Aztekoj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Aztekaj militistoj, kodekso Mendoza, 1541.
Sunŝtono. Temas pri svaga reprezento de la dio Tonatiuh, foje ligita al la Kvina Suno. La nomo de kalendaro estis aldonita pro la reprezento de glifoj de la dioj kiuj ĉirkaŭas la vizaĝon de Tonatiuh.

Azteko estas la tradicia nomo per kiu estas nomata popolo kiu loĝis en la nuna Meksiko kaj parto de najbaraj landoj kaj kiu formis tre potencan civilizacion kaj imperion florantan antaŭ la alveno de la eŭropanoj. Oni ankaŭ uzas la vorton meksikojmeŝikoj (el kiu originis "Meksiko"). "Aztek" signifas "tiu kiu devenas el Aztlan", kiu mem signifas "proksima al la gruoj" (azta: gruoj aŭ ardeoj + tlan: proksime), kaj tiu estas la regiono norde de Meksiko kaj sude de la nuna Usono).

Ilia lingvo estis la naŭatla, ankaŭ nomata foje azteka lingvo. Oni kelkfoje uzas la nomon de aztekoj por la meksikaj indiĝenoj parolantaj tiun lingvon.

La aztekoj estis la ĉefa gento de Meksiko, kiam alvenis la hispanaj konkistadoroj en la 16-a jarcento kaj unu el la ses ĉefaj civilizoj de la historio de tiu lando. Ilia ĉefurbo estis Tenoĉtitlano, kiu fariĝis la nuna Meksikurbo. La azteka civilizo, estinte konservema kaj malpli alta ol la majaa en scienco kaj arto, daŭrigis la civilizon de Teotihuakano.

Enkonduko[redakti | redakti fonton]

Etendiĝo de la azteka periodo ĉirkaŭ 1521

La meksikoj estis la lasta popolo mezamerika kiu formis riĉan kaj kompleksan tradicion en religio, politiko, kosmologio, astronomio, filozofio kaj arto lernita kaj disvolvigita de la popoloj de Mezameriko laŭlonge de multaj jarcentoj. Kun la majaoj ili estas la plej studita fako de la historio mezamerika, ĉar oni konservas multajn fontojn kaj dokumentajn kaj arkeologiajn, same kiel nombrajn atestilojn fare ĉefe post ilia historio de survivantoj de la Konkero de Meksiko. La multnombra kvanto de studoj pri la meksikoj faritaj de esploristoj tutmondaj malfacilas sintezon aŭ ĝeneralan rigardon pro la specialigo de la studoj kaj pro la multnombraj polemikoj, kiuj ebligis neniigi konceptojn kaj terminojn maltaŭgajn apoge sur la lingvistiko, la antropologio kaj la arkeologio, kiuj estis iam uzitaj dum multaj jaroj fare de fakuloj pri la meksikoj, baze erare sur interpretoj mezepokecaj supervidataj de religiaj institucioj, kaj aliaj pli modernaj ĝenerale eŭropcentrismaj.

Antaŭaĵoj[redakti | redakti fonton]

La periodo meksika aŭ azteka estis nur unu plia fazo de aliaj kulturoj kaj arkeologiaj periodoj, inter kiuj elstaras la jenaj:

Monumento 1, Olmeka kolosa kapo je La Venta. Olmekoj estis la plej antikva fazo de posta kulturo de aztekoj.
  • Olmekoj (2 500 a.K. - 200 p.K.): konstruoj de piramidoj, la ĉefoj estis la reĝoj-pastroj;
  • Teotihuakano (400 a.K. - 800 p.K.): templo de la luno kaj piramido de la suno; la ĉefa dio estis Kecalkoatlo;
  • Toltekoj (900 p.K. -1168 p.K.): kun ĉefurbo en Tollan-Xicocotitlan.

