Reĝlando Armenio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Armena reĝlando)
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Armena imperio de Tigrano la Granda

Reĝlando Armenio estis reĝlando en Azio. Tigranes la Granda kreis imperion kun Armena Reĝlando. La reĝlando Armenio aŭ "Granda Armenio", estis sendependa reĝlando inter la jaroj 190 a. K. kaj 165, kaj romia protektorato inter 165 kaj 428. Estis kreita el la cindroj de la antikva satrapio de Armenio[1]. Post la pereo de la Seleŭkia imperio, monarkio kiu naskiĝis el la ruinoj de la imperio de Aleksandro la Granda kiu vivis nur dum mallonga tempo, estis fondita helena armena ŝtato en la jaro 190 a. K. de Artaksio la 1-a. En sia pleja splendoro, inter la jaroj 95 a. K. kaj 66 a. K., Armenio etendis sian regadon sur partoj de Kaŭkazio kaj vasta areo kiu hodiaŭ apartenas al oriento de Turkio, Sirio kaj Libano. Dum certa tempo, Armenio estas unu el la plej povaj ŝtatoj de la regiono, ĝis la jaro 66 a.K. kian la romia influo atingis ĝin[2][3].

Poste, Armenio estis atentofokuso inter Romio kaj Persio. La Partoj submetis Armenion sub sia regado inter la jaroj 37 kaj 47 p.K., kiam la romianoj rekonkeris la reĝlandon.

Sub la mandato de Nerono, la romianoj entreprenis kampanjon (55–63) kontraŭ la Parta imperio, kiu invadis la reĝlandon Armenio, aliancita de Romio. Post gajni (60) kaj perdi (62) Armenion, la romia imperio sendis la Legio XV Apollinaris, estrita de la generalo Gneo Domicio Korbulo, ekde Panonio al Sirio. Korbulo eniris en la teritoriojn de Vologaso la 1-a, kiu liveris la reĝlandon Armenio al Tiridato la 1-a.

Sub la Seleŭkia Imperio (312–63 a.K.), la armena trono estis dividita en du: Granda Armenio kaj Sofeno, kiuj ambaŭ iĝis membroj de la artaksia dinastio en 189 a.K. Dum la orienta ekspansio de la Romia Respubliko, la Reĝlando Armenio, sub Tigrano la Granda, atingis sian pinton, de 83 ĝis 69 a.K., post kiam ĝi reprenis Sofenon kaj konkeris la ceterajn teritoriojn de la falanta Seleŭkia Imperio, efike finante ĝian ekziston kaj per kio Armenio fariĝis imperio por mallonga periodo, ĝis ĝi mem estis konkerita de Romio en 69 a.K. La ceteraj artaksidaj reĝoj regis kiel klientoj de Romio ĝis ili estis faligitaj en 12 p.K. pro sia ebla fideleco al la ĉefa rivalo de Romio en la regiono, Partio[4].

Dum la partaj militoj, la arsakida dinastio de Armenio estis fondita kiam Tiridato la 1-a, membro de la parta arsakida dinastio, estis proklamita Reĝo de Armenio en 52. Dum la plej granda parto de ĝia historio dum tiu periodo, Armenio estis tre pribatalita inter Romio kaj Partio, kaj la armena nobelaro dividiĝis inter porromiaj, porpartaj aŭ neŭtralaj. De 114 ĝis 118, Armenio nelonge iĝis provinco de la Romia Imperio sub Imperiestro Trajano. La reĝlando Armenio ofte servis kiel klienta ŝtato aŭ vasalo ĉe la limo de la du grandaj imperioj kaj iliaj posteuloj, la bizancaj kaj sasanidaj imperioj. En 301, Tiridato la 3-a proklamis kristanismon kiel la ŝtata religio de Armenio, igante la armenan regnon la unua ŝtato se temas pri adopto de kristanismo oficiale.

Dum la bizancaj-sasaniaj militoj, Armenio finfine estis dividita en bizancan Armenion en 387 kaj persan Armenion en 428.

Historio[redakti | redakti fonton]

Originoj[redakti | redakti fonton]

Vidaĵo de la Armena altebenaĵo.

