Biblia Tetragramo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

Biblia TetragramoYHWH (hebree יהוה) estas nomo, per kiu Dio, sinrevelacianta al Moseo, epitetis sin. Ĝi konstituiĝas el kvar literoj de la hebrea alfabeto: jod (י), he (ה), vav (ו), he (ה). Ĝi estas ofte prezentita kiel persononomo (de Dio): tiukaze ĝi fariĝas la “Tetragramo”. Temas pri verba formo konjugaciita el la trilitera radiko hyh (היה), ekvivalenta al la verbo “esti”. La Tanaĥo (hebrea Biblio) informas ke tiu vorto estis aŭdita de Moseo sur la monto Horeb en la dezerto de Sinajo (Eliro, ĉapitro 3).

Tiu nomo estas “nedirebla” laŭ judismo. Kristanismo ĝin transkribis kaj eldiris diversmaniere ‘Jahvé’ aŭ ‘Jéhovah’ aŭ aliforme, ĝis kiam la Katolika Eklezio decidis en 2008 ĝin anstataŭigi per “la Sinjoro”.

Etimologio kaj origino[redakti | redakti fonton]

La tetragramo YHWH, laŭopinie de la judaj gramatikistoj de Mezepoko, spurantaj Baruch Spinozan, estas fleksio de la trilitera radiko HYH (היה = esti aŭ havi). Tiu radiko pleksiĝas, ĉe la tria persono de la vira singolaro, al la formo hâyâh kun la aspekto de ago plenumita, kaj al la formo yiheyèh kun la aspekto de ago ekplenumiĝanta, kaj al la formoj hôwèh (prezenca vira participo) kaj hôwâh (virina participo). Tial ĝia signifo povas jeni: “Li estante estiĝas” aŭ “Li estante fariĝas”. Nome, entute, “Li neniam ĉesas esti”. Ankaŭ modernaj filologoj akceptas tiun etimologian aŭ analizon (“cerbumaĵon”, laŭ iuj), kiel Louis Segond, laŭ kiu la korekta traduko estas “Mi estas tiu kiu estas” aŭ “Mi estas la Eternulo”.

Ankaŭ L. L. Zamenhof ŝajnas sekvi tiun etimologian legadon ĉar li tradukis la Tetragramon per (La Eternulo). Chouraqui transkribis IHVH anstataŭ YHWH, kiu en la germana medio fariĝis JHWH.

Krome Henri Meschonnic rimarkigas, ke la Tetragramo havas skribeldiran similaĵon en Jah aŭ Yah, nomo de antikva semita diaĵo kaj ke la radiko povas esti la sama. ĉar la ties sinteza grafio estas uzata enkaŭ en Pentateŭko.

La tradukita teksto de la katolika Biblio de Jerusalemo [1] legigas: “Mi estas kiu estas”; en la Ekumena Biblio (TOB) oni interpretis tiel: “Mi estas kiu estos”; Biblio de Rabenaro diras: “La estanto neŝanĝebla” [2]. Al tiaj tradukinterpretoj kontraŭ reagas Henri Meschonnic rimarkante, ke temas pri greka poluciado jam ĉeesta en la Septuaginto.

La Nova Vulgato ripetas la tradician “Mi estas kiu estas (Latine: Ego sum qui sum)” [3].

La plej antikva epigrafia mencio pri la Tetragramo YHWH, ĝis nun konita, estas en teofora nomo datebla je la 820 antaŭ Kristo (steleo de Tel Dan); alian surŝtonskribaĵon, pli eksplicita ĉi-foje, oni trovis en steleo Meŝa[1]

Kiel eldiri la teragraman YHWH[redakti | redakti fonton]

Hebreoj altrudis al si la malpermeson eldiri la Tetragramon, kiel percepteblas ankaŭ el la Septuaginto, por respekti la ordonon (El 20,7) kiu recitas: “Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon”. Eĉ kiam, en litugiaĵoj, oni trafis la Tetragramo, la leganto devis ĝin transsalti kaj anstatuigi per Adonai (אדני - Sinjoro) aŭ Elohim. De post la jaro mil ĉirkaŭ oni vokalizi la Tetragranon per la vokalsignaj punktetoj de la vokalo de Adonai kaj Elohim. Estas sciate, ke la antikvaj hebreoj ne skribis la vokalojn: la leganto devis trovi la ĝustajn vokalojn el sia memoro. Estis la masoretoj de fino de la unua jarmilo la elspensintoj de la sistemo, kvankam neuniforma, signado de la vokaloj ankaŭ nun uzata.

