Brazilo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
República Federativa do Brasil
Federa Respubliko de Brazilo
Flago de Brazilo
(Detaloj)
Blazono de Brazilo
(Detaloj)
Nacia himno: Hino nacional Brasileiro
Brazila Nacia Himno
Nacia devizo: Ordem e Progresso
Ordo kaj Progreso
Situo de Brazilo
Bazaj informoj
Ĉefurbo Braziljo
Oficiala(j) lingvo(j) portugala
Plej ofta(j) religio(j) katolikismo (75%)
protestantismo (15,4%)
Areo
 % de akvo
8.514.877 km²
0,65%
Loĝantaro 190.732.694 (2010)
Loĝdenso 22,4/km²
Loĝantoj brazilanoj
Horzono UTC-2 al -4

UTC-2 al -5 (somere)

Interreta domajno .br
Landokodo BR
Telefona kodo 55
Politiko
Politika sistemo Federala prezidenta respubliko
Ŝtatestro Dilma Rousseff
Nacia tago 7-a de septembro
Sendependiĝo disde Portugalio 7-a de septembro 1822
Ekonomio
Valuto realo (BRL)
MEP laŭ 2007
– suma $1,8 duiliono
– pokapa $ 11.873
Esperanto-movado
Landa E-asocio Brazila Esperanto-Ligo
v  d  r
Information icon.svg

Brazilo (portugale Brasil), oficiale Federacia Respubliko de Brazilo (portugale República Federativa do Brasil) estas lando en Sudameriko. Ĝi estas la kvine plej granda lando en la mondo laŭ surfaco (post Rusio, Kanado, Usono kaj Ĉinio, kaj la kvine plej granda en la mondo laŭ loĝantaro (post Ĉinio, Barato, Usono, kaj Indonezio). La unua eksteramerikano kiu "malkovris" hodiaŭan Brazilon estis la portugalo Pedro Álvares Cabral en 1500. La lando havas grandan rasan kaj kulturan diversecon. La portugaloj intermiksiĝis kun la indiĝenoj. Al ili aldoniĝis afrikaj negroj, alportitaj dum la kolonia periodo ĝis 1888. Al ĉiuj aliĝis enmigrintoj el pli ol 50 landoj, precipe de Eŭropo kaj Japanio.

Historio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Brazilo.

Prahistorio[redakti | redakti fonton]

Historio, laŭ strikta senco, dependas de skribaj dokumentoj. Sekve, kvankam la geografia regiono hodiaŭ okupita de Brazilo jam havis homojn antaŭ la alveno de eŭropanoj, kaj eĉ kvankam aliaj eŭropanoj alvenis al ĝi antaŭ esploristo Pedro Álvares Cabral, ne estas skribaj dokumentoj pri tio. Pero Vaz de Caminha produktis la unuan skriban dokumenton pri tio, kio hodiaŭ estas Brazilo, en aprilomajo 1500, pro tio oni povas komenci la Brazilan historion de tiam. Antaŭ Caminha, ni havas pra-historion.

Brazilaj indiĝenoj, laŭ Jean Baptiste Debret.

Tradiciaj historiistoj parolis ankaŭ pri "proto-historio" de Brazilo, t. e., historiaj motivoj por eliro de portugaloj de Eŭropo. Kelkaj, malmultaj, historiistoj konsideras nord-eŭropajn legendojn pri insulo Hi-Brazilo kiel parton de brazila proto-historio.

Unuaj loĝantoj[redakti | redakti fonton]

Antaŭ la alveno de portugaloj, multaj homoj loĝis tie kie hodiaŭ estas Brazilo. La origino de tiuj homoj estas la sama kiel tiu de aliaj pra-amerikanoj. Eble ili alvenis de Azio per tiama tera vojo en la nuna markolo de Bering. Kelkaj tre malnovaj homaj fosilioj eltrovitaj en Sudameriko malsimpligis tiun teorion. Hodiaŭ oni akceptas ne nur unu, sed multajn transirojn de Beringa Markolo.

Dependa periodo[redakti | redakti fonton]

Sukeron, la bazo de brazila ekonomio dum la kolonia periodo.