La geografia Armena Altebenaĵo, tiam konata kiel la Ararat-ebenaĵo (asirie: Urartu), estis origine loĝata de praarmenaj triboj, kiuj ankoraŭ ne konsistigis unuecan ŝtaton aŭ nacion. La altebenaĵo unue estis unuigita fare de triboj en la najbareco de Lago Van en la reĝlando Van (en urarta lingvo Biainili). La reĝlando konkuris kun Asirio pri supereco en la altebenaĵo de Ararat kaj la Fekunda duonluno.

Ambaŭ reĝlandoj falis antaŭ la iranaj invadantoj de la najbara Oriento (Medoj, sekvitaj de aĥemenidaj persoj) en la 6-a jarcento a.K. Ĝia teritorio estis reorganizita en la Armena strapio (malnovpersa: Armina, elama lingvo: Harminuja, akada: Uraŝtu). La orontida dinastio regis kiel satrapoj de la Aĥemenida dinastio dum tri jarcentoj ĝis la imperio malvenkis kontraŭ la makedona imperio estrata de Aleksandro la Granda en la Batalo de Gaŭgamelo en 331 a.K. Post la morto de Aleksandro en 323 a.K., makedona generalo nomata Neoptolemo akiris Armenion ĝis li mortis en 321 a.K. kaj la orontidoj revenis, ne kiel satrapioj, sed kiel reĝoj[5].

Orontida dinastio[redakti | redakti fonton]

Oronto la 3-a kaj la reganto de Malgranda Armenio, Mitridato, rekonis sin sendependaj, tiel levante la antaŭan armenan satrapion en reĝlandon, naskante la reĝlandojn Armenio kaj Malgranda Armenio. Oronto la 3-a ankaŭ venkis la tesalian komandanton Menon, kiu volis kapti la orajn minojn de Sper.

Malfortigita de la Seleŭkia Imperio, kiu sukcedis la Makedonan Imperion, la lasta orontida reĝo, Oronto la 4-a, estis faligita en 200/201 a.K. kaj la reĝlando estis transprenita de komandanto de la Seleŭkia Imperio, Artaŝo la 1-a, kiu supozeble rilatas al la Orontida dinastio mem[6].

Artaksia dinastio[redakti | redakti fonton]

Rekonstruita standardo de la artaksia dinastio.

La influo de la Seleŭkia Imperio super la reĝlando Armenio malfortiĝis post kiam ĝi estis venkita de la romianoj en la Batalo de Magnezio en 190 a.K. Helenisma armena ŝtato estis fondita en la sama jaro de Artaksio la 1-a kune kun la armena reĝlando Sofeno gvidata de Zariadro. Artaksio kaptis Jervandaŝaton, unuigis la armenajn altebenaĵojn koste de najbaraj triboj kaj fondis la novan reĝan ĉefurbon Artaŝata proksime al la rivero Aras. Laŭ Strabono kaj Plutarko, Hanibal Barka ricevis gastamon en la armena kortego de Artaksio la 1-a. La aŭtoroj aldonas apokrifan rakonton pri kiel Hanibalo planis kaj kontrolis la konstruaĵon de Artaŝata. La nova urbo estis metita sur strategian pozicion ĉe la krucvojo de komercvojoj kiuj ligis la malnovgrekan mondon kun Baktrio, Hindio kaj Nigra Maro kiuj permesis al la armenoj prosperi. Tigrano la Granda vidis ŝancon por vastiĝo en la konstanta burĝa tumulto en la sudo. En 83 a.K., invitite de unu el la frakcioj en la senfinaj enlandaj militoj, li eniris Sirion, kaj baldaŭ establis sin kiel reganton de Sirio, forpuŝante la Seleŭkan Imperion kaj regis pace dum 17 jaroj. Dum la zenito de lia regado, Tigrano la Granda etendis la teritorion de Armenio ekster la Armena Altebenaĵo trans partojn de Kaŭkazio kaj la areo kiu nun estas sudorienta Turkio, Irano, Sirio kaj Libano, iĝante unu el la plej potencaj ŝtatoj en la oriento de Romio[7].

Romia regado[redakti | redakti fonton]

Mapo de la Reĝlando Armenio kaj ĉirkaŭaj klientaj ŝtatoj de Romio en la oriento de Malgranda Azio.

