Cirila alfabeto

Cirila alfabeto
Tipo	Alfabeto
Epoko	ekde mezo de la 10a jarcento
Deveno	Fenica skribo  → Greka alfabeto   → Glagolico    → Cirila alfabeto
Parencaj sistemoj	Latina alfabeto Kopta skribo Armena alfabeto Glagolico
Unikoda intervalo	U+0400–U+052F U+2DE0–U+2DFF U+A640–U+A69F
ISO 15924	Cyrl

Distribuo de la cirilaj alfabetoj

La cirilaj alfabetoj estas familio da alfabetoj devenantaj el Kirilico kaj uzataj por skribi en kelkaj plejparte – sed ne nur – slavaj lingvoj. La plej vaste parolata inter ili estas la rusa lingvo. La cirila alfabeto estas uzata en pluraj minoritataj lingvoj de Rusio kaj la ukraina, la belorusa, la bulgara, la kazaĥa, la makedona, la mongola kaj la serba lingvo.

Ekde la aliĝo de Bulgario al la Eŭropa Unio, cirila alfabeto estas unu el la tri oficialaj eŭropuniaj alfabetoj.

Pli frue cirila alfabeto estis uzata ankaŭ en lingvoj uzbeka, turkmena, kirgiza kaj azerbajĝana, sed tiuj lingvoj uzas nuntempe latinan aŭ araban skribon. En Uzbekio cirila skribo estas daŭre uzata, paralele kun la latina.

La alfabetoj nomiĝis laŭ Cirilo (Кирилъ/Κύριλλος) el Tesaloniko, kiu tamen kreis ne la unuan cirilan alfabeton (Kirilicon), sed la pli fruan Glagolicon.

La ekzakta kreinto estas nekonata. Sed oni scias, ke la alfabeto ekestis en Bulgario dum la 9-a aŭ 10-a jarcento laŭ modelo de la greka. Apude por kelkaj sonoj nekonataj en la greka lingvo glagolicaj literoj aldoniĝis, ekzemple Ш (Ŝ), Ж (Ĵ).

Historio

Erare atribuita al sankta Cirilo el Tesaloniko, el kiu ĝi prenas ĝian nomon, la unua cirila alfabeto estis kreita dum la 9a kaj 10a jarcentoj surbaze de la majusklaj literoj de la greka alfabeto.

La cirila alfabeto

La cirila alfabeto uzata por diversaj lingvoj. Kiam ne aperas prononcindiko, por iu litero en iu lingvo, tio signifas ke la litero ne estas uzata en la menciita lingvo. Iuj literoj estas uzataj en ĉiuj lingvoj, aliaj nur en kelkaj aŭ eĉ en nur unu lingvo.