La dependa periodo de la brazila historio komenciĝas en 22-a de aprilo 1500, kiam Pedro Álvares Cabral alvenis al la nuna Bahio kaj deklaris la posedon de parto de Ameriko flanke de Portugalio. Tiu "rajtigis" sian regadon per Traktato de Tordesiljas kaj ĝin daŭrigis ĝis la 7-a de septembro 1822 kiam la portugala princo oficiale deklaris la sendependecon de Brazilo. Sed pli ol en aliaj landoj tiuj datoj estas nur formalaĵoj.

Oni povas dividi la dependan periodon je du partoj: kolonia periodo 1500-1808 kaj regna periodo 1808-1822.

Regna periodo[redakti | redakti fonton]

En Novembro 1807, trupoj de Napoleono Bonaparto igis la portugalan kortegon fuĝi al Brazilo. La regenta princo Princo Johano kaj la reĝino Maria la 1-a, alinomata la Freneza, alvenis Rio-de-Ĵanejron en 1808, poste faris defendan aliancon kun Britio. La brazilaj havenoj estis malfermitaj al internacia komerco kaj finis la kolonia monopolo. Rio-de-Ĵanejro fariĝis ĉefurbo de Portugalio. La princo kreis la Imprensa Nacional (Nacian Presejon) (13-a de majo 1808), la Banco do Brasil (Brazilan Bankon) (12-a de oktobro 1808), la Caixa Econômica (Ŝparkason) ktp. Tiuj fondaĵoj ekzistis ĝis hodiaŭ kaj estas simboloj de nacia sendependo.

La portugalan realan familion fuĝis el Portugalo.

Post la Viena kongreso je la 16-a de decembro 1815 Brazilo estiĝis regno ene de la portugala ŝtato, kiu nomiĝis de tiam Unuiĝita Regno de Portugalio, Brazilo kaj Algarves.

Sendependa periodo[redakti | redakti fonton]

La Brazila Imperio (Império do Brasil en portugala) estis ŝtato ekzistinta inter 1822 kaj 1889 kiu antaŭis tiun de la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Brazilo kiu funkciis el 1889 al 1968, kiu siavice antaŭis tiun de la nuna Federacia Respubliko Brazilo.

Deodoro da Fonseca, la unua brazila prezidento.

Dua Respubliko (1930-1937)[redakti | redakti fonton]

En 1930 okazis puĉo kiu finis la unuan respublikon. Kiam Vargas puĉis en 1930, li intencis estri absolute, sen konstitucio, kaj finis la "provizoran" respublikan periodon de la brazila historio laŭ ideoj de Pozitivismo. En 1932 la Pro-Konstitucia Revolucio en San-Paŭlio devigis Vargas-on akcepti novan konstitucion en 1934, sed en la 10-a de novembro 1937 li denove puĉis kaj kreis la "Novan Ŝtaton", en kiu li intencis anstataŭigi la parlamenton per scienca akademio. Sed tiam la influo de la faŝismo en Brazilo jam estis tre forta, kaj la diktaturo de Vargas fariĝis iom post iom pli faŝisma ol pozitivisma.

Dum tio periodo, en 1935, okazis komunisma ribelo en Norda Rio-Grando kaj Rio-de-Ĵanejro. Vargas uzis tion por persekuti siajn malamikojn kaj timigi la superajn klasojn pri komunismo.

Tria Respubliko (aŭ "Nova Ŝtato") (1937-1945)[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Nova Ŝtato.

Same kiel la faŝistoj en Eŭropo, Vargas eluzis tiujn ĉi timojn pri komunismo por pravigi diktatorecan regadon. Sian modelon de "Nova Ŝtato" li realigis ekde 1937 laŭ la ekzemplo de samnoma sistemo sub Salazar en Portugalio.

Tiu periodo estis diktaturo, en kiu la prezidanto estas ne nur ŝtatestro kaj registarestro sed ankaŭ plej supera leĝdonato kaj plej supera juĝisto. Tiu diktaturo daŭris ĝis la 29-a de oktobro 1945 kiam okazis puĉo apogita de Usono.

Kvara Respubliko (aŭ "Populisma Respubliko") (1945-1964)[redakti | redakti fonton]

Braziljo estis konstruktita dum la kvara respubliko.

Tiu tempo estas ankaŭ nomata oraj jaroj de la brazila historio. En tiu periodo, kvankam komunisma partio ne povis elekti reprezentantojn, Brazilo vivis "normalan" parlamentan demokration laŭ usona modelo. Nur en 1954 oni provis blankan puĉon kiu fiaskis. En tiu periodo, aperis en Brazilo televidaparatoj, modernaj fabrikoj kaj iom post iom finis la laŭleĝa kvazaŭsklavigo pro ŝuldoj. Juscelino Kubitschek fondis Braziljon en la 21-a de aprilo 1960.