Armenio venis sub la pra-romian influkampon en 66 a.K., post la batalo de Tigranakerto kaj la fina malvenko de la aliancano de Armenio, Mitridato la 6-a de Ponto. Marko Antonio invadis kaj venkis la reĝlandon en 34 a.K., sed la romianoj perdis hegemonion dum la lasta milito de la Romia Respubliko en 32-30 a.K. En 20 a.K., Aŭgusto negocis armisticon kun la partoj, igante Armenion bufrozono inter la du ĉefaj potencoj.

Aŭgusto instalis la reĝon Tigrano la 5-a kiel reĝo de Armenio en 6 p.K., sed regis kun la reĝino Erato de Armenio. La romianoj tiam instalis Mitridaton de Armenio kiel klienta reĝo. Mitridato estis arestita fare de Kaligulo, sed poste reestigita de Klaŭdio. Poste Armenio ofte estis fokuso de disputo inter Romo kaj Partio, kaj ambaŭ ĉefaj potencoj subtenis kontraŭstarajn suverenojn kaj uzurpantojn. La partoj devigis Armenion submetiĝi en 37 p.K., sed en 47 p.K. la romianoj reprenis la rimenojn de la reĝlando. En 51 a.K. Armenio falis antaŭ iberia invado sponsorita de Partio, gvidata de Ramadisto. Tigrano la 6-a de Armenio regis ekde 58 a.K, denove instalita per romia subteno. La periodo de tumultoj finiĝis en 66 p.K., kiam Tiridato la 1-a de Armenio estis kronita reĝo de Armenio fare de Nerono. Dum la restanta daŭro de la armena reĝlando, Romio plu konsideris ĝin klienta reĝlando laŭjure, sed la reganta dinastio estis de parta eltiro, kaj tiutempaj romiaj verkistoj opiniis, ke Nerono reale donis Armenion al la partoj.

Arsakida dinastio[redakti | redakti fonton]

Stantardo de la arsakida dinastio.

Sub Nerono, la romianoj batalis kampanjon (55–63) kontraŭ la parta imperio, kiu invadis la Armenan Reĝlandon, aliancitan kun la romianoj. Gajninte Armenion en 60, poste perdante ĝin en 62, la romianoj sendis la Legion XV Apollinaris de Panonio al Gneo Domicio Korbulo, legatus de Sirio. En 63, plifortigita de la legioj III Gallica , V Macedonica , X Fretensis kaj XXII, generalo Korbulo eniĝis en la teritorioj de Vologaso la 1-a de Partio, kiu tiam redonis la armenan reĝlandon al Tiridato, la frato de reĝo Vologaso la 1-a.

Alian kampanjon gvidis imperiestro Lucius Verus en 162–165, post kiam Vologaso la 4-a de Partio invadis Armenion kaj instalis sian ĉefan generalon sur ĝian tronon. Por kontraŭstari la partan minacon, Verus ekiris al la oriento. Lia armeo gajnis signifajn venkojn kaj reprenis la ĉefurbon Sohaemus, roma civitano de armena heredaĵo, estis instalita kiel la nova klienta reĝo. Sed dum epidemio ene de la romaj trupoj, partoj reprenis la plej grandan parton de sia perdita teritorio en 166. Sohaemo retiriĝis al Sirio, kaj la dinastio de la arsakidoj estis reenpostenigita al potenco super Armenio.

Reĝlando Armenio sub la arsakida dinastio, 150 a.K.

Post la falo de la arsakida dinastio en Irano, la sukcesa Sasanida Imperio deziris reestabli persan regadon. La sasanidaj persoj okupis Armenion en 252. Tamen, en 287, Tiridato la 3-a la Granda estis establita kiel Reĝo de Armenio fare de la romiaj armeoj. Post la disvastiĝo de kristanismo fare de Gregorio la Iluminanto en Armenio, Tiridato akceptis kristanismon kaj igis ĝin la oficiala religio de sia reĝlando. La tradicia dato por konvertiĝo de Armenio al kristanismo estas establita je 301, antaŭante la konvertiĝon de la roma imperiestro Konstanteno la Granda kaj la Edikton de Milano de dekduo da jaroj.

