Redaktado de Japana lingvo

{{Informkesto lingvo
|Lingvo=Japana lingvo
|Propra_nomo=日本語 [''Nihongo'']
|Landoj= [[Japanio]]
|Denaske=
|Fremdlingve=
|Parolantoj=127.000.000
|Koloro=Altaja
|Klasifiko=[[Japana lingvaro|Japana]]
|Oficiala lingvo= {{Japanio}}
|Reguligita de=
|Skribo= Miksaĵo de la [[Ĉina skribo]] kun du ĉin-derivitaj silabaroj
|ISO1= ja
|ISO2B= jpn
|ISO2T=
|SIL= JPN
|vikipedio=ja
}}
La '''japana lingvo''' ({{lang-ja|日本語}} {{prononco|Nihongo|nihõŋɡo}} {{aŭdigo|Ja-nihongo.ogg}}) estas la nacia lingvo de [[Japanio]], de nekonata origino. Ĝia karaktero montras simplan [[fonologio]]n, tre malsimplan esprimaron pri respekto kaj mildeco, kaj vortordon [[SOV]] kun postpozicioj.

== Parencoj kaj origino ==
La sola konata parenco de la japana estas la ''rjukjua'' (Ryūkyū) lingvo, parolata en la [[Rjukjuaj Insuloj]] sudokcidente de la ĉefaj insuloj de Japanio kaj ofte rigardata kiel dialekto de la japana. La rjukjuaj dialektoj estas pli-malpli interkompreneblaj inter si, sed kune ekdisiĝis el la prajapana antaŭ unu ĝis du mil jaroj, kaj ne plu estas interkompreneblaj kun la norma japana. Tamen, la rjukjua neniel lumigas la praoriginon de la prajapana, kiu restas plu mistera.

Fonetike la japana similas al la Pacifikaj lingvoj kiaj la [[samoa]] aŭ la [[malaja]], kio videblas ekzemple ĉe la malmultecon de vokaloj, sed gramatike ĝi similas plie al la [[Altaja lingvaro|altajaj lingvoj]], kiaj la [[korea]] aŭ la [[mongola]], kio videblas ekzemple ĉe la vortordo aŭ la postpozicioj. Por kongruigi ambaŭ hipotezojn, aperis tria skolo kiu proponas, ke dekomence loĝis en Japanio popolo kun sudmara lingvo kaj poste ĝi estis invadita de popolo kun altaja lingvo. Ĉiukaze grava elemento kiu estas la vortotrezoro rilatas al neniu relative proksima lingvo.<ref>Por la tuta paragrafo vidu Naokazu Kawasaki, KELKAJ ASPEKTOJ DE LA JAPANA LINGVO. Esperanto, UEA, julio 1965.</ref>

== Fonetiko ==
[[Dosiero:Japanese (standard) vowels.svg|220px|eta|dekstra|Vokala trapezo de la japana lingvo]]

La bazon de la japana fonologia sistemo bone modelas la kana-skribo (vidu supre), kiu notas [[silabo]]jn konsistantajn el konsonanto kaj vokalo. Aldone ekzistas la silabferma {{lang|ja|ん}} (n).

Ankaŭ sola vokalo sen konsonanto povas konsistigi silabon.

Pri la prononco estas regionaj diferencoj interne de Japanio.

=== Vokaloj ===
Simile kiel Esperanto la japana havas kvinpartan vokalan sistemon; la kvin vokalojn oni laŭ [[Internacia Fonetika Alfabeto|IFA]] transskribas kiel /a/ /e/ /i/ /o/ /ɯ/. La unuaj kvar estas similaj al la esperantaj, sed /a/, /e/ kaj /o/ havas ferman kaj malferman variaĵon depende de la longeco. La sonon /ɯ/ oni produktas prononcante "u" sen rondigi la lipojn.<ref>Naokazu Kawasaki, KELKAJ ASPEKTOJ DE LA JAPANA LINGVO. Esperanto, UEA, julio 1965.</ref>

