Cigana lingvo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Cigana lingvo
Romani čhib
Parolata en Inter ciganoj kaj sintioj
Denaskaj parolantoj 4,8 milionoj
Lingvistika klasifiko
Hindeŭropa
Hindarja
cigana
Oficiala statuso
Oficiala lingvo en kunoficiala en Šuto Orizari, Makedonio, kaj en 79 komunumoj de Rumanio inkluzive de Budeşti, regiona lingvo de Kosovo, minoritata lingvo en Svedio kaj Finnlando
Reguligita de Nenio
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1 rom
  ISO 639-2 romaní
  SIL RMY
Vikipedio
v  d  r
Information icon.svg

La cigana lingvo (ankaŭ nomebla "romaa lingvo" laŭ la etno de romaoj, subgrupo de la ciganoj) apartenas al la hindarjaj lingvoj de la hindeŭropa lingva familio. Ekzistas pluraj dialektoj, ĉar ciganoj vivas diaspore tra la tuta mondo kaj akceptas multajn lokajn esprimojn.

Nomo de la lingvo[redakti | redakti fonton]

Laŭ la malsupre nomita libro "Kauderwelsch" la lingvanoj nomas la lingvon romanes.

Ortografio[redakti | redakti fonton]

La ĉisekve uzata ortografio baziĝas sur la "Kauderwelsch"-libreto. Sed ne ekzistas unueca ortografio por la lingvo.

Litero Similas al Ekzemplo Traduko Rimarko
č ĉ čor ŝtelisto
x ĥ xabé manĝaĵo, nutraĵo
š ŝ šukár bela En kelkaj dialektoj ĝi povas estiĝi el čh, ekz. šib "lingvo" (el čhib)
ž ĵ žuvlí virino
ĝ džilí kanto En kelkaj dialektoj ĝi povas ŝanĝiĝi al g, ekz. gilí. Sed ĝi ankaŭ povas estiĝi el g, ekz. dživ "greno" (el giv).

Gramatiko[redakti | redakti fonton]

Substantivo[redakti | redakti fonton]

La deklinaciado havas 8 kazojn kaj du genrojn (viran kaj inan). Ni rigardu ekzemple la substantivon raklo (knabo):

singularo:
nom. rakl-o knabo
vok. rakl-eja! knabo!
akuz. rakl-es knabon
dat. rakl-es-ke al knabo
lok. rakl-es-te ĉe knabo
abl. rakl-es-tar (direkte) de knabo
instr. rakl-es-sa, rakl-e-ha kun/per knabo
gen. rakl-es-ko, rakl-es-kero (havaĵo) de knabo
pluralo:
nom. rakl-e knaboj
vok. rakl-ale! knaboj!
akuz. rakl-en knabojn
dat. rakl-en-ge al knaboj
lok. rakl-en-de ĉe knaboj
abl. rakl-en-dar (direkte) de knaboj
instr. rakl-en-ca kun/per knaboj
gen. rakl-en-go, rakl-en-gero (havaĵo) de knaboj

Deklinaciataj estas ankaŭ la adjektivoj, pronomoj kaj numeraloj.

Verboj[redakti | redakti fonton]

Regulaj verboj uzas la saman radikon por prezenco kaj preterito, dum neregulaj verboj iom ŝanĝas ĝin. Prunteprenitaj verboj aldonas markigan silabon, kiu eĉ dependas de la dialekto.

Prezenco[redakti | redakti fonton]

La prezenco distingas tri specojn de konjugacio, nome a-grupo, e-grupo kaj prunteprenita grupo. Ĉar ne ekzistas infinitivo, kiel ekzemplo estas donita la tria persono el la verba singularo de prezenco.

La e-grupa konjugacio estu montrata per la verbo kerel.

Persono Mallonga formo Traduko Longa formo TradukoL
(me) ker-áv mi faras ker-áva mi faros
(tu) ker-és vi faras ker-éha vi faros
(vo, ov, jov) ker-él li faras ker-éla li faros
(voj, oj, joj) ker-él ŝi faras ker-éla ŝi faros
(amé, amen) ker-ás ni faras ker-áha ni faros
(tumé, tumen) ker-én vi faras ker-éna vi faros
(von, on, jon) ker-én ili faras ker-éna ili faros
  • L Lovara dialekto
ker! vi faru!
ker-as! ni faru!
ker-en! vi faru!
ma ker! ne faru!

La a-grupa konjugacio estu montrata per la verbo žal.

Persono Mallonga formo Traduko Longa formo TradukoL
(me) ž-av mi iras ž-áva mi iros
(tu) ž-as vi iras ž-áha vi iros
(vo, ov, jov) ž-al li iras ž-ála li iros
(voj, oj, joj) ž-al ŝi iras ž-ála ŝi iros
(amé, amen) ž-as ni iras ž-áha ni iros
(tumé, tumen) ž-an vi iras ž-ána vi iros
(von, on, jon) ž-an ili iras ž-ána ili iros

Preterito[redakti | redakti fonton]

La preterito nur distingas inter propraj verboj kaj prunteprenitaj verboj. Krome dependas la preterito litero de la lasta radika konsonanto. Post -l-, -n-, -r- kaj -v- sekvas -d-, sed post -g-, -k-, -kh-, -m-, -s-, -čh- kaj -š- sekvas -l-.

Persono Preterito de "kerél" Traduko Preterito de "pučhel" Traduko
(me) ker-d-ém mi faris pučh-l-ém mi demandis
(tu) ker-d-án vi faris pučh-l-án mi demandis
(vo, ov, jov) ker-d-ás li faris pučh-l-ás li demandis
(voj, oj, joj) ker-d-ás ŝi faris pučh-l-ás ŝi demandis
(amé, amen) ker-d-ám ni faris pučh-l-ám ni demandis
(tumé, tumen) ker-d-én vi faris pučh-l-én vi demandis
(von, on, jon) ker-d-é ili faris pučh-l-é ili demandis

Vortotrezoro[redakti | redakti fonton]

La vortotrezoro konsistas el du partoj, nome vortoj, kiuj parencas al vortoj en aliaj hindiaj lingvoj, kaj vortoj el diversaj lingvoj, kies teritorioj estis tramigritaj de la ciganoj.

Jen ankoraŭ kelkaj ciganaj vortoj
Vorto Senco De kie
ha jes
na ne Hindia
jekh unu Hindia
duj du Hindia
trin tri Hindia
štar kvar Hindia
panč kvin Hindia
šov ses Hindia
efta sep Greka
oxto [oĥto] ok Greka
enja naŭ Greka
deš dek Hindia
dad patro Persa
daj, dej patrino Persa
phral frato Hindia
phen fratino Hindia
čhavo infano Hindia
šukar bela Hindia
kaj kie; ke Hindia
the kaj
abo

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Literaturo[redakti | redakti fonton]

En la pola:

  • Izabela Jaśkowiak, Paweł Lechowski, Rozmówki romskie. Romane wakeribena (Ciganaj konversacioj), Romskie Stowarzyszenie Oświatowe Harangos (Cigana Kleriga Asocio Harangos), Kraków 2008, p. 71
  • Baba Jaga. Jan Mirga, Baśnie (Fabloj), Obrazy (Fotoj), Małgorzata Mirga-Tas, Marta Kotlarska, Romskie Stowarzyszenie Oświatowe Harangos i Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Kraków 2010 ISBN 978-83-85988-97-7 Teksto en la pola kaj cigana.

Fontoj[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  • Vikipedio en Cigana lingvo (Reta enciklopedio)