Sed en la 31-a de januaro 1961 Jânio Quadros enoficiĝis kiel prezidanto kaj rezignis je la 25-a de aŭgusto 1961, kaj ekis gravega krizo. La socialisma vicprezidanto João Goulart estis en Ĉinio kaj oni proponis puĉon por ke li ne enoficiĝu kiel prezidanto. Ranieri Mazzilli, estante prezidanto de la parlamento, estris de la 25-a de aŭgusto 1961 ĝis la 8-a de septembro 1961.

Oni kreis la oficon de ĉefministro, kaj la prezidanto estis nur ŝtatestro. João Goulart povis esti prezidanto. Plebiscito malkreis la oficon de ĉefministro kaj la prezidanto reestis ŝtatestro kaj registarestro en la 24-a de januaro 1963.

Kvina Respubliko (aŭ Militista Periodo) (1964-1985)[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Milita puĉo de 1964.
Brazila prezidanto Emílio Garrastazú Médici kaj Usona prezidanto Richard Nixon en 1971.

La Militista Periodo, aŭ plumbaj jaroj, komencis la 1-an de aprilo 1964.

Kvankam Ranieri Mazzilli estis konsiderata laŭleĝa provizora prezidanto (2-a de aprilo 1964 ĝis 15-a de aprilo 1964) ĉar li estis la prezidanto de la parlamento, tamen la vera povo apartenis al "Supera Komando de Revolucio", t. e. la aro de brazilaj generaloj. Marŝalo Humberto de Alencar Castello Branco iĝis diktatoro de la 15-a de aprilo 1964 ĝis 15-a de marto 1967. Castelo Branco ekziligis la ĉefajn politikajn figurojn de Brazilo. En 1965 oni malpermesis la ekziston de politikaj partioj. En 1967 oni trudis novan konstitucion.

En 1984 popola movado rapidigis la finon de la diktatura periodo.

Sesa Respubliko (aŭ "Nova Respubliko") (1985-1990)[redakti | redakti fonton]

Tancredo Neves kaj Ulisses Guimarães sukcesis gvidi popolan movadon kiu komencis spontane en 1984. En la 15-a de novembro 1984 Tancredo Neves estis deklarita prezidento de Brazilo de la Parlamento kaj devis enoficiĝi en 15-a de marto 1985, sed antaŭ enoficiĝo li mortis. La parlamento deklaris la prezidanton de la Senato José Sarney prezidento en la 15-a de marto 1985 kun ĉiuj diktatorecaj povoj kaj sen limtempo por fino de lia regado.

Sarney okazigis balotadon por konstitucia asembleo. En 1986 li sanĝis la nomon de la brazila mono, malpermesis la plialtigon de prezoj en Brazilo kaj deklaris nepagadon de internacia debeto de Brazilo. En 1989 li denove sanĝis la nomon de brazila mono. Lia ekonomia politiko estis fiaska kaj inflacio atingis 80% monate (1,5% tage!). Li regis ĝis 15-a de marto 1990.

Sepa Respubliko (1990 ĝis nun)[redakti | redakti fonton]

Fernando Collor de Mello estis la unua brazila prezidento elektita per popola balotado ekde 1961. Lia regado, kiu komenciĝis la 15-an de marto 1990, estis ruiniga. En la unua tago de lia regado li konfiskis tutan monon de l' popolo, kiu estis en bankoj, por ĉesigi la inflacion (vere, sen mono ne estas inflacio!). Li ankaŭ ŝanĝis la nomon de la brazila valuto. Li permesis eniron de fremdaj varoj kontraŭ malaltaj impostoj. Krome li fakte permesis koruptecon kaj li mem estis koruptita. La 29-an de decembro 1992 li estis impedita(?) de la parlamento, kaj enoficiĝis la vicprezidanto Itamar Franco.

Luiz Inácio Lula da Silva, populara brazila prezidento.

Itamar Franco estis malvigla prezidento, ĉiuj timis ke li ne sukcesas estri, pro tio oni evitis oponon al li. Ĉiu timis ke fiasko de lia registaro povus frakasi Brazilon kaj meti la landon en novan diktaturan periodon, tial ĉiu helpis lin dum lia periodo, kaj li sukcesis atingi nacian unuecon.