Filogenetike, estas klara ke la nahua-oj parolis lingvojn rilatajn kun la popoloj jut-aztekaj de la nordo de la nuna teritorioj de Meksiko kaj sudo de Usono, kaj ekzistas diversaj pruvoj ke ili migris fine de la 1-a jarmilo p.K. suden ĝis atingi la centron de la nuna teritorio de Meksiko. La propraj meksikoj rakontis tiun migradon en diversaj rakontoj legendaj, kiuj povas enhavi iujn elementojn historie realajn, kiuj klarigas la fazojn de ties migrado suden. La meksika mitologio, kvankam tre diversa, sed plifortigita sub la virtuala regado de Tlakaelel, situis la mitan originon en Ĉikomoztok (en naŭatla chicome-oztotli-co aŭ loko de la sek kavernoj), nome asocia al Aztlan — de kie devenas la azteka devennomo —, kvankam ne estas interkonsento pri la preciza punkto kie troviĝas tiu loko ĉar temas pri mita loko. La lingvo de la meksikoj estis la klasika naŭatla, kiu aktuale estas la indiĝena lingvo kun plej granda lingva komunumo en Meksiko. La etna nomo azteka estis popularigita de esploristoj multe postaj al tiu tempo. Tamen, menciindas ke la meksikoj ne memnomigis sin tiele, kaj ke tio estis rezulto de malĝusta posta nomigo; kaj ke la postaj kronikoj nomigis lin ĉiam kiel «mexicanos» aŭ «tiuj de México» (nome meksikanoj).

La kapto de la reĝo Moktezumo fare de Cortés. Moderna reprezento.

Je la alveno de la hispanoj, la meksikoj havis maltrankvilajn rilatojn kun la submetitaj altepetl, al kiuj oni trudis fortan impostadon. Tiu situacio estis profitita de la ĵus novalvenintoj en 1519, kiuj rapide establis aliancojn kun la zempoalanoj kaj la tlakskalanoj. Post la falo de Meksiko-Tenoĉtitlano, la reganta elito meksika estis submetita kaj integrita laŭgrade al la socio kolonia, rekuperante multaj el ili postenojn kaj privilegiojn. La cetero de la azteka socio suferis serion de ruinigoj - ĉefe demografie - en ĉiuj ties strukturoj, sed estis multaj la pluigoj kaj rezistoj kiuj restis dum multa tempo kaj eĉ ĝis nuntempe en la indiĝenaj popoloj de Meksikio, kvankam la majoritato de la loĝantaro eniris en procezon dekadencan en la demografio historie en mal pli ol unu jarcento suferita fakte de ĉiuj la indiĝenaj popoloj pro la novaj malsanoj de eŭropa deveno kaj pro la terura espluataado fare de hispanoj.

Terminoj[redakti | redakti fonton]

Jaro "2a Kalli" (1325), Fondaĵo Meksiko-Tenoĉtitlano. Kodekso Mendoza.

En la historiografio de Mezameriko, aperas la terminoj nahuas (nahuoj, nahuaoj, navatloj aŭ plej ĝuste naŭatloj), mexicas (meksikoj) kaj aztecas (aztekoj) kiel svage samvalidaj. Tamen, ili ne devas esti uzataj kiel sinonimoj. Tiuj tri terminoj aperas ĉefe kiam oni parolas pri la loĝantoj kiuj setliĝis en la Valo de Anahŭak, ĉefe sur la insuleto de Tenoĉtitlano dum la 16a jarcento:[1]