En 387, la Reĝlando Armenio estis dividita inter la Orienta Romia Imperio kaj la Persa Imperio. Okcidenta Armenio unue fariĝis provinco de la Romia Imperio sub la nomo de Malgranda Armenio, kaj poste bizanca Armenio; Orienta Armenio restis reĝlando ene de Irano ĝis, en 428, la loka nobelaro faligis la reĝon, kaj la sasanidoj instalis guberniestron anstataŭ li, tiel ekigante la ekziston de la marzpanlanda periodon super persa Armenio. Tiuj partoj de historia Armenio restis firme sub persa regado ĝis la islama konkero de Persio, dum la bizancaj partoj restis ĝis konkerado, ankaŭ invadante arabajn armeojn, en la 7-a jarcento dum la araba konkero de Armenio. En 885, post jaroj de romia, persa kaj araba regado, Armenio reakiris sian sendependecon sub la dinastio de la bagratidoj.

Armeo[redakti | redakti fonton]

Monero kun la vizaĝo de Tigrano la Granda.

La armeo de la reĝlando Armenio atingis sian pinton sub la regado de Tigrano la Granda. Laŭ la aŭtoro de Judit, lia armeo inkluzivis ĉarojn kaj 12.000 kavalerianojn, plej verŝajne pezan kavalerion aŭ katafraktojn, unuon ankaŭ ofte uzatan de seleŭkidoj kaj partoj. Lia armeo konsistis plejparte el 120,000 infanteriistoj kaj 12,000 surĉevalaj pafarkistoj, ankaŭ grava eco de la parta armeo. Kiel la seleŭkidoj, la plej granda parto de la armeo de Tigrano estis infanteriaj soldatoj. La juda historiisto Jozefo Flavio parolis pri 500 000 viroj entute, inkluzive de tendaranoj. Ĉi tiuj anoj konsistis el kameloj, azenoj kaj muloj uzataj por pakaĵoj, ŝafoj, brutoj kaj kaproj por manĝo, laŭdire stokitaj abunde por ĉiu viro, kaj kaŝtrezoroj el oro kaj arĝento. Rezulte, la marŝanta armena armeo estis listigita kiel "grandega neregula forto, tro multaj por kalkuli, kiel akridoj aŭ la polvo de la tero", ne male al multaj aliaj grandegaj orientaj armeoj de la epoko. La pli malgrandaj kapadociaj, grek-fenicaj kaj nabateaj armeoj ĝenerale ne kongruis kun la nombro de soldatoj, kun la organizita roma armeo kun ĝiaj legioj poste multe pli granda defio al la armenoj.

Notu, ke la nombroj donitaj de israelaj tiamaj historiistoj probable estis troigitaj, konsiderante la fakton, ke la hasmoneaj judoj perdis la militon kontraŭ Tigrano.

Plutarko skribis, ke la armenaj pafarkistoj povas mortigi el 200 metroj per siaj mortige-precizaj sagoj. La romianoj admiris kaj respektis la bravecon kaj la militistan spiriton de la armena kavalerio, la kerno de la armeo de Tigrano. La romia historiisto Sallustius Crispus skribis, ke la armena [Ajrudzi - lit. rajdistoj] kavalerio estis "rimarkinda per la beleco de iliaj ĉevaloj kaj kiraso". Ĉevaloj en Armenio, ekde pratempoj estis konsiderataj la plej grava parto kaj fiero de la militistoj.

Mitologio kaj antaŭkristana religio[redakti | redakti fonton]

La antaŭkristana armena panteono inkluzivis:

