Ĝardena pizo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Ĝardena pizo
Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg
Biologia klasado
Regno: Plantoj Plantae
Divizio: Angiospermoj Magnoliophyta
Klaso: Dukotiledonoj Magnoliopsida
Ordo: Fabaloj Fabales
Familio: Fabacoj Fabaceae
Subfamilio: Faboideae
Tribo: Vicieae
Genro: Pizoj Pisum
Specio: P. sativum
Pisum sativum
L.
Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg
Pisum sativum - Muzeo de Tuluzo
Ĝardenaj pizoj, nekuiritaj
Nutra valoro po 100 g (3,5 unsoj)
Karbonhidrato 14.45 g
- Sukeroj 5.67 g
- Fibro 5.1 g
Graso 0.4 g
- saturitaj grasoj 7.1e-2 g
- mononesaturitaj 3.5e-2 g
- polinesaturitaj 0.187 g
Proteino 5.42 g
Akvo 78.86 g
beta-karoteno  449.0 μg 4%
Tiamino (B1-vitamino)  0.266 mg 20%
Riboflavino (B2-vitamino)  0.132 mg 9%
Nikotina acido (B3-vitamino)  2.09 mg 14%
Pantotena acido (B5-vitamino)  0.104 mg 2%
Piridoksino (B6-vitamino)  0.169 mg 13%
Foliata acido (B9-vitamino)  65.0 μg 16%
C-vitamino  40.0 mg 67%
E-vitamino  0.13 mg 1%
K-vitamino  24.8 μg 24%
Kalcio  25.0 mg 3%
Fero  1.47 mg 12%
Magnezio  33.0 mg 9% 
Fosforo  108.0 mg 15%
Kalio  244.0 mg 5%
Natrio  5.0 mg 0%
Zinko  1.24 mg 12%
Procentoj estas relativaj al US
rekomendoj por plenkreskuloj.
Heimild: USDA Nutrient database angle


La ĝardena pizo (Pisum sativum L.) estas plantospecio el la familio de fabacoj, subfamilio papiliofloruloj (Faboideae). Oni nomas pizo la tutan planton kaj mallonge la grajnon de la piza planto (tio validas por aliaj specioj de pizo en la genro „pisum”).

La pizo venas verŝajne el Anatolio kaj estas jam ekde jarmiloj grava utilplanto. Oni jam trovis pizojn dekmil-jarajn ĉe arkeologiaj fosaĵoj en okcidenta Azio.

La pizo estas unujara, moltiga, mempolenita, la plimulto de la specoj estas longtaguloj. Pizo estas ankaŭ grimpanta planto, kiu en konvenaj kondiĉoj povas kreski eĉ je 2 m. Ĝi havas pinatajn foliojn, finiĝantajn per ĉiro, grandajn foliecajn stipulojn, florojn unuopajn aŭ malmultajn ĉe la folianguloj.

La specoj (variantoj) havas diversajn vegetajn tempojn, kiuj estas karakterizeblaj per varmosumoj.

La verdaj guŝoj, false nomata kelkfoje "silikvoj", estas longaj ĝis 10 cm kaj entenas rondajn, 5 ĝis 7 mm grandajn grajnojn, kiuj sekiĝante povas esti randaj.

La pizo estas hodiaŭ dismonde kulturata kaj freŝe (krude aŭ kiel kuirita legomo) aŭ seke uzata. Ekzistas eĉ specoj, kies junaj guŝoj estas manĝeblaj. Oni uzas la pizojn kiel kompletan semon (kun semoŝelo) aŭ duonan pizon (kiam oni forigas la semoŝelon). La duonigitaj pizoj estas iomete pli multekostaj, sed pli rapide kuiriĝas. La sekaj pizoj estas verdaj aŭ flavaj.

Oni povas diferenci tri specogrupojn:

  • ŝelpizo (Pisum sativum L. convar. sativum) havas glatŝelan semgrajnon. Ties seka grajno uzatas ĉefe por kuirado.
  • medola pizo (Pisum sativum L. convar. medullare Alef. emend. C.O. Lehm) havas en matura stato ŝrumpan grajnon, kiu enhavas sukeron (6-9 %, preskaŭ senescepte sakarozo) kaj gustas dolĉa. Ĝi uzatas por konservado (por ujoj oni preferas la helajn variantojn) kaj frostigo (malhelajn). Ili ne uzeblaj por kuirado, ĉar ili restas malmolaj. Ekzistas ankaŭ glatgrajnaj medolaj pizoj, kiujn oni ne apenaŭ povas diferenci de la ŝelpizoj.
  • sukerpizo (Pisum sativum L. convar axiphium Alef emend. C.O. Lehm) ne havas pergamenan tavolon en la guŝo kaj ne iĝas ledeca. Oni konsumas ilin kun la karneca, dolĉa kaj dika guŝo kun la nematuraj grajnoj. Plimulto havas ŝelpizan grajnon kaj nur malmultaj medolpizan grajnon.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Pizosupo