Phytolacca americana

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Phytolacca americana
Pokeberries.png
Biologia klasado
Regno: Plantae
Klado: Angiospermoj
Klado: verdukotiledonoj
Klado: Kernverdukotiledonoj
Ordo: Caryophyllales
Familio: Phytolaccaceae
Genro: Phytolacca
Phytolacca americana
L. 1753
Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg

Amerika fitolako (Phytolacca americana) estas granda duonsukulenta herba staŭda planto.Ĝi altas ĝis 3-metro en alteco. Ĝi estas apartenanta al orienta Nordameriko, la Mezokcidento kaj la Golfbordo kun pli disaj populacioj en la malproksima Okcidento.[1] Ĝi ankaŭ estas konata kiel simplefitolako,ruĝa inkoplanto kaj kuiksu-Shanglu (en ĉina medicino).[1] Partoj de tiu planto estas tre toksaj al brutaro kaj homoj, kaj ĝi estas konsiderita grava ĉagreno fare de terkultivistoj. Tamen, kelkaj partoj povas esti utiligitaj kiel manĝaĵo, medicino aŭ veneno.

La planto havas grandan blankan pivotradikon, verdajn aŭ ruĝajn tigojn kaj grandajn, simplajn foliojn. Blankaj floroj estas sekvitaj per purpuraj ĝis preskaŭ nigraj beroj, kiuj estas bona nutraĵfonto por kantobirdoj kiel ekzemple Katbirdo, Norda kardinalo, Bruna mokturdo kaj Norda mokbirdo.

Morfologio[redakti | redakti fonton]

Plantotipo: Plurjara herba planto kiu povas atingi altecon de 3 metroj, sed kutimas alti iom malpli. La tigo ofte estas ruĝa kiam la planto maturiĝas. Vertikala, rekta centra tigo frue en la sezono. Ŝanĝiĝas al disvastiĝanta, horizontala formo pli poste en la sezono sub la pezo de la beroj. Planto mortas ĝis radiknivelo ĉiun vintron. Tigo havas kavernigitan plantmedolon.[necesas citaĵo]

Folioj: La folioj estas alternaj kun kruda teksturo kun modera poreco. Folioj povas atingi 16 colojn en longeco. Ĉiu folio estas tuteca. Folioj estas mezverdaj kaj glataj, kun kion kelkaj karakterizas kiel malagrablan odoron.[necesas citaĵo]

Floroj: La floroj havas 5 regulajn partojn kun vertikalaj stamenoj kaj estas ĝis 0.2 colojn larĝaj. Ili havas blankajn petal-similajn sepalojn sen veraj petaloj, sur blankaj pediceloj, kaj pedunklojn en vertikala aŭ pendanta grapolo, kiu malheliĝas kiam la planto fruktas. Floraroj unue aperas en somerkomenco kaj daŭras ĝis frua aŭtuno.[necesas citaĵo]

Frukto: brila malhelviolkolora bero tenita en racemozaj aretoj sur rozkoloraj pediceloj kun rozkolora tigo. Pediceloj sen beroj havas karakterizan rondetan kvin-partan kalikon. Fruktoj estas rondaj kun plataj indentitaj pinto kaj fundo. Nematuraj beroj estas verdaj, turniĝantaj blankaj kaj tiam nigrece purpuraj.[necesas citaĵo]

Radiko: Dika centra pivotradiko kiu iĝas profunda kaj disvastiĝas horizontale. Rapida kresko. Bruna kortekso, blanka pulpo, modera nombro da radiketoj. Laŭlarĝe tranĉitaj radikotranĉaĵoj montras samcentrajn ringojn. Neniu nitrogenofiksado-kapablo.[2][1]

Vivejo kaj disvastiĝo[redakti | redakti fonton]

Larĝe distribuita en kampoj kaj rubejoj, kaj kutime trovita en randovivejoj. La semoj ne postulas tavoliĝon kaj estas disigitaj per ber-manĝantaj birdoj. Adaptite al krudaj aŭ bonaj grundoj kun modera malsekeco, alta kalciotoleremo sed malalta salecotoleremo, pH-toleremo de 4.7-8. Kreskas bone en suno aŭ ombro kaj facile postvivas fajron pro sia kapablo al reĝermado el la radikoj. En la lastaj jaroj la planto ŝajnas esti pliiĝinta en loĝitaj lokoj. Trovite en la plej granda parto de Usono krom la Monto-Ŝtato, Alasko kaj Havajo.[1][3]

En Eŭropo ĝi estas invada specio.

Konataj enplantaj substancoj[redakti | redakti fonton]

[1][4]

Triterpenaj saponinoj: fitolokozidoj A, B, C, D, E, F, G (eskulentozido E), fitolakagenino, jaligona acido, eskulentia acido, 3-oxo-30-carbomethoxy-23-norolean-12-eno-28-oic-acido, fitolakagena acido, oleanola acido.[5] Triterpenaj alkoholoj, ekz. alfa-spinasterolo

Alia: fitolakotoksino, kantomikrolo, astragalino, proteino CIC-R, mitogeno (fitolakomitogeno, PMW, serio de glikoproteinoj), kariofileno, lektinoj, tanino, amelo.