Pro la supra menciitaj motivoj la ekzakta prononco de la Tetragramo, eĉ supozante ke tio eblas, fariĝis necerta rilate la vokalizo. En tio la biblia paradokso pri la dia nomo: se vere tiu estas la nomo per kiu Dio volas esti nomata, kiel diras iuj sektoj de kristana medio, mirigas ke Dio ne provizis ke ĝi atingu nin per la ekzakta sono kaj permesis ke en kelkaj kanonaj libroj tiu nomo estu ignorita. Malfacilas trafi nomon tiom prave misprononcatan!

Prononco de la Tetragramo en la kristana mondo[redakti | redakti fonton]

La malpermeso eldiri la propran nomon de Dio koncernis ne nur la antikvajn hebreojn, sed ankaŭ la unuajn kristanojn kiuj, kune kun la samtempaj hebreoj, eble neniam sciis kiel ĝin prononci. En kristanaj liturgiaĵoj, kiel jam en la Septuaginto kaj poste en la Vulgato, la Tetragramo estis anstataŭigita per la greka vorto “Kýrios” kaj poste per la latina “Dominus”, ambaŭ signifantaj “la Sinjoro”. Sankta Hieronimo atestas ke mem malkovris la saman grekan vorton en iuj krekaj rulaĵoj.

La Tetragramo sur la volbo de la preĝejo Sanktanĝelo en Milano

En la katolika medio oni kutimis uzi la terminon “Yahweh” ĝis la dudeka jarcento en la eldonoj neliturgiaj de la Biblio; sed en 2001 la Kongregacio por la Dia Kulto provis revenigi al la malnova tradicio, kaj do al traduko de “Yahweh” per “Dominus” kaj la ekvivalento de la etnaj lingvoj [4].

Iniciate de papo Benedikto la 16-a, la sama Kongregacio, per letero de 29 junie 2008, komunikis al la Episkoparaj Konferencoj, ke de tiam oni ne devas utiligi, en la pribibliaj oficialaj eldonaĵoj, la tetragrama “Yahweh” sed reveni definitive al vorto “Dominus”. Certe tion originis la necerta konsonantaro kaj la mapli necerta prononco kune kun la neceso malkonsenti kun la superstiĉaj profitantoj de falsaj mistikumaĵoj.

Kutime la protestantaj Biblioj aŭ liturgiaj preĝaĵoj tradukas la Tetragramon per “Eternulo”.

En la Biblio TOB (Traduko Ekumena de la Biblio), frukto de komunaj klopodoj de specialistoj katolikaj, protestantaj kaj ortodoksaj, la Tetragramo fariĝas “La Sinjoro”. Utilas ĉipunkte rememorigi pri la Biblia Paradokso.

Citaĵoj pri la Tetragramo en artverkoj[redakti | redakti fonton]

Tetragramo, vitralo de Decorah, Iowa

En la multegaj artvekoj la Tetragramo estas varie skribita kaj varie proconcita.

Sur monumentoj[redakti | redakti fonton]

Baziliko de Sankta Petro en Vatikano: tombejo de Klemento la 4-a. Tetragramo en hebreaj karaktroj sur la fronto de statuo.

Katedralo de Milano: rozvitralo de iu elirejo, Tetragramo en hebreaj karaktroj.

Sankta Marko en Venecio: surmozaika Tetragramo ĉe la flanka maldekstra enirejo.

Katedralo de Siena: hebrekaraktra Tetragramo en la centro de la absida volbo malantaŭ la ĉefalatro.

Nova katedralo de Brescia: hebrekaraktra Tetragramo sur la altaro de la dekstra franka navo.

Sanktejo de la monumenta Krucvojo de Cerveno en Val Camonica (Italio): hebrekaraktra Tetragramo sur la turbano de ĉefsacerdoto.

Liono (Francio): mozaika Tetragramo sur la volbo de la katolika baziliko de Fourvière.

Prago (Ĉeĥio): Tetragramo interne de la preĝejo Sankta Nikolao.

Prago (Ĉeĥio): Ponto de Karolo, hebrekaraktra Tetragramo sur la alta parto de la tria statuo.

Prago (Ĉeĥio): pupitro de la kantisto ene de la Staronová sinagogo.

Prago (Ĉeĥio): Tetragramo sur kolovitralo de la Jubilejní sinagogo.

En literaturo[redakti | redakti fonton]

La onidiro pri la plipontecigaj efektoj de ĝusta prononco de la Tetragramo ofte nutris mistikemajn viziojn. Unu por ĉiuj: la mito de Golem, niapoke popolarigita per la samnoma romano de Gustav Meyrink.

