Vortoj por grandegaj nombroj

Vortoj por grandegaj nombroj

Diversaj lingvoj havas diversajn manierojn por krei vortojn por grandegaj nombroj. En la eŭropaj lingvoj kaj kelkaj de ili influitaj lingvoj ekzistas du sistemoj por krei tiajn vortojn, nomataj longa skalo kaj mallonga skalo. La vortoj kreitaj per la du sistemoj povas esti tute samaspektaj sed esprimi tute aliajn nombrojn, kio foje kreas konfuzon. Ekzemple la vorto "billion" esprimas 10⁹ (mil milionoj) en la mallonga skalo kaj 10¹² (milionoj da milionoj) en la longa skalo.

En la angla lingvo tradicie oni uzis la longan skalon en Britujo kaj la mallongan en Usono. Sed fine de la 20-a jarcento oni komencis ankaŭ en Britujo uzi la mallongan skalon, unue en financaj kuntekstoj kaj nun pli kaj pli en aliaj kuntekstoj.

Ankaŭ en Esperanto tradicie estis uzataj ambaŭ sistemoj, kio kompreneble kaŭzis malklarecon. Pro tio estis proponita nova sistemo, kiu uzas kunmetaĵojn de la Esperantaj nombrovortoj kun la sufiksoj -iliono kaj -iliardo anstataŭ la tradiciajn latinecajn vortojn, kaj kiu estas interpretebla nur laŭ la longa skalo. Ĉi tiun sistemon intertempe rekomendas PIV. Unu X-iliono estas 1×10^6X, do 1 kun 6X nuloj, dum unu X-iliardo estas 1×10^(6X+3), do 1 kun 6X+3 nuloj. Ekzemple "ni studis 11.230.456.078.009 stelojn" paroleblas kiel "ni studas dek unu duilionojn ducent tridek miliardojn kvarcent kvindek ses milionojn sepdek ok mil naŭ da steloj."

En sciencaj kuntekstoj oni kutime ne uzas tiajn apartajn vortojn por tre grandaj nombroj, sed anstataŭe indikas la grandajn nombrojn per potencoj de dek: 10^X plene skribiĝus kiel 1 kun "X" nuloj malantaŭe. Ekzemple 10⁶ egalas 1.000.000.

La suba tabelo komparas la du skalojn kun la scienca nombrosistemo. Ĉe la longa skalo estas skribitaj nur la nun rekomendataj Esperantaj formoj, kvankam la Esperantigitaj latinecaj formoj ankaŭ estas uzataj laŭ la longa skalo, ne nur laŭ la mallonga skalo.

Nombro	Nombrovorto laŭ "Mallonga" Skalo	Nombrovorto laŭ "Longa" Skalo
106	Miliono	Miliono
109	Biliono	Miliardo
1012	Triliono	Duiliono
1015	Kvadriliono	Duiliardo
1018	Kvintiliono	Triiliono
1021	Sekstiliono	Triiliardo
1024	Septiliono	Kvariliono
1027	Oktiliono	Kvariliardo
1030	Noniliono	Kviniliono
1033	Deciliono	Kviniliardo
1036	?	Sesiliono
1039	?	Sesiliardo
1042	?	Sepiliono
1045	?	Sepiliardo
1048	?	Okiliono
1051	?	Okiliardo
1054	?	Naŭiliono
1057	?	Naŭiliardo
1060	?	Dekiliono
1063	?	Dekiliardo
1066	?	?
1069	?	?

Historio

Por indiki la grandajn nombrojn en 14-a jarcento en Italio estis enkondukita termino miliono (1000²). En la 15-a kaj 16-a jarcentoj ĝi disvastiĝis en aliaj eŭropaj landoj. En la jaro 1484 oni enkondukis la vorton biliono kaj aliajn terminojn por konvenaj potencoj de miliono (vidu la kolumnon "Angla-germana" malsupre).