Nutro-informoj je 100 gramoj (seka pezo) de ŝosoj:[2]

  • Proteino: 31g; Graso: 4.8g; Karbonhidratoj: 44g; Fibroj: 0g; Cindro: 20.2g;
  • Mineraloj - Kalcio: 631 mg; Fosforo: 524 mg; Fero: 20.2 mg; Magnezio: 0 mg; Natrio: 0 mg; Kalio: 0 mg; Zinko: 0 mg;
  • Vitaminoj - A: 62 mg; Tiamino (B1): 0.95 mg; Riboflavino (B kun nombro): 3.93 mg; Niacino: 14.3 mg; B6: 0 mg; C: 1619 mg.

Normigado: Fitolako ne estas ĝenerale normigita ĉar ĝi ne estas surmerkatigita al la publiko, kaj malsamaj trajtoj bezonas normigon por malsamaj uzoj. Ekzemple fitolakozidoj A, B, C et al. de folioj estas pripensitaj por antivirusa uzo kaj fitolako-antivirusa proteino, kun subtipoj prenitaj de folioj en malsamaj sezonoj, kontraŭ aidoso. Oleanola acido estus la ero de elekto por normigado rilate al kancero ĉar ĝi ĉeestas en etanola radikeltiraĵo kaj havas signifajn kontraŭkancerajn trajtojn, por pluraj specoj de karcinomo same kiel leŭkemio.[6][7]

Tokseco[redakti | redakti fonton]

Fitolakoveneniĝoj estis oftaj en orienta Nordameriko dum la 19-a jarcento, precipe de la uzo de tinkturoj kiel kontraŭreŭmatismaj preparaĵoj kaj de konsumado de beroj kaj radikoj kiuj estis konfuzitaj kun pastinako, terpiro, aŭ kreno.[8] Mortoj estas nuntempe nekutimaj, kvankam ekzistas kazoj de vomado kaj katarso, sed okazis almenaŭ unu morto de infano kiu manĝis dispremitajn semojn en suko.[necesas citaĵo]

La toksaj komponentoj de la planto estas saponinoj surbaze de la triterepenaj geninoj fitolakagenino, jaligona acido, fitolakogena acido (fitolacina acido), eskulenta acido, kaj fitolako-bergenino.[5] Tiuj inkludas fitolakozidojn A, B, D, E, kaj G, kaj fitolakosaponinojn B, E, kaj G. Fitolakogenino kaŭzas sango-aglutiniĝon.[9][10]

Uzoj[redakti | redakti fonton]

Manĝo-uzoj[redakti | redakti fonton]

Kvankam la semoj estas tre toksaj, la beroj ofte estas kuiritaj en ĵeleon aŭ torton, kaj semoj estas forkribitaj aŭ trapasas se ne morditaj. Kelkaj kredas ke kuirado inaktivigas la toksinojn en la beroj, kaj aliaj atribuas toksecon al la semoj ene de la beroj. La folioj de junaj plantoj foje estas kolektitaj kiel printempverda kuirejherbo kaj manĝitaj post ripetaj brogadoj. Ŝosoj ankaŭ estas brogitaj kun pluraj akvoŝanĝoj kaj manĝitaj kiel anstataŭaĵo por asparago. Ili iĝas katarsaj kiam ili atingas maturecon.[11] La kuiritaj legomoj estas venditaj komerce en la Usonaj Sudŝtatoj, sed ĉiu manĝuzo de la planto estas kontestata pro toksinoj en la planto.[necesas citaĵo]

Aliaj uzoj[redakti | redakti fonton]

Patento estis arkivita por uzi fitolakajn toksinojn por kontroli zebrokonkojn.[12]

La beroj povas esti utiligitaj kiel natura tinkturfarbo.

Gallery[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 USDA GRIN taxonomy.
  2. 2,0 2,1 Phytolacca americana- Plants For A Future database report
  3. PLANTS Profile forPhytolacca americana(American pokeweed) | USDA PLANTS
  4. Chinese Herbal Medicine, Materia Medica 3rd Edition. Bensky, Dan; Steven Clavey, Erich Stoger. Eastland Press, 2004.
  5. 5,0 5,1 Kang SS, Woo WS (1980). "Triterpenes from the berries of Phytolacca americana", gazeto : J Nat Prod, volumo : 43, numero : 4, paĝoj : 510-3. COI:10.1021/np50010a013
  6. Barbieri L, Aron GM, Irvin JD, Stirpe F (April 1982). "Purification and partial characterization of another form of the antiviral protein from the seeds of Phytolacca americana L. (pokeweed)", gazeto : Biochem. J., volumo : 203, numero : 1, paĝoj : 55-9
  7. HerbalGram: The Journal of the American Botanical Council.
  8. journal |author=Lewis WH, Smith PR |title=Poke root herbal tea poisoning |journal=JAMA |volume=242 |issue=25 |pages=2759-60 1979 , "month=December |pmid=501875 |doi= 10.1001/jama.242.25.2759|url="
  9. Tang W, Eisenbrand G. Chinese Drugs of Plant Origin: Chemistry, Pharmacology, and Use in Traditional and Modern Medicine . New York, NY: Springer-Verlag; 1992:765
  10. Suga Y, Maruyama Y, Kawanishi S, Shoji J (1978). "Studies on the constituents of phytolaccaceous plants. I. On the structures of phytolaccasaponin B, E and G from the roots of Phytolacca americana L.", gazeto : Chem Pharm Bull, volumo : 26, paĝoj : 520-5
  11. [1]Harvey Wickes Felter and John Uri Lloyd 1898.King's American Dispensatory.
  12. Ŝablono:Patent

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Fonto[redakti | redakti fonton]

En tiu ĉi artikolo estas uzita maŝina traduko de WikiTrans de teksto el la artikolo Phytolacca americana en la angla Vikipedio.