Semiramiso ĉe la korpo de Ara la Bela, pentraĵo de Vardges Surenianc.
  • Aramazdo - Parenco de la irana Ahura Mazda (aŭ Ormazd). Estro de la panteono, identigita kun Zeŭso en la interpretatio graeca.
  • Amanor kaj / aŭ Vanatur - Dio de la armena nova jaro, Navasard, fine de julio. Lia templo situis en Diyadin .
  • Anahit - Parenco de la irana Anahita. La diino de fekundeco kaj naskiĝo, kaj filino aŭ edzino de Aramazdo, Anahit estas identigita kun Artemiso kaj Afrodito. Temploj dediĉitaj al Anahit estis establitaj en Armavir, Artaŝat, Aŝtiŝat .
  • Ara la Bela mortonta kaj kreskanta dio mortigita en milito kontraŭ Semiramiso.
  • Astghik - Parenco de la semida Iŝtar. Diino de fekundeco kaj partnero de Vahagn, kuntividante templon kun li ĉe Derik. La ferio de Vardavar estis origine honora al Astghik.
  • Barŝamin: dio de ĉielo kaj vetero, verŝajne derivita de la semida dio Baal Ŝamin.
  • Hajk: Legenda prapatro de la armena popolo, pafarkisto kaj mortiganto de la Titano Bel.
  • Mihr, Parenco kun la persa Mitro. Dio de la suno kaj lumo, filo de Aramazdo, la frato de Anahit kaj Nane. Lia kultadcentro situis en Bagahariĉ, kaj la templo de Garni estis verŝajne dediĉita al li.
  • Nane - Ebla parenco de la sumera Nanaja. Filino de Aramazdo, milita kaj patrina diino. Ŝia kulto rilatis al Anahit, ambaŭ iliaj temploj situantaj proksime unu de la alia en Gavar.
  • TirTiur, Dio de saĝo, kulturo, scienco kaj studoj, li ankaŭ estis interpretisto de sonĝoj. Li estis la mesaĝisto de la gedioj kaj estis ligita kun Apolono. La templo de Tir situis proksime de Artaŝat.
  • Covinar - Ankaŭ nomata Nar, ŝi estis la diino de pluvo, maro kaj akvo, kvankam ŝi fakte estis fajra estaĵo, kiu devigis pluvon fali.
  • Vahagn - Parenco de la irana Veretragna. La ŝtorma dio kaj herkula draka mortiganto. Derik gastigis la centran templon de Vahagn.

Dum la 1-a jarcento p.K., kristanismo disvastiĝis tra Armenio pro (laŭ legendo) la klopodoj de la apostoloj Bartolomeo kaj Judaso Tadeo. Post persekutoj de reĝoj Sanatruk, Aksidar, Ĥosrov la 1-a, kaj Tiridato la 3-a, kristanismo estis adoptita kiel la ŝtata religio fare de Tiridato la 3-a post kiam li estis konvertita fare de Gregorio la Iluminanto. La adopto de Armenio de kristanismo kiel la ŝtata religio (la unua lando kiu tion faris) distingis ĝin de parta kaj zaratuŝtrisma influo.

Zaratuŝtrismo[redakti | redakti fonton]

Ĝis la malfrua parta periodo, Armenio estis ĉefe Zaratuŝtra tero. Kun la apero de kristanismo, kaj paganismo kaj Zaratuŝtrismo iom post iom komencis malpliiĝi. La fondinto de la arsakida branĉo en Armenio, Tiridato la 1-a estis zaratuŝtra sacerdoto aŭ magiisto. Konata epizodo, kiu ilustras la observon fare de la armenaj arsakidoj, estas la fama vojaĝo de Tiridato la 1-a al Romo en 65–66 p.K. Kun la adopto de kristanismo en la frua 4-a jarcento, la influo de Zaratuŝtrismo en la reĝlando iom post iom komencis malkreski.

Literaturo[redakti | redakti fonton]

Malmulto estas konata ĉirkaŭ antaŭ-kristana armena literaturo. Multaj literaturaj pecoj konataj nuntempe estis savitaj kaj poste prezentitaj de la mezepoka armena historiisto Moseo de Ĥoreno. Jen pagana armena kanto, kiu rakontas pri la naskiĝo de Vahagn:

Bildo pri la armena dio Vahagn kaj drako.

Armena versio

Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,
Երկնէր և ծովն ծիրանի,
Երկն ի ծովուն ունէր և զկարմրիկն եղեգնիկ։

Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր,
Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր,
Եւ ի բոցոյն վազէր խարտեաշ պատանեկիկ։

Նա հուր հեր ունէր,
Բոց ունէր մօրուս,
Եւ աչքունքն էին արեգակունք։

Traduko

En verkoj estis ĉielo kaj tero,
Ankaŭ en la laboro de la purpura maro,
La penado tenis en la maro la malgrandan ruĝan kanon.

Tra la kavo de la tigo eliris fumo,
Tra la kavo de la tigo eliris flamo,
Kaj el la flamo junulo kuris ․

Fajrokolorajn harojn li havis,
Jes, ankaŭ li havis flaman barbon,
Kaj liaj okuloj, ili estis kiel sunoj.

