Digrafo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Digramo)
Saltu al: navigado, serĉo

Digrafodigramo[1] estas kunigo de du al pli literoj por reprezenti unu nuran fonemon. En naturaj lingvoj digrafo estas tre oftaj. Ekzemple, por reprezenti la sonon ĉ estas la angla kaj hispana ch, la franca kaj portugala tch, la germana tsch, kaj anstataŭ ŝ estas digrafo angla sh, franca kaj portugala ch, kaj germana sch, do ne aparte prononcataj s kaj h, nek s, c, kaj h, sed prononcata kiel la Esperanta /ŝ/.

Plej ofte, digrafoj reprezentas konsonantojn, sed foje vokaloj estas reprezentataj de digrafoj, kiel ou (/u/) en la franca lingvoie (/i/) en la germana. Simile, ee, en la angla, estas prononcata kiel Esperanta /i/.

Lingvoj uzas digramojn aŭ diakritajn signojn, kiam ili uzas alfabeton, kiu origine estis uzata de lingvo, kiu ne konas tiajn sonojn. Ekzemplo estas Esperanto uzante la latinan alfabeton, kiu ne konas la literojn ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ. Ankaŭ vidu artikolon Esperanta alfabeto.

Ekzemploj de digrafoj en kelkaj lingvoj[redakti | redakti fonton]

  • Angla:
    • ch = ofte [tʃ], foje [ʃ] aŭ [k]
    • ck = [k]
    • ea, ie, ei = ofte [i]
    • ee = ofte [i]
    • gh = ofte [g], foje [f] aŭ [0], ĉefe en fino de vortoj
    • kn = [n] en komenco de vortoj
    • ll = [l]
    • ng = [ŋ]
    • oo = [u]
    • ph = [f]
    • sh = [ʃ]
    • th = ĝenerale [θ], ofte [ð]
    • ue = [u]
    • wh = [ʍ]
  • Franca:
    • ai, ei = [ɛ]
    • an = [ɑ̃]
    • au = [o]
    • ch = ofte [ʃ], foje [k]
    • en = [ɑ̃] aŭ [ɛ̃]
    • eu, œu = [œ] aŭ [ø]
    • gn = [ɲ]
    • in, ain, ein = [ɛ̃]
    • ll = ofte [j] post i, foje [l]
    • oi, oe = [wa]
    • oin = [wɛ̃]
    • on = [õ]
    • ou = [u] aŭ [w]
    • ph = [f]
    • qu = [k]
    • ss = [s]
    • un = [œ̃]
  • Nova greka:
    • αι (ai) = [ɛ]
    • ει (ei) = [i]
    • γκ (gk) = [g]
    • μπ (mp) = [b]
    • ντ (nt) = [d]
    • οι (oi) = [i]
    • ου (ou) = [u]

Anstataŭa skribmaniero[redakti | redakti fonton]

Laŭ la Fundamento de Esperanto kelkaj diakritaj literoj, konataj ankaŭ kiel ĉapelitaj literoj, povas esti anstataŭigataj pro teknikaj malfaciloj per digramoj uzantaj la literon "h". Nun estas multe pli populare en komputilaj rondoj uzi anstataŭe la literon "x" (multaj nomas tiun ĉi sistemon kontraŭfundamenta, kvankam la Akademio de Esperanto en sia informilo de 2007-01-21 deklaris, ke skribsistemon uzatan nur pro teknikaj restriktoj oni ne rigardu kiel kontraŭ-Fundamentan). Tiuj ĉi sistemoj nomiĝas H-sistemo kaj X-sistemo respektive.

Ĉapelita litero H-sistema litero X-sistema litero
ĉ ch cx
ĝ gh gx
ĥ hh hx
ĵ jh jx
ŝ sh sx
ŭ u ux

Laŭ la h-konvencio, nur ŭ senkompense perdas sian diakritan signon.

Piednotoj[redakti | redakti fonton]

  1. Digramo troviĝas en PIV, kio laŭ la intervikioj estas francismo. Digrafo (aŭ digraph/) ŝajnas multe pli internacia, kaj renkontas multe pli da trafoj per Google.