  • La termino nahua referencas al ĉiuj kiuj parolis aŭ aktuale parolas la naŭatlan lingvon. Dum la invado fare de la hispanoj, la loĝantoj de la Granda Tenoĉtitlano estis ĉefe naŭatloj; tamen, ili ne estis la nuraj en Mezameriko. Kaj ekzistis enklavoj naŭatloj en la tuta centro de la nuna Meksiko kaj eĉ tiom sude kiom ĉe Salvadoro (senjorlando Kuzkatlano) kaj Nikaragvo (Nikaraoj).
  • La naŭatloj kiuj loĝis en la zonoj de Tenoĉtitlano kaj de Tlatelolko en nuna Meksikurbo estis konataj kiel mexicas (meksikoj aŭ meĥikoj) ĉar ili nomigis sin mem mexihcah. La hispanaj kronikoj de la 16a jarcento modifis la vorton kaj nomigis ilin "mexicanos" (meĥikanoj). Kaj tiele ili aperas en la kolonia historio. Tamen, la naŭatloj de Tekskoko kaj de Tlakopan kiuj partoprenis kiel aliancanoj de la meksikoj kaj kiuj foje estis konsiderataj parto de la aztekoj ĉar havis la saman devenon nomigis sin mem akolhuoj kaj tepanekoj, respektive.
  • Finfine, el la 19a jarcento antaŭen, la plej parto de la historiistoj ekster Meksiko estis uzanta la nomon aŭ la nomigon azteca (azteko) por referenci al la meksikoj (kaj ofte ankaŭ al ties aliancanoj de la Triobla Alianco. La nomo azteka referencas al la mito rakontita de la koloniaj kronikoj, laŭ kiu la meksikoj, la akolhuoj kaj la tepanekoj estis elirintaj el loko nomita Aztlán.
Bilda reprezento de la Triopa Alianco en la Kodekso Osuna (1565?). En la centro Meksiko kaj dekstre Takubo.

En 1427 la aztekoj elektis novan reĝon, Izkoatl, kiu estis filo de Akamapiĉtli, nome la unua meksika reĝo, kaj de sklavino. Tiu estas la nura okazo kiam surtroniĝis homi kiu ne havis patrinon tolteka; la elekto okzis certe pro la personaj kvalitoj de la kandidato, kies milita kapablo kaj politika lerto, dum la dektri jaroj de lia regado, transformis la destinon de lia popolo.

Pro la kverelo inter la filoj de Tezozomok, la diversaj "registaroj en ekzilo", okazigitaj de la konkeroj de tiu, komprenis ke estas la taŭga momento reveni al la propraj diversaj landoj kaj tiele liberigi sin el la povo de Azkapotzalko. Tiam formiĝis alianco, ĉefe nomita Triopa Alianco, inter la meksikaj kaj variaj aliaj grupoj. El tiuj, per multo estis la plej grava tiu kiu reprezentis la antikvan ĉiĉimekan dinastion kiu estis reganta sur Tezkoko ĝis la malvenko de Ixtlilxóchitl. La aliancanoj sukcesis atingi la neŭtralecon de kelkaj el la tepanekaj urboj kaj, post malfacila milito, Azkapotzalko mem estis konkerita en 1428. Tio ne estis la fino de la militoj, ĉar Makstla rifuĝiĝis en Kojoakano kaj en pli malproksimaj lokoj, ĝis finfine li estis venkita definitive en 1433. Tiam, Nezahualcóyotl povis reveni al Tezkoko kaj komencis la longa regado kiu finos nur pro lia morto en 1472.

Historio[redakti | redakti fonton]

Deveno[redakti | redakti fonton]

Koatlikue, la patrino de la meksikaj dioj. (Nacia Muzeo de Antropologio, Meksikurbo).

La deveno de la aztekoj estas inter la grupoj parolantaj de naŭatla lingvo de la nordo de la aktuala Meksiko kaj prauloj de la postaj setlintoj dum la nomata epoko ĉiĉimeka. Tradicie oni pensis ke estis ia rasdivido inter Aridameriko — kun grupoj ĉefe de ĉasistoj-rikoltistoj — kaj Mezameriko, kun popoloj sedentaj kaj agrikultivistoj. Laŭ poli ĵusaj studoj oni scias ke tio ne pravas kaj ke etna diverseco ebligis ke multaj grupoj de ĉiĉimeka deveno havis diversajn gradojn de tavoligon kaj sedentarismo, laŭ la regionaj variantoj kaj la mediaj kondiĉoj kien ili sentliĝis. Pro tio ĉar ili havis pli grandan kontakton kun grupoj mezamerikaj ili adoptis vivmanierojn kaj civilajn kutimojn kiujn ili jam havis iel en la nordo de la aktuala Meksiko.

