Olsztyn

Olsztyn (Holstin)
germane: Allenstein, litove: Olštynas, silezie: Uolštyn
urbo
Urbodomo en Olsztyn
Flago Blazono
Oficiala nomo: Olsztyn
Ŝtato	Pollando
Provinco	Varmia-Mazuria Provinco
Distrikto	Urba distrikto
Komunumo	Komunumo Olsztyn (urba tipo)
Administra sidejo	Olsztyn
Historiaj regionoj	Orienta Prusio, Varmio
Rivero	Łyna
Situo	Olsztyn
- koordinatoj	53°47′00″N 20°30′00″E
Plej alta punkto
- alteco	154,4 m s. m.
Plej malalta punkto
- alteco	87,7 m s. m.
Areo	88,328 km² (8 832,8 ha)
Loĝantaro	176 522 (2010)
Denseco	1 998,48 loĝ./km²
Unua skribmencio	1347
Urbestro	Piotr Grzymowicz
Horzono	MET (UTC+1)
- somera tempo	MET (UTC+2)
Poŝtkodo	10-001 ĝis 11-041
Telefona antaŭkodo	(+48) 089
Aŭtokodoj	NO
TERYT	280604
Adreso de ofico	pl. Jana Pawła II 1 10-101 Olsztyn
Retpoŝto al ofico	bip@um.olsztyn.pl
Telefono de ofico	89 527 31 11
Situo enkadre de Pollando
Urbopartoj de Olsztyn
Vikimedia Komunejo: Olsztyn
Retpaĝo: www.olsztyn.eu

Olsztyn (pola nomo; ĝis 1945 germane Allenstein) estas urbo en la nordoriento de Pollando, borde de la rivero Łyna (germane Alle). Olsztyn situas en la suda parto de Varmio - la historia regiono , kiu en la jaroj 1466-1772 apartenis al Pollando. Post la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la urbo estis enmetita al Prusa Reĝlando. En la deknaua jarcento la urbo apartenis al la prusia kaj poste al germana provinco Orienta Prusio. Nun Olsztyn estas la ĉefurbo de la pola regiono Varmio-Mazurio.

Geografio

La urbo bele situas en la regiono de lagoj kaj arbaroj, malmulte tuŝita de homoj. Ene de la administraj limoj de la urbo ekzistas 13 lagoj, kaj multaj pliaj en la ĉirkaŭaĵo. Arbaroj okupas kvinonon de la urba teritorio. Pli ol duonon de tio konsistigas la komunuma arbaro, kiu grandas 1050 hektarojn kaj servas grandparte por ripozado de la urbanoj kaj turistoj.

Historio

• Inter la jaroj 2000 kaj 500 antaŭ Kristo la prusoj, balta popolo, ekloĝas en la areo.
• En ja jaro 1224 Papo Honorio la 3-a sendas la episkopon Vilhelmo de Modena kiel legaton al la "landoj ĉe la Balta Maro".
• En la jaro 1226 ordono de la imperiestro de la Sankta Romia Regno Frederiko la 3-a permesas al la ordeno de teŭtonaj kavaliroj komenci krucmiliton kontraŭ la baltaj prusoj.
• En la jaro 1280 ŝtato de la ordeno de teŭtonaj kavaliroj establiĝas en la teritorio, fine konkerita post 50-jara kontraŭstaro de la prusoj.
• En la jaro 1346 oni elektis lokon ĉe la rivero Alle (pole: Łyna)por konstrui kastelon kontraŭ atakoj de la prusoj, kaj en la jaro 1348 la nova loĝloko Allenstein unuafoje skribe menciiĝas.

La "Supra Pordego" en la malnova urbokerno

• En la jaro 1353 Allenstein ricevas urbajn rajtojn fare de la episkopo de Ermland
• En la jaro 1397 oni finkonstruis la kastelon.
• En la jaroj 1410 kaj 1414 la urbo dufoje estis konkerita de la Pola Reĝlando
• En la jaro 1440 Allenstein aliĝis al la Prusia Konfederacio
• En la jaro 1454 urbanoj ribelas kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj, kaj la Prusia Konfederacio petas protekton de Pollando
• En la jaro 1455 la urbo estis konkerita de la teŭtona ordeno
• En la jaro 1463 la pola armeo konkeris la urbon
• Post la fino de tiel nomata "Dektri-jara" Milito, en la jaro 1466 oni subskribis pac-kontrakton de Toruń, kiu decidis, ke Allenstein estos alligita Pollandon kune kun la tuta varmia diocezo
• Inter la jaroj 1516 kaj 1521 Nikolao Koperniko vivis en la kastelo de Olsztyn kiel administratoro, kaj organizis en la jaro 1519 defendon de la urbo kontraŭ la ordeno de teŭtonaj kavaliroj.
• En jaro 1655 la urbo estis konkerita de la sveda armeo, kaj en 1708 estis bruligita de tiu armeo.
• En la jaro 1710 la urbo perdas preskaŭ ĉiujn oĝantojn pro epidemio de ĥolero
• En la jaro 1772 post la unua dispartigo de Pollando Olsztyn estis ligita al la Prusia Reĝlando Prusio; tiumomente 1770 homoj vivas en la urbo.
• En la jaro 1807 Napoleono vizitas la urbon.
• En la jaro 1867 oni fondis urban hospitalon.
• En jaro 1871 okazis unuiĝo de germaniaj ŝtatoj kaj estis fondita la Germania Imperio, kaj Allenstein estas parto de ĝi.
• Du jarojn pli poste, en 1873 oni malfermis fervojon al la urbo Thorn (la nuna nomo Toruń) okcidente.
• En 1886 oni komencis eldoni la unuan gazeton en Allenstein en la pola lingvo – ĝi nomiĝis "Gazeta Olsztyńska".
• En la jaro 1890 la urbo ricevas gasan infrastrukturon, en 1892 unuan telefonan linion, en 1898 akvosistemon kaj en 1907 elektran infrastrukturon.
• Post la komenco de la unua mondmilito, en la aŭgusto 1914 j. rusa armeo okupas la urbon.
• En la jaro 1920 okazas plebiscito, ĉu la regiono de Allenstein restu en Germanio aŭ aliĝu al Pollando. Granda plimulto de la voĉdonantoj favoras Germanion kaj Orienta Prusio iĝas germana eksklavo. De la ĉefa parto de Germana Ŝtato apartigas ĝin la pola pomerania vojevodio.
• En 1933 la nazioj transprenas la politikan potencon en la Germanio, kiel en la tuta lando, ankaŭ en Allenstein komenciĝas diskriminacio kontraŭ poloj kaj judoj.
• La 22-an de januaro 1945 Allenstein estas prirabita kaj bruligita fare de la Sovetunia ruĝa armeo, granda parto de loĝantaro de Orienta Prusio,inkluzive de Allenstein, forlasis tiun ĉi terenon.
• La 2-an de aŭgusto 1945 la urbo formale iĝas parto de Pollando kaj oficiale eknomiĝas Olsztyn.