Lingvo[redakti | redakti fonton]

Mesrop Maŝtoc, kreinto de la armena alfabeto, de Francesco Maggiotto (1750–1805)

Antaŭ ol kreiĝis la armena alfabeto, la armenoj uzis la aramean kaj grekan alfabetojn , el kiuj la lasta havis grandan influon sur la armena alfabeto. La armena alfabeto estis kreita de sankta Mesrop Maŝtoc kaj Sahak la 1-a (Sahak Partev) en 405 p.K., ĉefe por traduko de la Biblio al la armena lingvo. Tradicie la jena frazo tradukita el la Libro de Proverboj de Salomono laŭdire estas la unua frazo skribita en la armena de Maŝtoc:

Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ :

Ĝanaĉel zimastutjun jev zĥrat, imanal zbans hanĝaroj. (Scii saĝon kaj instruon; percepti la vortojn de kompreno)

Ekde la dua jarcento a.K., laŭ Strabono, la loĝantoj de Granda Armenio parolis la armenan lingvon, implicante ke modernaj armenoj devenis de tiu regiono.

Politika geografio[redakti | redakti fonton]

Caucasus 300 map alt de.png

La Reĝlando Armenio limis kun Kaŭkaza Albanio en la oriento, Kaŭkaza Iberio en la nordo, la Romia Imperio en la okcidento, kaj Partio, poste sukcedita de la Sasanida Imperio en la sudo. La limo inter Kaŭkaza Iberio kaj la Reĝlando Armenio estis la rivero Kura, kiu ankaŭ estis la limo inter Kaŭkaza Albanio kaj Armenia Reĝlando.

Post 331 a.K., Armenio estis dividita en Malgrandan Armenion (regiono de Pontio), la Reĝlando Armenio (kiu iĝis Granda Armenio) kaj la Reĝlando Sofeno. En 189 a.K. kiam la regado de Artaksio la 1-a komenciĝis, multaj najbaraj landoj ekspluatantaj la malfortiĝintan staton de la reĝlando, konkeris ĝiajn malproksimajn regionojn. Strabono diris ke Artaksio la 1-a trudeniris oriente kaj rekonekris Kaspianon kaj Pajtakaranon trudenirinte norde, venkis la iberianojn, konkerante Gugarkon (Strabono ankaŭ rimarkis, ke Iberio agnoskis sin kiel vasaloj de la Reĝlando Armenio en ĉi tiu tempo), okcidente , konkerante Karin, Ekeghik kaj Derjan kaj sude, kie, post multaj bataloj kun la Seleŭkia Imperio, li reunuigis Tmorik. Artaksio la 1-a ne povis reunuigi Malgrandan Armenion, Kordukon kaj Sofenon, ion kompletigitan de lia nepo Tigrano la Granda. Dum Artaksio la 1-a regado la Reĝlando Armenio kovris 350.000 km 2. Ĉe ĝia pinto, sub Tigrano la Granda, ĝi kovris 3,000,000 km 2, konsistante el, krom Granda Armenio, Reĝlando de Iberio, Kaŭkaza Albanio, Kapadokio, Kilikio, Armena Mezopotamio, Osroeno, Adiabeno, Sirio, Asirio, Komageno, Sofeno, Judeo kaj Atropateno. Partio kaj ankaŭ kelkaj arabaj triboj estis vasaloj de Tigrano la Granda. Malgranda Armenio konvris areon de 100.000 km 2

Provincoj[redakti | redakti fonton]

Regionoj de Granda Armenio.
Historiaj provincoj de Granda Armenio.

La 15 provincoj de la Reĝlando Armenio kun iliaj ĉefurboj estas jenaj:

Aliaj armenaj regionoj:

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Adontz, Nicolas. (1970) The Reform of Justinian Armenia. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation.
  2. Mach Chahin (2001). Kingdom of Armenia. Surrey: Routledge. p185–190.
  3. Armenia - Geography & History. Alirita 27 March 2018.
  4. Hovannisian, Richard G.. (2004) The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-6421-1.
  5. Bournoutian, George A. (2006). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present. Costa Mesa, CA: Mazda, p. 29. (ISBN 1-56859-141-1).
  6. Redgate, Anne Elizabeth (2000). The Armenians (First ed.). Massachusetts: Blackwell Publishers Inc. pp. 88–91. (ISBN 0-631-22037-2).
  7. (1999) “Armenia and Azerbaijan: thinking a way out of Karabakh”, Middle East Policy 7, p. 145. doi:10.1111/j.1475-4967.1999.tb00348.x.