estis ankaŭ bone apreciita en Berlino kie vidis ĝin Angela Merkel. Ĝi estis nominita al Oskar-premio.

Filmoj[redakti | redakti fonton]

  • Zły chłopiec 1951
  • Ceramika iłżecka 1951)
  • Kiedy ty śpisz (1954)
  • Pokolenie (esperanto:La generacio) (1954)
  • Idę do słońca (1955)
  • Kanał (esp.:Kanalo) (1957)
  • Popiół i diament (1958)
  • Lotna (1959)
  • Niewinni czarodzieje (1960)
  • Samson (1961)
  • Powiatowa lady Makbet (Sibirska Ledi Magbet, 1961)
  • Miłość dwudziestolatków (Amour à vingt ans', 1962)
  • Popioły (1965)
  • Wszystko na sprzedaż (1968)
  • Przekładaniec (1968)
  • Bramy raju (Gates to Paradise, 1968)
  • Polowanie na muchy (1969)
  • Brzezina (1970)
  • Krajobraz po bitwie (1970)
  • Piłat i inni (Pilatus und andere – ein Film fur Karfreitag, 1972)
  • Wesele (esp.:La nupto)(1973)
  • Ziemia obiecana (esp.: La tero promesita) (1974)
  • Smuga cienia (1976)
  • Człowiek z marmuru (esp.:La homo de marmoro) (1976)
  • Umarła klasa. Seans T. Kantora (1976)
  • Bez znieczulenia (1978)
  • Zaproszenie do wnętrza (1978)
  • Panny z Wilka (esp.: Inoj de Wilko) (1979)
  • Dyrygent (1979)
  • Pogoda domu niechaj będzie z Tobą... (1979)
  • Z biegiem lat, z biegiem dni (1980)
  • Człowiek z żelaza (La homo de fero) (1981)
  • Danton (1983)
  • Miłość w Niemczech (Liebe in Deutschland, Eine, 1983)
  • Kronika wypadków miłosnych (1986)
  • Biesy (Les Possédés, 1988)
  • Français vus par, Les (1988)
  • Korczak (1990)
  • Pierścionek z orłem w koronie (1992)
  • Schuld und Sühne (1992)
  • Nastazja (1994)
  • Wielki tydzień (1995)
  • Panna Nikt (1996)
  • Andrzej Wajda. Moje notatki z historii (1996)
  • Pan Tadeusz (esp.:Sinjoro Tadeo) (1999)
  • Kredyt i debet. Andrzej Wajda o sobie (1999)
  • Wyrok na Franciszka Kłosa (2000)
  • Lekcja polskiego kina (2002)
  • Przerwane milczenie (Broken Silence, 2002)
  • Zemsta (2002)
  • Jan Nowak Jeziorański. Kurier z Warszawy. 60 lat później 1944 - 2004 (2004)
  • Solidarność, Solidarność... (2005)
  • Katyń (2007)