=== Konsonantoj ===
La konsonantoj, kiuj formas la unuan parton de la silaboj, estas principe 14, sed ne ĉiu okazas kombine kun ĉiu vokalo. Aldone ekzistas moligitaj variaĵoj kun "j"-sono inter konsonanto kaj vokalo, tamen nur kun la vokaloj /a/, /o/ kaj /u/, kaj ne kun la konsonantoj ''ŭ'' kaj, evidente, ''j''. La kombinoj "ji" kaj "je" ne ekzistas, kaj "ŭ" ekzistas nur kombine kun "a" ({{lang|ja|わ}} = ŭa); signo por "ŭo" ekzistas ({{lang|ja|を}}), sed ĝi estas prononcata "o" kaj markas, kiel postpozicio, la [[akuzativo]]n.

La vokaloj influas la prononcadon de la (antaŭa) konsonanto, ekzemple jene:
* Antaŭ "i" la konsonanto "s" estas prononcata kiel "ŝ" (sa / ŝi / su / se / so), kaj "t" estas prononcata kiel "ĉ".
* Antaŭ "u" la konsonanto "t" estas prononcata kiel "c" (ta / ĉi / cu / te / to), kaj "d" estas prononcata kiel "z".
* Antaŭ "u" la konsonanto "h" estas prononcata kiel "f" (ha / hi / fu / he / ho).
* Kaj tiel plu.

Tiaj apartaĵoj estas grava diferenco inter la transliteradsistemoj ''Hepburn'' (kiu notas ilin) kaj ''Kunrei'' (kiu ignoras ilin). Vidu malsupre ĉe [[#skribo|skribo]].

== Gramatiko ==
La japana estas lingvo de la speco [[SOV]] (subjekto-objekto-verbo). Kutime por tia lingvo, ĝi havas neniujn [[prepozicio]]jn kiel la hindeŭropaj lingvoj sed [[postpozicio]]jn kiuj troviĝas post la modifato.

La [[substantivo]] ne fleksiiĝas, sed ĝin sekvas postpozicio por montri la frazrolon. Simile al la [[ĉina lingvo|ĉina]] kaj la [[korea lingvo|korea]] lingvoj, la plurnombro estas nedeviga.

La [[verbo]] fleksiiĝas laŭ finiteco, neeco, kaj mildeco. Adjektivoj en la japana estas stataj verboj.

== Vortprovizo ==
La japana entenas multege da vortoj pruntitaj el la [[ĉina lingvo]] tra la jarcentoj.

Eĉ la bazaj numeraloj estas ĉinaj:
: ''iĉi, ni, san, ŝi, go, roku, ŝiĉi, haĉi, kju, ĝu'' (unu, du, …, dek)

Ili ekzistas paralele kun la indiĝenaj numeraloj:
: ''hitocu, hutacu, miccu, joccu, icucu, muccu, nanacu, jaccu, kokonocu, to'' (unu, du, …, dek)

Ekde la 16-a jarcento la japana pruntas vortojn ankaŭ el la eŭropaj lingvoj. Dekomence el la
[[Portugala lingvo|portugala]] kaj la [[Nederlanda lingvo|nederlanda]],
kaj nuntempe precipe el la [[Angla lingvo|angla]]. La uzon de la angla kiel fonto de novaj vortoj
helpas tio, ke de kelkaj jardekoj preskaŭ ĉiu japana lernanto studas la anglan dum kelkaj jaroj.
Tial, angleca [[neologismo]] estas sufiĉe komprenata por fariĝi ofte uzata.