De la 17-a jarcento en Francio oni komencis dispartigi nombrojn laŭ triciferaj periodoj. Ĉe tio, biliono anstataŭ la signifo 10¹², akceptis novan signifon - 10⁹, triliono fariĝis 10¹², kvadriliono - 10¹⁵ ktp. Tamen la antaŭaj signifoj restis en Britio, Germanio kaj kelkaj aliaj landoj.

Por formi nomojn de grandnombroj la lingvo Esperanto uzas sufiksojn: -ilion - por potencoj de miliono kaj -iliard - por milo da -ilionoj. Por komparo de aliaj sistemoj rigardu la tabulon:

Nomo	Signifo	Eŭropa	Usona/Brita
miliono	10 6	miliono	million
miliardo	10 9	miliardo	billion
duiliono	10 12	biliono	trillion
duiliardo	10 15	biliardo	quadrillion
triiliono	10 18	triliono	quintillion
triiliardo	10 21	triliardo	sextillion
kvariliono	10 24	kvadriliono	septillion
kvariliardo	10 27	kvadriliardo	octillion
kviniliono	10 30	kvintiliono	nonillion
kviniliardo	10 33	kvintiliardo	decillion

Vidu ankaŭ

• Nombroj en diversaj lingvoj
• Listo de nombroj
• Grandaj nombroj
• Hinda numeranta sistemo
• Dekoblaj kaj dekonaj unuoj

Prefiksoj SI
10n	Prefikso	Signo	Longa Skalo	Mallonga Skalo	Oblo	Deveno	Ekzemplo
1024	jota	Y	kvadriliono	septiliono	1 000 000 000 000 000 000 000 000	greke ὀκτώ – „ok“
1021	zeta	Z	triliardo	sekstiliono	1 000 000 000 000 000 000 000	france sept – „sep“
1018	eksa	E	triliono	kvintiliono	1 000 000 000 000 000 000	greke ἕξ – „ses“
1015	peta	P	biliardo	kvadriliono	1 000 000 000 000 000	greke πέντε – „kvin“	PJ – petaĵulo
1012	tera	T	biliono	triliono	1 000 000 000 000	greke τέρας – „monstro“	TW – teravato
109	giga	G	miliardo	biliono	1 000 000 000	greke γίγας – „grandega“	GHz – gigaherco
106	mega	M	miliono	miliono	1 000 000	greke μέγας – „granda“	MV – megavolto
103	kilo	k	mil	mil	1 000	greke χίλιοι – „mil“	kg – kilogramo
102	hekto	h	cent	cent	100	greke έκατόν – „cent“	hPa – hektopaskalo
101	deka	da	dek	dek	10	greke δέκα – „dek“	dag – dekagramo
10−1	deci	d	dekono	-	0,1	latine decimus – „deka“	dB – decibelo
10−2	centi	c	centono	-	0,01	latine centum – „cent“	cm – centimetro
10−3	mili	m	milono	-	0,001	latine mille – „mil“	mm – milimetro
10−6	mikro	µ	milionono	-	0,000 001	greke μικρός – „malgranda“	µA – mikroampero
10−9	nano	n	miliardono	-	0,000 000 001	greke νανος – „nano“	nT – nanoteslo
10−12	piko	p	bilionono	-	0,000 000 000 001	itale piccolo – „malgranda“	pF – pikofarado
10−15	femto	f	biliardono	-	0,000 000 000 000 001	dane femten – „dek kvin“	fm – femtometro
10−18	ato	a	trilionono	-	0,000 000 000 000 000 001	dane atten – „dek ok“	as – atosekundo
10−21	zepto	z	triliardono	-	0,000 000 000 000 000 000 001	france sept – „sep“
10−24	jokto	y	kvadrilionono	-	0,000 000 000 000 000 000 000 001	greke ὀκτώ – „ok“

Eksteraj ligiloj

    Grandaj nombroj en Esperanto germanlingve

    Artikolo pri grandaj nombroj en Esperanto en ruslingva blogo

    http://www.isthe.com/cgi-bin/number.cgi Anglaj nomoj de nombroj

    http://groups.google.com/group/la-bona-lingvo/browse_thread/thread/346af216207d6895 Diskuto pri nomoj de grandaj numeroj en La Bona Lingvo