Maj	min	belorusa	bulgara	makedona	mongola	rusa	serba kun latinaj ekvivalentoj			ukraina
А	а	[a]	[a]	[a]	[a]	[a]	A	A	[a]	[a]
Б	б	[b]	[b]	[b]	[p]	[b]	B	b	[b]	[b]
В	в	[v]	[v]	[v]	[ŭ]	[v]	V	v	[v]	[v]
Г	г	[h]	[g]	[g]	[g]	[g]	G	g	[g]	[h]
Ґ	ґ									[g]
Д	д	[d]	[d]	[d]	[t]	[d]	D	d	[d]	[d]
Ѓ	ѓ			[dj]
Ђ	ђ						Đ	đ	[ĝ]
Е	е	[je]	[e]	[e]	[je]	[je]	E	e	[e]	[e]
Ё	ё	[jo]			[jo]	[jo]
Є	є									[je]
Ж	ж	[ĵ]	[ĵ]	[ĵ]	[ĉ]	[ĵ]	Ž	ž	[ĵ]	[ĵ]
З	з	[z]	[z]	[z]	[ts]	[z]	Z	z	[z]	[z]
I	i	[i]
Ѕ	Ѕ			[dz]
И	и		[i]	[i]	[i]	[i]	I	i	[i]	[a]
І	і									[i]
Ї	ї									[ji]
Й	й	[j]	[j]		[j]	[j]				[j]
Ј	ј			[j]			J	i	[j]
К	к	[k]	[k]	[k]	[k]	[k]	K	k	[k]	[k]
Л	л	[l]	[l]	[l]	[l]	[l]	L	l	[l]	[l]
Љ	љ			[lj]			L	lj	[lj]
М	м	[m]	[m]	[m]	[m]	[m]	M	m	[m]	[m]
Н	н	[n]	[n]	[n]	[n]	[n]	N	n	[n]	[n]
Њ	њ			[nj]			N	nj	[nj]
О	о	[o]	[o]	[o]	[o]	[o]	O	o	[o]	[o]
Ө	ө				[o]
П	п	[p]	[p]	[p]	[p]	[p]	P	p	[p]	[p]
Р	р	[r]	[r]	[r]	[r]	[r]	R	r	[r]	[r]
С	с	[s]	[s]	[s]	[s]	[s]	S	s	[s]	[s]
Т	т	[t]	[t]	[t]	[t]	[t]	T	t	[t]	[t]
Ќ	ќ			[cj]
Ћ	ћ						Ć	ć	[cj]
У	у	[u]	[u]	[u]	[u]	[u]	U	u	[u]	[u]
Ў	ў	[ŭ]
Ф	ф	[f]	[f]	[f]	[f]	[f]	F	f	[f]	[f]
Х	х	[ĥ]	[ĥ]	[ĥ]	[ĥ]	[ĥ]	H	h	[ĥ]	[ĥ]
Ц	ц	[c]	[c]	[c]	[c]	[c]	C	c	[c]	[c]
Ч	ч	[ĉ]	[ĉ]	[ĉ]	[ĉ]	[ĉ]	Č	č	[ĉ]	[ĉ]
Џ	џ			[ĝ]			D	dž	[ĝ]
Ш	ш	[ŝ]	[ŝ]	[ŝ]	[ŝ]	[ŝ]	Š	š	[ŝ]	[ŝ]
Щ	щ		[ŝt]		[ŝĉ]	[ŝĉ]				[ŝĉ]
Ъ	ъ		« ŝva » sono [d]		[e]	[e]
Ы	ы	[a]			[a]	[a]
Ь	ь	[b]	[b]	[c]	[b]	[b]				[b]
Э	э	[e]			[e]	[e]
Ю	ю	[ju]	[ju]		[ju]	[ju]
Я	я	[ja]	[ja]		[ja]	[ja]				[ja]

a. guturalo, kiel y en la pola kaj ĉeĥa, ы en la rusa

b. мягкий знак (mjagkij znak), (maldura signo) indikas ke la antaŭa konsonanto estas palatala

c. sensona

d. « ŝva » sono kiel a en angla about, e en germana Gabe

e. (sensona), твёрдый знак (tvjordij znak), dura signo

Bibliografio

• Robert Bringhurst (2002). The Elements of Typographic Style (versio 2.5). Hartley & Marks. ISBN 0-88179-133-4.

Vidu ankaŭ

• Cirilaj numeraloj
• Cirilo kaj Metodo
• Glagolico
• Jatj
• Listo de lingvoj kun cirilaj alfabetoj
• Vikipedio:Esperantigo de rusaj nomoj en Esperanta Vikipedio
• Letero de Neacşu pri antikva rumana dokumento verkita per cirila alfabeto
• Unikoda alfabeto

Eksteraj ligiloj

• Enciklopedio pri lingvoj (Esperanto). “forigota ŝablono”

• Bulgara cirila alfabeto (angla). “forigota ŝablono”

• Ruslingva fonetiko (angla). “forigota ŝablono”

• Kompara tabelo enhavante transkribaĵoj el la rusa lingvo al diversaj eŭropaj lingvoj, araba lingvo, kartvela lingvo, brajlo kaj morsa kodo (angla). “forigota ŝablono”

• Informoj pri la cirila alfabeto kaj indikoj por skribi ĝin permane (angla). “forigota ŝablono”