Itamar Franco redonis monon al la popolo, ŝanĝis la nomon de la brazila valuto, kontrolis inflacion, rekomencis pagadon de internaciaj debetoj ktp. Fine li denove sanĝis la nomon de brazila valuto. Lia regado finiĝis la 1-an de januaro de 1995.

Fernando Henrique Cardoso estis elektita de rekta popola balotado, enposteniĝis la 1-an de januaro de 1995 kaj estis la unua prezidento de Brazilo ekde 1961 kiu ricevis la simbolojn de prezidenteco de sia antaŭulo. Li estis la unua prezidento ekde 1986 kiu ne ŝanĝis la nomon de brazila valuto, kvankam li ordonis faradon de novaj moneroj. Li estis la unua "normala" prezidento de Brazilo ekde Juscelino Kubitschek. CARDOSO estis reelektita en 1998 per normala balotado kaj regis ĝis 2003, kiam oni elektis la popularan brazilan prezidenton Luiz Inácio Lula da Silva. LULA estis reelektita en 2006 kaj regis ĝis 2010. Li profitis sian popularecon kaj indikis la novan kandidaton por enposteniĝi kiel prezidento de Brazilo. Dilma Vana Rousseff, indikata de Lula, estis elektita de rekta popola balotado la 31-an de oktobro de 2010 kaj enposteniĝis la 1-an de januaro de 2011. ROUSSEFF estas la unua prezidentino de Brazilo.

Registaro[redakti | redakti fonton]

Historie, Brazila respublika registaro baziigis sur Usona registara sistemo. Ĝi estas en normalaj historiaj periodoj, estigita de la Brazila Konstitucio, estas federacia respubliko. La nacia registaro konsistas el la ekzekutiva, leĝdona, kaj juĝisa branĉoj. La kapo de la ekzekutiva branĉo estas la Prezidento de Brazilo. La leĝdona branĉo konsistas el la Brazila Kongreso, kun du ĉambristoj: deputitoj kaj senatanoj , dum la Suverena Nacia Kortumo estas kapo de la juĝista branĉo.

Brazilaj subŝtatoj ne havas tiom da aŭtonomio kiel usonaj subŝtatoj, ekzemple, ne havas prikrimajn leĝojn aŭ ne povas fari leĝojn pri balotado. Sekve, ili pli similas al aŭtonomaj provincoj, kun elektita registaro de aliaj sudamerikaj landoj.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Brazilo havas 8.514.877 km² de areo, kaj estas la kvina lando en la mondo laŭ grandeco. Ĉiuj teroj en Brazilo estas kultiveblaj kaj plimalpli fertilaj, dum granda parto de aliaj pli grandaj landoj (Rusio, Kanado, Ĉinio kaj Usono) estas dezertoj aŭ nekultiveblaj teroj. Ne estas en Brazilo dezertoj, krom apudmara dezerteto Lençóis Maranhenses (270 km²), la nura varma dezerto en la mondo kun abunda dolĉa akvo, kiu estas turismejo. Brazilo havas plej grandajn riverojn kaj tropikajn arbarojn en la mondo en Amazonio. Krom tio, estas interesaj biomoj kiel Pantanalo, Katingao kaj Atlantika arbaro. Ne estas grandaj montojvulkanoj.

En Brazilo estas ĉirkaŭ 5 mil urboj, multaj kun pli ol 1 miliono da loĝantoj, kaj eĉ San-Paŭlo kun pli ol 10 milionoj da loĝantoj.

Brazilo havas kvin geografiajn regionojn: la Norda Regiono, karakterizata per grava ekologia sistemo, la Amazona arbaro, kaj la Amazono, la plej granda rivero en la mondo; la Nordorienta Regiono, karakterizata per iomete arida klimato landinterne kaj pli mildajn temperaturojn marborde; la Centrokcidenta Regiono, karakterizata per vastaj savanoj kaj per la Pantanalo, grandega marĉa regiono kiu entenas riĉan faŭnon kaj flaŭron; la Sudorienta Regiono, kiu estas la plej industrialigita regiono de la lando, kie troviĝas, interalie, la bela urbo Rio-de-Ĵanejro kaj la potenca San-Paŭlo, financa centro de la lando, kaj Ouro Preto (esp-e, Nigra Oro), kie oni povas vidi la verkojn de Aleijadinho, la plej grava baroka skulptisto en Brazilo; kaj, finfine, la Suda Regiono, karakterizata de montara pejzaĝo kaj forta eŭropeca kulturo pro la plurlandaj enmigrintoj tie loĝantaj, kaj kie estas unu el plej elstaraj akvofaloj de la mondo, Igŭacuo, deklarita de Unesko kiel mondheredaĵo pro sia natura beleco.