La meksikoj estis konsiderataj la lasta granda ĉiĉimeka migrado al la Centra Altebenaĵo, kio ŝajne okazis inter la 12a kaj 13a jarcentoj. La oficiala meksika mito markas mitan devenon el Aztlán, nome deveninsulo el kie ili eliris pro dia indiko. La historia pruvaro montris — escepte pri la hipotezoj de Wigberto Jiménez Moreno kaj Paul Kirchhoff kiuj situas ĝin en la insulo Mexcaltitlán (Nayarit) aŭ en la sudo de Guanajuato, respektive — ke la ideo de Aztlán respondas kiel multaj aliaj simboloj kaj duoblesignifaj esprimoj de la meksikoj, al konceptoj kaj mitaj kaj arketipaj de la insuleto de Meksiko-Tenoĉtitlano, en kiu la mito certe forĝiĝis jam kun la brilo de tiu urbego, kaj krome la fontaj dokumentoj mencias asimiligon de tio mezamerika ekde la unuaj epokoj de la migrado. Laŭ la mita meksika rigardo, la eliro de la insulo fariĝis laŭ kvar aŭ sep grupoj kalpulli el kiu la plej forta estis los huitznahuaque, al kiuj estis protekta dio Huicilopoĉtli, akompanataj de la teomamakoj aŭ sacerdotoj kiuj portis la diversajn tlakimilolli (sanktaĵoj), kiuj enhavis relikvojn de la praularo aŭ diversajn objektojn tre respektataj de la grupoj.

La Kodekso Boturini montras la oficialan itineron fare de la aztekoj, kiu inkludis lokojn de la nuntempaj subŝtatoj Hidalgo kaj Meksiko; estas pli ol 30 fontoj kiuj ŝajne indikas partikularajn itinerarojn; tiuj pere de analizoj reduktiĝas al tri ĉefaj vojoj, pro kio necesas atenti krom pri la Boturini ankaŭ aliajn du grandaj tradicioj. Nome unu derivas el la Kodekso Meksikano kaj la alia el la Kodekso Telleriano-Remensis.

La mita oficiala tradicio devas esti rigardita laŭ la maniero en kiu la antikvaj meksikoj kreis kaj verkis sian historion, al kiu ili klopodis aldoni elementojn kaj religiajn kaj politikajn, pro kio separendas ties komponantoj kaj oni devus esploradi serĉante la historiajn faktojn plej verŝjnajn.

Fondo-mito[redakti | redakti fonton]

La aztekaj fondiĝmitoj priskribas kvar grandajn epokojn, kiuj ekzistis antaŭ la ekzistanta mondo kaj finiĝis per katastrofoj. La kvina epoko komenciĝis per sinofero de heroo, kiu ŝanĝiĝis al Suno.

La nuntempa blazono de Meksiko reiras al la fondiĝmito de Tenoĉtitlano, ĝi montras aglon tenantan serpenton per siaj ungegoj kaj sidantan sur kakto.

Laŭlegende la aztekoj migris en la 14-a jarcento gvidataj de la dio Huicilopoĉtli de loko en la nordo nomata Aztlan al la lago Tekskoko en centra Meksiko. Alveninte ĉe insulo en la lago, ili observis aglon sidantan sur kakto (Opuntia ficus indica) kaj manĝantan serpenton. Laŭ profetaĵo tiu signo montru al ili la ejon por setli. La aztekoj konstruis sian urbon Tenoĉtitlano en tiu loko, en kiu troviĝas nuntempe Meksikurbo. La aglo sur la kakto kun serpento el la legendo estas bildigita sur la flago de Meksiko.