Eble pro la longdaŭra uzo de la ĉina skribsistemo, japanaj vortegoj kutime mallongiĝas al
aĵoj de kvar [[morao]]j: ''pāsonaru konpyūta'' (el angla "personal computer") → ''pasokon''

== Skribo ==
La japana skribiĝas per kvar (iomete ankaŭ kvin aŭ ses en specialaj cirkonstancoj) diversaj skribsistemoj:

* [[Ĉinaj signoj]] (''kanji''): signoj pruntitaj el najbara [[Ĉinio]] ekde proksimume la kvina jarcento. La ĉinaj signoj ofte prononciĝas plurmaniere, ĉar ili estis pruntataj kaj laŭ signifo, kaj laŭ sono, kaj por ĉindevenaj pruntvortoj. Inter 1981 kaj 2010 ĉiuj japanaj infanoj devis lerni 1945 normigitajn ĉinajn signojn; nun ili devas lerni 2136. Ankaŭ miloj da pliaj ekzistas. En 1946 Japanio reformis la signojn, ĝenerale simpligante ilian formon.

* [[Rondaj kanaoj]] (''hiragana''): signoj, kiuj reprezentas silabojn, aŭ pli precize ''moraojn''. Ili baziĝas sur kursivaj formoj de ĉinaj signoj. Oni skribas per ili gramatikajn finaĵojn kaj postpoziciojn, kaj japanajn vortojn por kiuj ne ekzistas (normigitaj) ĉinaj signoj.

* [[Strekaj kanaoj]] (''katakana''): signoj, kiuj same reprezentas moraojn, sed kiuj baziĝas sur simpligitaj pecoj de ĉinaj signoj. La du kana-sistemoj nombriĝas je po 46 simboloj. Oni uzas strekajn kanaojn precipe por skribi moderntempajn pruntvortojn, fremdlingvajn nomojn, kaj onomatopeojn.

* [[latina skribo|Latinaj literoj]] (''rōmaji''): Oni ankaŭ povas skribi la japanan per la latina alfabeto. Tia skribo uziĝas precipe en dokumentoj, [[vojmontrilo]]j, kaj lernolibroj por fremdlingvanoj. Ne ekzistas unusola ĉie-uzata latinliteriga sistemo. Tial uzi latinajn literojn senerare povas esti iom malklara afero. Ĉi tie prezentiĝas latinliterigo pli-malpli laŭ la oficiala sistemo [[Transskribado Kunrei|Kunrei]] (japane 訓令, «direktivo») aŭ ''Monbusyo'' (japane 文部省, «kultura ministerio»), sed ankaŭ plejofte uzata estas la [[Transskribado Hepburn|Hepburn]]-a sistemo. La sistemo Kunrei estas malofte uzata eĉ en Japanio, ĉar ĝi estas malfacile legebla por neparolantoj de la japana: ankaŭ la oficialaj retejoj de la [[japana registaro]] uzas la hepburnan. Tamen, Kunrei estas pli konciza ol la sistemo Hepburn, kaj tial estas ĝenerale uzata por klavarumado en la japana en komputiloj. La vorto «mi» estas skribita ''watashi'' laŭ la sistemo Hepburn, kaj ''watasi'' per la latinigo Kunrei, kaj prononciĝas ŭataŝi.

* arabdevenaj nombrosimboloj, sed la japana skribo ankaŭ uzas la ĉinan nombrosimbolaron.

* [[greka alfabeto|grekaj]] literoj estas troveblaj en la sciencoj kaj en formuloj. (Vidu ekzemple jenan artikolon el la japana vikio, kiu montras ĉiujn ses skribsistemojn kune uzatajn: http://ja.wikipedia.org/wiki/不確定性原理)

Ofte oni apudigas al maloftaj ĉinaj signoj silabajn kanasignojn por indiki la prononcon; tio nomiĝas ''[[furigana]]'', speco de [[tipo ruby]]. Kun vertikala tekstdirekto, furigana kutime situas sur la dekstra flanko de la teksto, tamen kun horizontala direkto supere.