Klimato[redakti | redakti fonton]

Klimata mapo de Brazilo laŭ la klimata klasifiko de Köppen.

Pro sia vasteco, Brazilo estas karakterizata de diverstipaj klimatoj, laŭ la latitudo kaj la longitudo. La tuta lando situas en la suda duonsfero de Tero, tiel ke la sezonoj sekvas unu la alian laŭ la tipa ritmo de tiu mondoparto.

Laŭ la klimata klasifiko de Köppen, en Brazilo estas ses ĉefaj klimataj regionoj: ekvatora, tropika, subtropika, duonseka, milda, tropika montara.

Riveroj[redakti | redakti fonton]

La ĉefa rivero de Brazilo estas la Amazono, kiu trairas la samnoman amazonan arbaron. Ĉe la landlimoj kun Argentino kaj Paragvajo situas 275 akvofaloj, kiuj transiras plurajn altec-diferencojn je suma longeco de kvar kilometroj. La rivero longas 6280 kilometrojn, el kiuj 4000 estas laŭireblaj ŝipe.

La aliaj plej gravaj riveroj de la lando estas Parano kaj São Francisco.

Subŝtatoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Subŝtatoj de Brazilo.
Brazilaj subŝtatoj
Flago Subŝtato Oficiala nomo Mallongigo Ĉefurbo Areo (km²) Loĝantaro (2005) Loĝantardenso (2005)
Bandeira do Acre.svg Akro Acre AC Rio Branco 152.581,4 656.043 4,30
Bandeira de Alagoas.svg Alagoaso Alagoas AL Maceió 27.767,7 3.015.912 108,61
Bandeira do Amapá.svg Amapao Amapá AP Makapao 142.814,6 594.587 4,16
Bandeira do Amazonas.svg Amazonio Amazonas AM Manaŭo 1.570.745,7 3.232.330 2,05
Bandeira da Bahia.svg Bahio Bahia BA Salvador de Bahio 564.692,7 13.815.334 24,46
Bandeira do Ceará.svg Cearao Ceará CE Fortalezo 148.825,6 8.097.276 54,40
Bandeira do Espírito Santo.svg Espirito-Santo Espírito Santo ES Vitória 46.077,5 3.408.365 73,97
Bandeira do Distrito Federal (Brasil).svg Federacia Distrikto Distrito Federal DF Braziljo 5.801,937 2.562.963 441,74
Bandeira de Goiás.svg Gojaso Goiás GO Goiânia 340.086,7 5.619.917 16,52
Bandeira do Maranhão.svg Maranjo Maranhão MA San-Luiso 331.983,3 6.103.327 18,38
Bandeira de Mato Grosso.svg Mato-Groso Mato Grosso MT Cuiabá 903.357,9 2.803.274 3,10
Bandeira de Minas Gerais.svg Minas-Ĝerajso Minas Gerais MG Belo Horizonte 586.528,3 19.237.450 32,79
Bandeira do Rio Grande do Norte.png Norda Rio-Grando Rio Grande do Norte RN Natalo 52.796,8 3.003.087 56,88
Bandeira da Paraíba.svg Paraibo Paraíba PB Ĵoan-Pesoo 56.439,8 3.595.886 63,71
Bandeira do Paraná.svg Paranao Paraná PR Kuritibo 199.314,9 10.261.856 51,48
Bandeira do Pará.svg Parao Pará PA Belemo 1.247.689,5 6.970.586 5,58
Bandeira de Pernambuco.svg Pernambuko Pernambuco PE Recife 98.311.6 8.413.593 85,58
Bandeira do Piauí.svg Piaŭio Piauí PI Teresina 251.529,2 3.006.885 11,95
Bandeira do estado do Rio de Janeiro.svg Rio-de-Ĵanejrio Rio de Janeiro RJ Rio-de-Ĵanejro 43.696,1 15.383.407 352,05
Bandeira de Rondônia.svg Rondonio Rondônia RO Porto Velho 237.576,2 1.153.459 6,46
Bandeira de Roraima.svg Rorajmo Roraima RR Boa Vista 224.299,0 391.317 1,74
Bandeira de Santa Catarina.svg Sankta Katarino Santa Catarina SC Florianópolis 95.346,2 5.866.568 61,53
Bandeira do estado de São Paulo.svg San-Paŭlo São Paulo SP San-Paŭlo 248.209,4 40.442.795 162,93
Bandeira de Sergipe.svg Serĝipo Sergipe SE Arakaĵuo 21.910,3 1.967.761 89,81
Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg Suda Mato-Groso Mato Grosso do Sul MS Campo Grande 357.125,0 2.264.468 6,34
Bandeira do Rio Grande do Sul.svg Suda Rio-Grando Rio Grande do Sul RS Porto-Alegro 281.748,5 10.845.087 38,49
Bandeira do Tocantins.svg Tokantinso Tocantins TO Palmas 277.620,9 1.305.728 4,70

