Maizo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Maizo
Zea mays.jpg
Biologia klasado
Domajno: Eŭkariotoj Eukaryota
Subdomajno: verda lineo Archaeplastida
Regno: Plantoj Plantae
Subregno: Tracheobionta
Filumo: Angiospermoj Magnoliophyta
Klaso: Unukotiledonoj Liliopsida
Subklaso: Commelinidae
Ordo: Poaloj Poales
Familio: Poacoj Poaceae
Subfamilio: Panicoideae
Tribo: Maydeae
Genro: Zeo Zea
Specio: Zea mays
Subspecio: Zea mays subsp. mays
L.
Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg

Maizo (Zea mays ssp. mays) estas grava cerealo, unue malsovaĝigita en Mezameriko, kaj nun plantata en pluraj regionoj de la mondo. Ĝi estas tre diversa kaj nutre altkvalita manĝaĵo, kaj povas interalie esti muelata al faruno, manĝata kiel legomo, uzata kiel nutraĵo por viandobestoj.

Ĝia produktiĝpotenco estas alta, kun tre bonaj rezultoj je apliko de teknologio. Ĝia kulturo estas ĝenerale maŝinfara, kaj estas grandaj profitoj el modernaj teknikoj de planto kaj rikolto. Tutmonda produktado de maizo atingis 600 milionojn da tunoj en 2004.

La plej produktiva maizo-produktanto estas Usono. En Brazilo, kiu ankaŭ estas granda produktanto kaj eksportanto, San-Paŭlio kaj Paranao estas la ĉefaj produktantaj subŝtatoj. Nuntempe nur ĉirkaŭ 5% de la brazila produktaĵo de maizo estas uzata por homnutrado. Tion kaŭzas ĉefe la manko de informoj pri maizo kaj pli bona informado pri ĝia nutrokvalito.

Originoj[redakti | redakti fonton]

Maizo estas rekta malsovaĝigo de la teosinteo (Zea mays ssp. parviglumis), indiĝena al la Balsas-Valo de suda Meksiko aŭ el la Tehuakana Valo de Meksiko.[1]

Oni kredas, ke kulturado de maizo ekis iam inter 7500 kaj 12000 jaroj antaŭ nun. Arkeologiaj trovaĵoj de la plej frua sensema spiko, el Guila Naquitz Kaverno el la Oaxaca Valo de Meksiko aĝas proksimume 6250 jarojn. La Olmekoj kaj Majaoj kultivis ĝin laŭ nombraj variantoj tra Mezameriko, kuiris, muelis aŭ proceztia pere de nikstamaligo. El 2500 a.K., la rikolto etendiĝis tra multe de Ameriko.[2] La regiono disvolvigis komercan reton baze sur malmankoj kaj variantoj de maizaj rikoltoj. Dum la unua ekspedicio de Kristoforo Kolumbo, li portis maizon al Eŭropo, kaj poste la planto rapide estis disvastigita tutmonde. Post kontakto de eŭropanoj kun Ameriko fine de la 15a kaj komenco de la 16a jarcentoj, esploristoj kaj komercistoj reenportis maizon al Eŭropo kaj enmetis ĝin al aliaj landoj.

Maizo etendiĝis al la resto de la mondo pro ties kapablo por kreski en diversaj klimatoj. Suker-riĉaj variantoj nome sukermaizo estas kutime kreskitaj por homa konsumado kiel semoj, dum la variantoj de kampomaizo estas uzataj por bestomanĝo, variaj maiz-bazaj hom-nutraj uzoj (inklude mueladon al maizfarunopasto, premitaj al maizoleo, kaj fermentadon kaj distiladon ĉe alkoholaj distilejoj de burbona maizviskio), kaj kiel kemiaĵo.

La kultivo de maizo estas interesa al sciencistoj. La manĝebla parto de sovaĝa maizo estas tro malgranda, por ke ĝi kultivindu. Multaj generacioj de selekta kulturado necesis por fari planton kun spikoj sufiĉe grandaj por manĝo.

Maiz-kampo en Liĥtenŝtejno

Maizo estas la plej amplekse kreskita grenrikolto tra Ameriko, kun 332 milionoj da tunoj kreskitaj ĉiujare nur en Usono. Proksimume 40% el rikolto —130 milionoj da tunoj— estas uzata por produkti maizan etanolon.[3] Genetike modifita maizo estas ĝis 85% el maize plantita en Usono en 2009.[4]

La unuaj maizplantoj kreskis nur malgrande, kun spikoj nur unu colon grandaj, kaj nur unu por planto, sed artefarita selektado fare de indiĝenaj popoloj de Ameriko permesis kreskigi kelkajn spikojn por planto, kaj kutime longaj kelkajn colojn.[5]

"fraga" maizo (Muzeo de Tuluzo)

Kultivado[redakti | redakti fonton]

Tiu neotropisa planto estas multe kultivata tra la mondo, kaj laŭ pezo, pli da maizo estas produktata ĉiujare ol da iu ajn alia greno. Kvankam Usono produktas preskaŭ duonon de la monda rikolto de maizo, aliaj ĉefaj produktantaj landoj estas tre diversaj: Ĉinio, Barato, Brazilo, Francio, Indonezio kaj Sudafriko. La monda produktado estis pli ol 600 milionoj da metraj tunoj en 2003, iomete pli ol rizotritiko.