Estiĝis ankaŭ kristana kabalo, kies fondinsto estis Johano Piko de la Mirandolo kiu en 1486 proponis kaj komencis mediton pri la rilatoj de la Tetragramo kun la nomo Jesuo. Lia sekvanto, Johannes Reuchlin, subtenas ke la nomo Jesuo, remetita al la hebrea, reporduktus la kvin literojn de Pentagramo YHSVH aŭ IHSUH, ekvivalentaj al la kvar de la Tetragramo YHVH aŭ IHUH plus, en la koro de la vorto, unu s (ש =shin), signifanta “Savanto”. Tio troviĝas en la verko De verbo mirifico (Pri la nedirebla Verbo). Niapoke tiu kristana kabalo ĉesis okupi la menson de homoj.

Il pendolo di Foucault (La pendolo de Foucault) de Umberto Eco mencias la kvar tetragramajn literojn “... jod, he, waw, het. Iahveh, la nomo de Dio“.

La morto kaj la kompaso, novelo de la kolekto “Fikcioj” de Jorge Luis Borges: la aŭtoro foliumas la murdojn skandante la unuopajn literojn de la Tetragramo.

La du Babilonioj de Alexander Hislop enscenigas plufoje la Tetragramon, foje ankaŭ en la kurtigita formo Iah.

La poemo Inno a Satana (Himno al Satano), 1865, de Giosuè Carducci mencias du foje la la nomon de Dio en la anglizita formo Geova.

L'Antisémitisme, son histoire et ses causes de Bernard Lazare, 1884. “Nur Izraelo estas starigita sub la okulo de Yahweh”.

Gatti & Supergatti de Giorgio Celli: “La dio de la bestoj, nun aŭ iam, nin demandos, kiel Geova al Kaino, kie ni lokigis niajn fratajn bestojn”.

En muziko[redakti | redakti fonton]

Nabucco de Giuseppe Verdi. En la kvara Scenejo de la kvara parto oni dialoge kantas “immesno Jeovha” (Senlima Jeovha), vorto sepfoje ripetata. (La opero Nabucco famiĝas ankaŭ per la ĥora “Va pensiero”).

En oratorioj de Händel troviĝas foje la la angla formo Jeovah.

Yahweh: kanzono de la U2 adebla el la disko How to dismantle an atomic bomb (2004).

“On ne parle à Jéhovah, à Jupiter, à Boudah, qu'en chantant”, kanzono En chantant de Michel Sardou.

En la formo kurtigita “Jah” estas elvokata de la kantisto Bob Marley kiel en Jah Live, Forever Loving Jah, Satisfy My Soul Jah Jah kaj Jah Is Mighty.

En kino[redakti | redakti fonton]

Indiana Jones kaj la Lasta Krucmilito (Indiana Jones and the last crusade). Indiana Jones devas trapasi ĉambron kies marmorplata pavimo kaŝas kaptilojn, kie ĉi plato estas signita per literoj. Antaŭenri sur la malĝusta litero eksaltigi mortigan kaptilon. Antikva latina manuskripto proponas indicon por sendamaĝa trairo: li marŝu sur la platoj kies sinsekvoj konbinas la nomon de Dio. Tiupunkte plurfoje la ekmarŝanto sin demandas: “La nomo de Dio, la nomo de Dio”, kaj tui li eksklamas “Jehovah”. Tamen pro la transkriba diferenco de la angla kaj tiu latina lingvoj, Jehovah riskigas lin vivon.

La historio de Rut (The Story of Ruth, 1960): estas ofte eldirita la Nomo de Dio en la angla transkribo Jehovah kiam Rut sin defendas kontraŭ la akuzantaj sacerdoj de Molok.

Simile okazas en telefilmo Greatest Heroes of the Bible, 1976.

En Bruce Almighty, la protagonisto obtenas ludi-agadi kiel Dio, sed troviĝas eksterpoziciita pro amasiĝo de voĉoj ene de li: lin oni sciigas ke tiuj voĉoj estas la preĝoj de la homoj. Por liberiĝi el tiuj voĉoj, li ilin adresas al elektonika poŝtfako sur kiu aperas la vorto... Yahweh. Kaj usona esplormotoro Google fariĝas Yahù, tio estas la antikva nomo de Egipto.

Innamorato pazzo (La freneza amanto): dum kiromancia seanco nivele de lapo sur la fono de la protagonisto oni legas, tra la kartoj de la kiromanciistino, la vorton Jehova.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. André Lemaire: Naissance du monothéisme : point de vue d'un historien (Naskiĝo de la monoteismo: vidpunkto de historiisto). Bayard 2003. paĝo 27