Cetacoj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Cetacoj
Troveblo de fosilioj: Frua Eoceno - Nun
megaptero (Megaptera novaeangliae)
megaptero (Megaptera novaeangliae)
Biologia klasado
Regno: Animaloj Animalia
Filumo: Ĥorduloj Chordata
Subfilumo: Vertebruloj Vertebrata
Klaso: Mamuloj Mammalia
Ordo: Cetacoj Cetaceae
Brisson, 1762

Lamencetacoj Mysticeti
Dentocetacoj Odontoceti
Pracetacoj Archaeoceti (formortintaj)
(vidu tekston por familioj)

Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg
Observado

En la ordo de cetacoj (Cetacea) estas preskaŭ 80 specioj de mamuloj, kiuj tute alkutimiĝis al la akva vivmedio. La antaŭa membro modifiĝis al naĝilo, la posta membro tute rudimentiĝis aŭ preskaŭ malaperis, kelkfoje nur interna osteto reprezentas la pelvan zonon. Korpofine troviĝas la horizontala vosta naĝilo. Kelkaj specioj havas dorsajn naĝilojn, sed neniu havas subventran naĝilon. La naztruo (spirtruo) lokiĝas sur la supro de la kranio (kiel la nazosto, fruntosto kaj periatalo). La pulmoj situas dorse en la spindelforma korpo, etendiĝintaj longe postdirekte. La korposurfaco estas senhara, escepte de kelkajn sensharojn ĉe kelkaj specioj. Subhaŭte troviĝas dika grastavolo. La flarorgano estas rudimenta, la okuloj estas malgrandaj; la eksteraj oreloj, internaj voĉkordoj mankas. La stomako estas plurparta. Ili naskas 1-2 idojn bone evoluintajn, kiu(j) povas mamsuĉi 2 mampintojn. Ili vivas – escepte de keljajn speciojn, kiuj vivas dolĉakve – en la maroj.

Ili havas du subordojn, bone distingeblajn: La lamencetacoj (Mysticeti) havas balenlamenojn anstataŭ dentojn. La balenlamenoj estas kornecaj lamenoj, per kiuj la lamencetacoj filtras la akvon por planktonoj. Ili havas 2 spirtruojn kaj simetrian kranion. La dentocetacoj (Odontoceti) havas unuecajn, konusformajn dentojn (monodentoj), gnenerale en ambaŭ makzelo (veraj delfenedoj) aŭ nur en la suba makzelo (makrocefaloj, plimulto de la masklaj bekcetacoj) aŭ tute mankas (ĉe femala narvalo – narvalino, plimulto de la femalaj bekcetacoj). Ili havas nur unu spirtruon kaj nesimetrian kranion.

La vorto cetaco devenis el la helena mitologia rolulo Keto.

Listo de specioj[redakti | redakti fonton]

Lamencetacoj (Mysticeti)

Dentocetacoj

    • veraj delfenedoj (Delphinidae)
    • Monodontidae
      • narvalo (Monodon monoceros) havas longan, spiraltorditan denton
      • blanka delfeno aŭ belugo (Delphinapterus leucas)
    • Fokenedoj (Phocoenidae)
    • makrocefaledoj (Physeteridae)
    • riveregaj delfenedoj (Platanistidae)
      • hindia riverega delfeno (Platanista gangetica)
    • bekcetacedoj (Ziphiidae)
      • densmandibla cetaco (Mesoplodon densirostris)

pli detale:

ordo : CETACOJ (KETACOJ, BALENOJ) - Cetacea

subordo : † pracetacoj - Archaeoceti

familio : † protocetedoj - Protocetidae
genro : † protoceto - Protocetus
familio : † durodedoj - Durodontidae
genro : † zigorizo - Zygorhiza
genro : † durodo - Durodon
familio : † basilosaŭredoj - Basilosauridae
genro : † basilosaŭro - Basilosaurus
specio : † basilosaŭro cetoida - Basilosaurus cetoides