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Brazilo estas la deka ekonomio de la mondo, la plej granda de Sudameriko. La Brazila ekonomio bazas ekvilibre inter granda agrikultura sektoro kaj industrio. Tiu ebligas ke brazilanoj povas aĉeti en sia propra lando industriajn kaj agrikulturajn varojn kaj, sekve, importado estas ĉiam malpligranda ol eksportado. Agrikulture, la plej gravaj importoj estas rizo kaj tritiko, alie Brazilo eksportas viandon, lakton, sojon, kafon kaj maizon. Brazilo eksportas mineralojn kiel feron, aluminon, oron, ktp. kaj importas ĉefe karbon, kupron, natrion kaj sulfuron.

Brazilo produktas teorie la tutan nafton kiun ĝi bezonas, sed en praktiko ĝi devas eksporti pezan nafton por aĉeti malpezan nafton kaj naturan gason.

Brazila industrio estas tre diversa, ĝi produktas kaj eksportas aŭtomobilojn, aviadilojn, teksaĵojn, kemiaĵojn, ktp. Brazilo importas ĉefe komputilojn kaj elektronikajn ilojn. Hodiaŭ ĉinaj brikabrakoj konkurencas al nacia malpeza industrio.

Demografio[redakti | redakti fonton]

Laŭ nombrado farita en 2007[1], la loĝantaro kreskas je 1,2% jare, malpli ol la antaŭe supozita kresko (1,4%). En 1990 la kresko estis je 1,64% jare.

Averaĝe, virinoj naskas po 1.99 infanojn. La loĝantaro do atingos maksimumon en 2060 (per ĉ. 260 milionoj) kaj tiam ekestos malkresko, se konserviĝos la nuntempaj parametroj pri nasko kaj morto.

Kiel en ĉiu lando, kiu konstatas sian "maljuniĝon", oni ekdiskutas en Brazilo strategiojn kaj politiko-ŝanĝojn, kiuj atentu pri ŝanĝoj rilate al medicinaj zorgoj (kun pli da gerontologoj kaj ne tiom da pediatroj), transportado aŭ la sekvoj de malpli granda nombro da aktivaj laboristoj kontribuantaj al la ŝtata sociasekura sistemo.

Etnografio[redakti | redakti fonton]

Granda parto de brazilanoj estas mestizoj. En Brazilo, oni povas deklari apartenon al ian etnon kaj ŝanĝi tiun deklaron dum la vivo, kiu estas tre ofta. Sekve, iu povas deklari sin blankulo, indiĝeno, mestizo, nigrulo sinsekve, laŭ deziro. Laŭ informo de la Instituto Brazila de Geografio kaj Statistiko el 2005, ĉirkaŭ 49,9% el la popolo deklaras sin blanka, ĉirkaŭ 6,3% deklaras sin nigrulo, ĉirkaŭ 43,2% deklaras sin mestizo, la aliaj deklaras sin orientaj aŭ indiĝenoj.