Laŭ la oficiala historia interpreto la eksetlado okazis en 1325; certe inter 1320 kaj 1350 okazis setlado en la regiono de Tenoĉtitlano[2].

Alveno al la Baseno de Meksiko[redakti | redakti fonton]

Unua paĝo de la Kodekso Boturini.

Alveninte al la Baseno de Meksiko la meksikoj trafis politikan panoramon komplika kaj fiksita, same kiel submetado fare de la tepanekoj de Azkapocalko super preskaŭ ĉiu altepetl; laŭ la diversaj fontoj ties alveno kaj posta setliĝo en la regiono de Ksaltokan-Companko okazis plej probable inter 1226 kaj 1227. Tiu ŝajne estis la historia momento plej firma el kiu okazis poste ties disvastiĝo al la okcidenta bordo de la Lago Tekskoko, ĝis setliĝo en Ĉapultepek proksimume en 1280. Post esti elpelitaj el Ĉapultepek (1299) fare de la altépetl de Azkapocalko, Ksaltokan, Kulhuakan kaj Ŝoĉimilko, ili setliĝis en Tizaapan, teritorio apartenanta al Kulhuakan, kiun ili poste abandonos pro la akraj vivkondiĉoj kaj kontraŭstaro de la kulhuaj, por iri al la regiono de Tekskoko antaŭ elekti insuleton kie jam ekzistis antaŭaj setlejoj, laŭ arkeologia pruvaro.

Laŭ la oficiala historio akceptita, sur insuleto oriente de la lago Tekskoko, fondis la aztekoj Meksiko-Tenoĉtitlanon en la jaro 2a Calli aŭ 1325, kaj laŭ tio oni plenumis, laŭ la oficiala mito, la profetaĵon de aglo manĝanta serpenton sur nopalo. Nune oni scias ke la aztekoj setliĝis antaŭe en diversaj lokoj, eĉ fondis kelkajn urbojn (por ekzemplo Huiksaĉtitlano). La informo enkodeksigita en la dokumentoj montras ke ili jam loĝis en la insuleto ekde 1274. La fina setlado inkludis la akcepton de Azcapotzalco kiel suprema altepetl, kun perioda impostado kaj ĝenerala kondico de obeo. La insuleto estis loĝata ankaŭ de kareksejoj kaj riĉa akvobesta diverseco kiu ebligis kaj vivtenadon kaj militan strategian situon, kvankam dum la unuaj jaroj de setlado ties vivkondiĉoj estis pli malfacilaj.

Grandiĝo kaj imperio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Azteka imperio.
Pentraĵo de la Valo de Meksiko de la 19a jarcento.

En 1325 la aztekoj fondis Tenoĉtitlanon, kiu estas ilia ĉefurbo, la nuna Meksikurbo, urbo kiu staris sur insulo en la mezo de lago, urbo de kanaloj, de floroj kaj militistoj. La nomo "Meksikurbo" devenas de azteka nomo por la urbo: Metztliapan, "Inter la akvoj kaj la luno". Aleksandro Humbolto nomis la urbon, "La urbo de la palacoj".

Kiam la aztekoj alvenis al la Valo de Meksiko, ili estis gento tre malforta. Laŭ neceso ili devis loĝi en la marĉoj de la Lago de Meksikurbo. Laŭ legendo, la dio, kiu gvidis ilin al la Valo, ordonis al ili loĝi en la loko, kie ili vidus aglon sidantan sur kakto kun serpento en la buŝo. La aztekoj vidis tian aglon kaj tie fondis Tenoĉtitlanon.

Pro la manko de tero, la aztekoj disvolvigis novan metodon de kultivado: la ĉinampo, kiu estis flosaĵo farita el kanoj kaj enhavanta kultivitan teron.