subordo : LAMENCETACOJ - Mysticeti

familio : † cetoteriedoj - Cetotheriidae
genro : † maŭiceto - Mauicetus
genro : † cetoterio - Cetotherium
genro : † mezoceto - Mesocetus
familio : eŝriĥtiedoj - Eschrichtidae (1 specio)
genro : eŝriĥtio - Eschrichtius
specio : eŝriĥtio griza - Eschrichtius gibbosus
familio : BALENOPTEREDOJ - Balaenopteridae (6 specioj)
genro : † plesioceto - Plesiocetus
genro : † notioceto - Notiocetus
genro : BALENOPTERO (RORKVALO) - Balaenoptera
specio : † balenoptero kortesa - Balaenoptera cortesii
specio : balenoptero finvalo - Balaenoptera physalus
specio : balenoptero nana - Balaenoptera acutorostrata
specio : balenoptero norda - Balaenoptera borealis
genro : sibaldo - Sibbaldus
specio : sibaldo giganta - Sibbaldus musculus
genro : megaptero (BOPSO) - Megaptera
specio : megaptero ĝibdorsa - Megaptera novaeangliae
familio : BALENEDOJ - Balaenidae (3 specioj)
genro : † morenoceto - Morenocetus
genro : † balenulo - Balaenula
genro : kapereo - Caperea
specio : kapereo malgranda - Caperea marginata
genro : eŭbaleno (veraj balenoj) - Eubalaena
specio : Nigra baleno - Eubalaena glacialis
subspecio : Nigra biskaja eŭbaleno - Eubalaena glacialis glacialis
subspecio : Nigra suda eŭbaleno - Eubalaena glacialis australis
subspecio : Nigra japana eŭbaleno - Eubalaena glacialis japonica
genro : BALENO - Balaena
specio : baleno gronlanda - Balaena mysticetus