Lingvoj[redakti | redakti fonton]

Oficiala lingvo de Brazilo estas la portugala lingvo, preskaŭ 99% de la loĝantaro havas ĝin kiel gepatra lingvo, nur ĉirkaŭ 1 miliono de homoj havas aliajn ĉirkaŭ 200 lingvojn kiel gepatra. Krom la portugala, oni parolas ofte, kiel gepatra lingvo ĉefe la japanan (ĉirkaŭ 300 mil loĝantoj), la talianan dialekton (itala), kaj la sudriograndan germanan dialekton (germana). El la indigena lingvo, nur la gvarania lingvo kaj yathë havas pli ol mil parolantojn. Hodiaŭ, pro forta migrado el aliaj sudamerikaj landoj, ĉirkaŭ 300 mil enmigrintoj parolas la hispanan kiel gepatra lingvo.

Substrukturo[redakti | redakti fonton]

La substrukturo de Brazilo estas agada grupo kaj brazila ekonomia strukturo kiu servas por plivastigado de diversaj agadoj. Ekzemple, por ke landaj entreprenoj povas eksporti, necesas havenoj kaj flughavenoj, elementoj de substrukturo.

Edukado[redakti | redakti fonton]

Federala Universitato de Paraná, unu el la plej malnovaj institucioj de supera lernado de la lando, fondita je 1912.

La Federala Konstitucio kaj la Leĝo de Instruoj kaj Bazoj de Nacia Edukado determinas ke Federala Registaro, Ŝtatoj, Federala Distrikto kaj Municipoj devas administri kaj organizi siajn respektivajn lernadajn sistemojn. Ĉiuj tiuj publikaj edukadaj sistemoj estas responsuloj por siaj propaj konservadoj, kiu administras viajn rimerojn, tiel kiel mekanismojn kaj fontojn de monaj rimedoj. La nova Konstitucio rezervas 25% da buĝeto de Ŝtato kaj 18% da federalaj impostoj kaj municipaj procentoj al edukado.

Scienco kaj Teknologio[redakti | redakti fonton]

Marcos Pontes, la unua kosmonaŭto el Brazilo.

Scienca produktado vere ekis en Brazilo dum la unuaj jardekoj de la 19-a jarcento, kiam la Reĝa Familio de Portugalio, gvidita de Dom João VI, alvenis al Rio-de-Ĵanejro, forkurante el la invado de Portugalio per la armeo de Napoleono Bonaparte, en 1807. Ĝis tiam, Brazilo estis kolonio portugalia, sen universitatoj aŭ sciencaj organizaĵoj, malsame al la tiamaj kolonioj amerikaj kontrolitaj de la Hispana Imperio, kiuj, malgraŭ vasta anafalbeteco, ja havis grandan numeron da universitatoj ekde la 16-a jarcento.[2][3]

Teknologia splorado en Brazilo estas plejparte organizita de publikaj universitatoj kaj institutoj por splorado. Kelkaj el la plej bonaj teknologiaj centroj en Braziloj estas la institutoj Oswaldo Cruz, Butantan, Comando-Geral de Tecnologia Aeroespacial, Empresa Brasileira de Pesquisa Agropecuária kaj INPE.

Brazilo havas la plej modernaj Kosma-programo de Latin-Ameriko, kun kapablo sufiĉa por lanĉiloj kaj por konstruo de satelitoj.[4] Je la 14-a de oktobro 1997, la Brazila Spaca Agentejo akordiĝis kun NASA por liveri pecojn de ekipaĵoj por la Internacia Kosmostacio.[5] Tiu akordo ebligis ke Brazilo trejnu sian unuan kosmonaŭto. Je la 30-a de marto 2006, Kolonelo Marcos Pontes vojaĝis en Sojuz kaj fariĝis la unua kosmonaŭto brazila kaj la tria el Latin-Ameriko orbiti nian planedon.[6]

Trafiko[redakti | redakti fonton]

Sano[redakti | redakti fonton]

La brazila publika sana sistemo estas direktata kaj liverata per ĉiuj malsamaj niveloj de la registaro, kvankam la privata sana sistemo rolas kiel komplemento.[7] Estas multaj problemoj en la publika sana sistemo en Brazilo. En 2006, la ĉefaj problemoj estis la altiga procentiĝo de infana kaj patrineca mortemo, mortemo per ne-transmisiantaj malsanoj kaj morteco pere de eksteraj kaŭzoj, nome: trafika akcidento, perforto kaj memmortigo.[7][8]

Energio[redakti | redakti fonton]

Komunikado[redakti | redakti fonton]

Kulturo[redakti | redakti fonton]

La brazilan kulturon ĉefe influis la kulturo, la lingvo kaj la vivkutimoj de Portugalio, enkondukitaj de la portugalaj koloniistoj dum sia alveno. La influo de la lokaj popoloj klare videblas en la brazilaj lingvo kaj kuirarto, dum la alveno de sklavoj el Afriko havis rimarkindan influon en la fakoj de muziko, kuirarto, lingvo kaj religio.