Maizo estas plantata en la printempo por profiti la printempajn pluvojn. Ĝia radik-sistemo estas malprofunda kaj la planto tre dependas de ofta pluvo aŭ irigacio.

Plej dek maiz-produktantoj en 2013[6]
Lando Produktado (tunoj) Noto
Flago-de-Usono.svg Usono 353,699,441
Flago-de-Ĉinio.svg Ĉinio 217,730,000
Flago-de-Brazilo.svg Brazilo 80,516,571
Flago-de-Argentino.svg Argentino 32,119,211
Flago-de-Ukrainio.svg Ukrainio 30,949,550
Flago-de-Barato.svg Barato 23,290,000
Flago-de-Meksikio.svg Meksiko 22,663,953
Flago-de-Indonezio.svg Indonezio 18,511,853
Flago-de-Francio.svg Francio 15,053,100
Flago-de-Sudafriko.svg Sudafriko 12,365,000
Mondo 1,016,431,783

Maizaj produktoj[redakti | redakti fonton]

Konsumo de maizo en 1999 (kg/loĝanto)
Malavio 137 Honduraso 98 Zimbabvo 89
Meksikio 127 Sud-Afriko 94 Lesoto 87
Zambio 113 Salvadoro 93 Venezuelo 68
Gvatemalo 103 Kenjo 93 Nikaragvo 56

Strukturo de la planto[redakti | redakti fonton]

Ilustracio montranta kaj masklan kaj inan florojn de maizo.

Maizo havas tre apartan kreskon; la malaltaj folioj similas larĝajn flagojn, 50-100 cm longajn kaj 5-10 cm larĝajn. Kvankam iuj specoj povas kreski ĝis 7 metrojn, la plej ofta speco atingas 2-3 metrojn. La tigo havas multajn akselojn; el ĉiu akselo kreskas unu folio. Sub la folio kaj proksime al la tigo kreskas la spiko.

Kiam la spiko kreskas, formiĝas silkaj fibroj, kiuj ŝanĝiĝos de flavo al bruno dum la planto maturiĝos. Supre de la trunketo estas longa flava floro. Grajno de maizo formiĝas, kiam poleno falis sur la silkaĵon. Laŭ botaniko, grajno de maizo estas kariopso, simpla seka frukto.

Malmaturaj spikoj (spiko, grajnoj, kaj silko) estas tute manĝeblaj krude. Kiam la planto maturiĝas, la spiko malmoliĝas kaj la silko sekiĝas kaj nemanĝebliĝas, sed la grajno estas ankoraŭ manĝebla. Somerfine, la grajno sekiĝas tute, kaj estas malfacile maĉebla antaŭ kuirado en bolanta akvo.

Lingvistiko[redakti | redakti fonton]

La deveno de la Esperanta vorto estis la taina (taíno) vorto 'mahiz', kiu pasis al eŭropaj lingvoj tra la hispana post la transpaso de maizo al Eŭropo, kio okazis post la malkovro de Ameriko.

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

+ (en hispana)

  • El maíz, nuestro sustento, Cristina Barros y Marco Buenrostro, pp. 6-15.
  • Diversidad y distribución prehispánica del maíz mexicano, Bruce F. Benz, pp. 16-23.
  • De las muchas maneras de cultivar el maíz, Teresa Rojas Rabiela, pp. 24-33.
  • La domesticación del maíz, Emily McClung de Tapia, pp. 34-39.
  • Richard Stockton MacNeish y el origen de la agricultura, Ángel García Cook, pp. 40-43.
  • El dios del maíz en Mesoamérica, Tomás Pérez Suárez, pp. 44-55.
  • Los mitos del maíz entre los mayas de las Tierras Altas, Carlos Navarrete, pp. 56-61.
  • Las tortillas calientes, patrimonio cultural, Victoria Novelo, pp. 62-71.
  • De elemento creador a sustento vital, Tomás Pérez Suárez, pp. 72-73.
  • Pérez-Calvo Soler, Jorge (2005). Nutrición energética y salud. Debolsillo. ISBN 8497933982. http://books.google.es/books?id=wJdzkCcFQnMC

+ (en angla)

  • Ferro, D.N. kaj Weber, D.C. "Managing Sweet Corn Pests in Massachusetts". [1]
  • Bonavia, Duccio (2013). Maize: Origin, Domestication, and Its Role in the Development of Culture. Cambridge University Press. ISBN 978-1107023031.

+ (en itala)

  • Aureliano Brandolni, Andrea Brandolini (2006). Il mais in Italia: storia naturale e agricola. Bergamo, Italio: CRF press. "XII+370 pages and 80 colour pages" [2]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. "Origin, History and Uses of Corn, Iowa State University, Department of Agronomy, 11an de Februaro, 2014.
  2. Roney, John (Winter 2009). "The Beginnings of Maize Agriculture", gazeto : Archaeology Southwest, volumo : 23, numero : 1
  3. "US Approves Corn Modified for Ethanol, The New York Times, 11a de Februaro, 2011.
  4. Genetically modified plants: Global Cultivation Area Maize GMO Compass, 29a de Marto, 2010, Alirita la 10an de Aŭgusto, 2010
  5. (2006) Medieval and early modern times. USA: National Geographic. 
  6. FAOSTAT. Alirita 5a de Aŭgusto, 2014.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Ĉi tiu artikolo plenumas laŭ redaktantoj de Esperanto-Vikipedio kriteriojn por leginda artikolo.