subordo : DENTCETACOJ Odontoceti

superfamilio : † skvalodojdoj - Squalodontoidea
familio : † agorofiedoj - Agorophiidae
genro : † agorofio - Agorophius
familio : † patriocetedoj - Patriocetidae
genro : † patrioceto - Patriocetus
familio : † mikrozeŭglodedoj - Microzeuglodontidae
genro : † mikrozeŭglodo - Microzeuglodon
familio : † skvalodedoj - Squalodontidae
genro : † skvalodo - Squalodon
genro : † proskvalodo - Prosqualodon
superfamilio : suzuojdoj - Susuoidea
familio : suzuedoj - Susuidae (4 specioj)
genro : † zaraĥo - Zarhachis
genro : † proinio - Proinia
genro : † pontisto - Pontistes
genro : pontoporio - Pontoporia
specio : pontoporio laplata - Pontoporia blainvillei
genro : inio - Inia
specio : inio amazona - Inia geoffroyensis
genro : lipoto - Lipotes
specio : blanknaĝila delfeno - Lipotes vexillifer
genro : suzuo - Susu
specio : suzuo ganga - Susu gangetica
superfamilio : delfenojdoj - Delphinoidea
familio : † eŭrinodelfedoj - Eurhinodelphidae
genro : † eŭrinodelfo - Eurhinodelphis
familio : † hemisintraĥeledoj - Hemisyntrachelidae
genro : † hemisintraĥelo - Hemisyntrachelus
familio : † akrodelfedoj - Acrodephidae
genro : † akrodelfo - Acrodelphis
genro : † pomatodelfo - Pomatodelphis
familio : monodonedoj - Monodontidae (2 specioj)
genro : delfinaptero - Delphinapterus
specio : delfinaptero blanka aŭ Belugo- Delphinapterus leucas
genro : monodono - Monodon
specio : monodono (Narvalo) - Monodon monoceros
familio : delfenedoj - Delphinidae (41 specioj)
genro : † delfenavo - Delphinavus
genro : † kentriodo - Kentriodon
genro : † makroĥirifero - Macrochirifer
genro : steno - Steno
specio : steno longnaza - Steno bradanensis
genro : sotalio - Sotalia
specio : sotalio amazona - Sotalia fluviatilis
specio : sotalio gujana - Sotalia guianensis
specio : sotalio brazila - Sotalia brasiliensis
specio : sotalio ĉinia - Sotalia chinensis
specio : sotalio bornea - Sotalia borneensis
specio : sotalio bengala - Sotalia lentiginosa
specio : sotalio malabara - Sotalia plumbea
specio : sotalio kamerunia - Sotalia teuszi
genro : stenelo - Stenella
specio : stenelo kopea - Stenella asthenops
specio : stenelo klimena - Stenella clymene
specio : stenelo tristria - Stenella coeruleoalba
specio : stenelo borda - Stenella dubia
specio : stenelo verdkabia - Stenella frontalis
specio : stenelo meksikia - Stenella graffmani
specio : stenelo longakrania - Stenella longirostris
specio : stenelo makulita - Stenella plagiodon
genro : DELFENO - Delphinus
specio : delfeno kutima - Delphinus delphis
specio : delfeno tropika - Delphinus tropicalis
genro : tursiopo - Tursiops
specio : tursiopo saltema - Tursiops truncatus
specio : tursiopo kurba - Tursiops aduncus
genro : lisodelfo - Lissodelphis
specio : lisodelfo perona - Lissodelphis peroni
specio : lisodelfo nigradorsa - Lissodelphis borealis
genro : lagenorinĥo - Lagenorhynchus
specio : lagenorinĥo blankflanka - Lagenorhynchus acutus
specio : lagenorinĥo blanknaza - Lagenorhynchus albirostris
specio : lagenorinĥo bunta - Lagenorhynchus cruciger
specio : lagenorinĥo elektra - Lagenorhynchus electra
specio : lagenorinĥo platfrunta - Lagenorhynchus obliquidens
specio : lagenorinĥo falklanda - Lagenorhynchus thicolea
genro : lagenodelfo - Lagenodelphis
specio : lagenodelfo saravaka - Lagenodelphis hosei
genro : cefalorinĥo - Cephalorhynchus
specio : cefalorinĥo makulkolora - Cephalorhynchus commersoni
specio : cefalorinĥo ĉilia - Cephalorhynchus eutropia
specio : cefalorinĥo novzelanda - Cephalorhynchus hectori
specio : cefalorinĥo kablanda - Cephalorhynchus heavisidei
genro : grampo - Grampus
specio : grampo griza - Grampus griseus
genro : globkapulo - Globicephala
specio : globkapulo nigra - Globicephala melaena
specio : globkapulo grandnaza - Globicephala macrorhynchus
genro : orcelo - Orcaella
specio : orcelo kurtkapa - Orcaella brevirostris
genro : pseŭdorko - Pseudorca
specio : pseŭdorko nigra - Pseudorca crassidens
genro : ORCINO - Orcinus
specio : orcino (ORKO) - Orcinus orca
genro : ferezo - Feresa
specio : ferezo malgranda - Feresa attenuata
familo : focenedoj - Phocaenidae (6 specioj)
genro : FOCENO (FOKENO) - Phocoena
specio : foceno MARPORKO - Phocoena phocoena
specio : foceno nigra - Phocoena spinipinnis
specio : Kalifornia foceno - Phocoena sinus
specio : foceno suda - Phocoena dioptrica
genro : focenojdo - Phocoenoides
specio : focenojdo blanknaĝila - Phocoenoides dalli
genro : novfoceno - Neophocaena
specio : novfoceno glatdorsa - Neophocaena phocaenoides
superfamilio : kaĉalotojdoj - Physeteroidea
familio : zifiedoj - Ziphiidae (Hyperoodontidae) (16 specioj)
genro : † zifiojdo - Ziphioides
genro : † notoceto - Notocetus
genro : tasmaceto - Tasmacetus
specio : tasmaceto ŝeperda - Tasmacetus shepherdi
genro : berardio - Berardius
specio : berardio granda - Berardius bairdi
specio : berardio suda - Berardius arnoŭi
genro : mezoplodo - Mesoplodon
specio : mezoplodo nordmara - Mesoplodon bidens
specio : mezoplodo antila - Mesoplodon europaeus
specio : mezoplodo grizdorsa - Mesoplodon mirus
specio : mezoplodo malgranda - Mesoplodon grayi
specio : mezoplodo ginkodenta - Mesoplodon ginkgodens
specio : mezoplodo platdenta - Mesoplodon layardi
specio : mezoplodo tropika - Mesoplodon densirostris
specio : mezoplodo stejnegera - Mesoplodon stejnegeri
specio : mezoplodo aŭstralia - Mesoplodon bowdoini
specio : mezoplodo kalifornia - Mesoplodon carlhubbsi
genro : zifio - Ziphius
specio : zifio larĝbeka - Ziphius cavirostris
genro : hiperoodo - Hyperoodon
specio : hiperoodo bulfrunta - Hyperoodon ampullatus (rostratus)
specio : hiperodo platfrunta - Hyperoodon planifrons
familio : kaĉalotedoj - Physeteridae (2 specioj)
subfamilio : † hoplocetenoj - Hoplocetinae
genro : † apenofisetero - Apenophyseter
genro : † hoploceto - Hoplocetus
subfamilio : kogienoj - Kogiinae
genro : † kogiopso - Kogiopsis
genro : kogio - Kogia
specio : kogio nana - Kogia breviceps
subfamilio : kaĉalotenoj - Physeterinae
genro : † ontoceto - Ontocetus
genro : † profisetero - Prophyseter
genro : † balenodo - Balaenodon
genro : KAĈALOTO - Physeter
specio : kaĉaloto (MAKROCEFALO) - Physeter macrocephalus

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • esperante De Smet, W.M.A. 1971 : La nomoj de la cetacoj (unua parto), Scienca Revuo, 22/1(87), Beogrado, Jugoslavujo, p.21-48.
  • esperante De Smet, W.M.A. 1971 : La nomoj de la cetacoj (dua parto), Scienca Revuo, 22/2(88), Beogrado, Jugoslavujo, p.39-48.
  • esperante De Smet, W.M.A. 1971 : La nomoj de la cetacoj (tria parto), Scienca Revuo, 22/3(89), Beogrado, Jugoslavujo, p.71-78.