En la suda kaj sudorienta parto de la lando eblas rimarki influon italan kaj germanan. La alveno de italaj enmigrintoj estis aparte abunda inter la jaroj 1870 kaj 1920.

Literaturo[redakti | redakti fonton]

La unuaj ekzempleroj pri brazila literaturo ŝuldiĝas al verkoj de religiuloj kaj kronikoj de esploristoj kiuj trairis la landon dum la 16-a jarcento. En la 17-a jarcento floris la skolo de Bahia, kiu inkluzivis historiistojn kaj poeziistojn, inter kiuj estis Gregório de Matos (1636-1695). Nur en la sekva jarcento, tamen, oni povas oficiale rekoni la naskiĝon de brazila literatura sento.

La 19-a jarcento estis la tempo de Romantikismo, enkondukita de Gonçalves de Magalhães (1811-1882). En la sama periodo verkadis la du plej popularaj romantikaj poeziistoj, Gonçalves Dias (1823-1864) kaj Castro Alves (1847-1871), kaj la unuaj romanistoj, Manuel Antonio de Almeida (1830-1861) kaj Joaquim Manuel de Macedo (1820-1882).

Inter la nuntempaj ĉefverkistoj menciindas Paulo Coelho, João Guimarães Rosa kaj Jorge Amado.

Religio[redakti | redakti fonton]

Katolikismo estas la ĉefa kredo de la lando; pro tio, Brazilo havas la plej grandan katolikan loĝantaron de la mondo.[9] Laŭ la popolnombrado de 2000, 73,57% el la populacio sekvis katolikismo; 15,41% protestantismo; 1,33% spiritismo; 1,22% aliaj branĉoj de kristianismo; 0,31% afro-brazilaj religioj; 0,13% budhismo; 0,05% judismo; 0,02% islamismo; 0,01% indianaj religioj; 0,59% aliaj religioj, nedeklaritaj aŭ nedeterminitaj; kvankam 7,35% havis neniun religion.[10]

Sporto[redakti | redakti fonton]

En lando de tiom da loĝantoj, kompreneble troveblas kluboj de ĉiaj sportaj disciplinoj. Aparte populara en Brazilo - samkiel en la najbaraj landoj Argentino kaj Urugvajo - estas futbalo. Kiam konkuras la vira brazila nacia teamo de futbalo, milionoj da subtenantoj sekvas ĉiujn movojn. Kvin fojojn, en 1958, 1962, 1970, 1994 kaj 2002, la teamo gajnis la Futbalan Mondpokalon, sed en la matĉoj de la Futbala Mondpokalo 2010 ili nur eniris la grupon de plej bonaj ok teamoj, tie malvenkante kontraŭ la nederlanda teamo. Enlande grandas la atendoj ke en la matĉoj de la Futbala Mondpokalo 2014, kiu en junio 2014 okazas en pluraj urboj de Brazilo, ĝi pli sukcesu.

Esperanto-Movado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Frua Esperanto-movado en Brazilo kaj Nuna Esperanto-movado en Brazilo.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]

Notoj kaj referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Folha Online (27.12.2007): IBGE diz que população vai diminuir a partir de 2060
  2. Independência da América Espanhola portugale. Alirita 15-a de januaro 2011.
  3. A universidade no Brasil: pano de fundo histórico e presença cristã portugale. Alirita 15-a de januaro 2011.
  4. Brazil — The Space Program angle (April 1997). Alirita 24-a de majo 2008.
  5. Clipping do INPE portugale. Alirita 26-a de marto 2010.
  6. Do cosmonauta ao taikonauta, dezenas de nacionalidades no espaço portugale. Alirita 18-a de novembro 2008.
  7. 7,0 7,1 Saúde portugale. Atendimento. Alirita 26-a de marto 2010.
  8. Saúde portugale (pdf). Radar social. Alirita 10-a de junio 2008.
  9. internacia raporto pri religia libero (angle), informo de la usona registaro, vidita la 8-an de junio 2008
  10. População residente, por sexo e situação do domicílio, segundo a religião portugale. Censo Demográfico 2000. Alirita 13-a de decembro 2007.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]