[[Dosiero:Nihongo ichiran 01-converted.svg|eta|420px|Jen la bazaj signoj de la ronda kaj la streka kanaaroj (kun latinliteraj prononcindikoj)]]

En la du kana-sistemoj la voĉajn konsonantojn ''g'', ''z'', ''d'' oni distingas disde la senvoĉaj ''k'', ''s'', ''t'' per duoblaj streketoj ĉe la supra dekstro de la kana-signo. ''b'' samamaniere distiniĝas de ''h'' (kiu en la antikva japana lingvo estis sono pli simila al ''f''). ''p'' distingiĝas de ''b'' per anstataŭigo de la streketoj per cirkleto.

En la japana skribsistemo oni ne disigas vortojn per spaco, krom en libroj por infanoj kaj alilandaj lernantoj.

=== Ekzempla teksto ===
[[Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj]], artikolo 1:
{{Lang|ja|<すべての人間は、生まれながらにして自由であり、かつ、尊厳と権利とについて平等である。人間は、理性と良心とを授けられており、互いに同胞の精神をもって行動しなければならない。}}

[[Transskribado Hepburn]]: ''Subete no ningen wa, umare nagara ni shite jiyū de ari, katsu, songen to kenri to ni tsuite byōdō de aru. Ningen wa, risei to ryōshin to wo sazukerarete ori, tagai ni dōhō no seishin wo motte kōdō shinakereba naranai''.

== Japandevenaj Esperantaj vortoj ==
[[aikido]], [[animeo]], [[bokeo]], [[bonzo]], [[cunamo]], [[ĉanojo]] (tradicia te-ceremonio), [[daimio]], [[eno]], [[goo]], [[hajko]], [[harakiro]] (''harakiri'', honora sinmortigo de samurajo), [[haŝio]]j (manĝbastonetoj), [[hibakuŝo]], [[ĵudo]], [[kamikazo]], [[karaokeo]], [[karateo]], [[katano]], [[kimono]], [[mangao]], [[ninĵo]], [[Nipono]] (sinonimo de "Japanio"), [[noo]], [[origamio]], [[sakeo]], [[samurajo]], [[sorobano]], [[sudoko]], [[sumoo]], [[suŝio]], [[sojo]], [[ŝamiseno]], [[Ŝinkanseno]], [[ŝintoo]], [[ŝogio]], [[ŝoguno]], [[tatamo]], [[tankao]], [[tofuo]], [[tokusacuo]], [[udonoj]] ([[nudelo]]j), [[utao]], [[zorio]]j, [[zumio]]j.

== Triviale ==
* En japana lingvo ''dankon'' signifas ''[[peniso]]''. Kelkaj japanaj esperantistoj – specife virinoj – malŝatas diri la vorton, do ili anstataŭe diras ''dankas''.

== Referencoj ==
{{Referencoj}}

== Vidu ankaŭ ==
* [[Klasika japana lingvo]]
* [[Japana Lingvo per Latinaj Literoj]]
* [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]]
* [[Japanlingva literaturo]]
* [[Japanologio]]

{{Projektoj
|commonscat=Japanese language
|wiktionary =Kategorio:Japana
|w=ja:
}}

== Eksteraj ligiloj ==
* [http://homepage1.nifty.com/ishato/esp/ortograf.htm La ortografio de japana lingvo]
* [http://www.shotokai.com.br/akser-curso-de-japones.html AKSER Brazilo - Japana Lingvo - Video]
* [http://brng.jp/50renshuu.pdf kanaoj Copybook (PDF)]

== Literaturo ==
* {{Monatoref|numero=1993/09|paĝo=20|titolo=La japana|ligilo=|aŭtoro=Bradley Kendal}}* {{Monatoref|numero=1994/10|paĝo=21|titolo=Du ortografioj|ligilo=|aŭtoro=[[Yamasaki Seikô]]}}

{{Havenda artikolo|Japana lingvo}}
{{Bibliotekoj}}

[[Kategorio:Japana lingvo| ]]
[[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]]