Vidindaĵoj

la urba katedralo

• la mezepoka urbokerno
• la gotika kastelo konstruita dum la 14-a jarcento
• la gotika katedralo
• la mezepoka, "malnova" urbodomo ĉe la merkata placo - konstruita meze de la 14-a jarcento
• la domo de la unua pollingva ĵurnalo en Olsztyn „Gazeta Olsztyńska” ("Olŝtina Gazeto") ĉe la Fiŝa Merkato
• la mezepokaj urbomuroj kaj la "Supra Pordego" ("Alta Pordego")
• la nov-gotika preĝejo de la Sankta Koro de Jesuo - konstruita komence de la dudeka jarcento
• la "nova" urbodomo konstruita en la jaroj 1912-1916
• la astronomia observejo en eksa akvoturo ella dek naŭa jarcento
• la planetario malfermita en la jaro 1973
• la teatro nome de Stefan Jaracz
• la komunuma arbaro
• multaj lagoj kun plaĝoj, baneblecoj, velboatoj, kajakoj.

Kulturo

Teatroj

• teatro nome de Stefan Jaracz - la pola aktoro (malfermita en la jaro 1925)
• pupteatro

Muzeoj

La plej granda muzeo de la urbo estas la Muzeo de Varmio kaj Mazurio. Ankaŭ la domo de la historia ĵurnalo "Gazeta Olsztyńska" gastigas muzeon, kaj ekzistas muzeoj pri naturo kaj sporto.

Ekonomio

La pneŭmo-fabriko Stomil - estas branĉo de la franca firmao Michelin. Troviĝas ankaŭ nutraĵ-fabrikoj (laktproduktejo, bierproduktejo ("Kormoran"), kokidaĵproduktejo ("Indykpol").

Plia konstruaĵo

• La radia kaj televida masto en Olsztyn-Pieczewo, kiu altas 358,55 metrojn, ekde la disfalo de la radia masto de Varsovio estas la plej alta konstruaĵo de Pollando.

Gravaj urbanoj

Bronza monumento pri Koperniko ĉe la kastelo de Olsztyn

• La astronomo kaj ekonomisto Nikolao Koperniko vivis en la kastelo de Olsztyn inter jaroj 1516 kaj 1521, kiam li estis administratoro de la kastelo en Olsztyn kaj Mehlsack (Pieniężno). En la jaro 1519 li organizis defendon de Olsztyn kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj.
• Lucas David (1503-1583) - historiisto skribanta pri historio de Prusio
• Jan Antoni Blank-Białecki" (1785-1844) - pentristo,
• August Trunz (1875-1963) estis fondinto de impona kolekto de prusiaj artaĵoj
• Erich Mendelsohn- germana judo, la mondfama arkitekto
• Hans-Jürgen Wischnewski, germana politikisto

Olsztyn apartenas al la federacio de Koperniko-urboj, kiu ligas urbojn, kie Nikolao Koperniko vivis kaj laboris – inter la urboj estas Bologna, Frombork, Krakovo kaj Toruń. La centro de la federacio situas en la astronomia observejo de Olsztyn.

Retaj ligiloj

  turismaj informoj pri la urbo (en la pola kaj angla)

• 

  Granda Pordo

• 

  Kastelo, muzeo pri Varmio kaj Mazurio

• 

  Malnova urbodomo, ejo de publika librejo

• 

  Nova urbodomo

• 

  Fabriko Michelin

• 

  Piłsudski-aleo

• 
• 

  Teatro "Stefan Jaracz"

• 

  Planetario

• 

  Astronomia observejo

• 

  Universitata biblioteko

• 
• 

  Katedralo de Sankta Jakobo

• 

  Sunhorloĝo de la malnova urbodomo

• 
• 
• 
• 

  Radia-televida anteno-masto