Sunŝtono, ofte erare nomita la Azteka Kalendara Ŝtono.

La kvartaloj de la urbo estis dividitaj laŭ metioj kaj klanoj. Ĉiu kvartalo havis siajn templon kaj lernejon. En la lernejo, la knaboj lernis la arton de milito, la antikvajn kantojn de la dioj kaj la metion de la kvartalo. Knabinoj ne iris al lernejo, sed estis instruitaj de siaj patrinoj.

En la mezo de la urbo estis granda, blanka piramido. Sur la supro de la piramido estis du temploj, unu al Huicilopoĉtli, la kolibra dio de la suno, kaj Tlaloc, dio de la pluvo. En la temploj, la sacerdotoj oferis la batantajn korojn de homoj, iafoje de homoj aztekaj, iafoje de kaptitoj dum milito. Malpli severe, la aztekoj faris penton per memsangado, precipe de la orela lobo.

La aztekoj servis multajn aliajn diojn, la plej fama el kiuj estis Kecalkoatlo, la Serpento de Plumoj, (pli precize: la surplumigita serpento) kiu estis dio en Meksiko depost -500. Kecalkoatlo estis la matenstelo (Venuso). La legendoj de Kecalkoatlo antaŭdiris la alvenon de la hispanoj.

En la 15-a jarcento la aztekoj fariĝis la ĉefa gento de Meksiko, venkinte la toltekojn kaj la zapotekojn. Je 1500 ilia imperio enhavis 10 milionojn da homoj. La aztekoj estis malamataj de sia regitaro, ĉefe ĉar ili postulis tributon de homoj, kiuj poste estis oferitaj al la dioj. En batalo, pro tia oferado, la aztekoj celis kapti kaj ne mortigi siajn malamikojn. Tial glavoj kaj pafiloj, kiujn poste kunportis la hispanoj, ne estis taŭgaj armiloj por ili, sed bastonegoj.

Konkero kaj malapero de la civilizacio[redakti | redakti fonton]

Aztekaj militistoj, Kodekso Mendoza.

Laŭ legendo, en 1509 la azteka princino, Papantzin, sonĝis pri la alveno de ŝipoj kun nigraj krucoj sur la veloj. En la sonĝo, anĝelo, kun la sama nigra kruco sur la frunto, diris, ke la ŝipoj konkeros ŝian landon, sed ankaŭ portas la scion pri la unusola, vera Dio. Ŝia sonĝo fariĝis la historio de Meksiko dum la 16-a jarcento, ĉar la hispanoj alvenis en 1519 en tiaj ŝipoj, portante la glavon kaj la krucon, venkante la aztekojn en 1521. Kompreneble la konstruo de tiu profetaĵo estis helpita de la posta scio pri hispanoj post ties alveno.

La hispanaj konkistadoroj alianciĝis kun la subpremataj indiĝenaj popoloj, kaj sub la komando de Hernán Cortés, venkis la aztekajn reĝojn. La venkintoj ne neniigis la aztekojn, sed ili trudis la hispanan reĝon anstataŭ tiu aztekan, prenis la povon, kaj, post tempo, ankaŭ trudis la hispanan lingvon kaj katolikan religion. La arĝento de Meksiko foriris al Hispanio kaj multaj el la antikvaj libroj de Meksiko estis forbruligitaj. Kvankam la hispanoj nomis la landon Nova Hispanio, ili ne kunportis ĝenerale siajn virinojn, tial Meksiko fariĝis miksaĵo de la azteka kaj la hispana kulturoj en sango kaj en spirito. Kaj la antikvaj dioj ne simple malaperis, sed parte travivis en la kulto de kristanaj sanktuloj.

En 1531 ekzemple disvastiĝis la legendo ke la Virgulino, Sankta Maria, sin aperis al la azteko Juan Diego ĉe Guadalupe. En lando, kie virgulinoj estis oferdonitaj al serpenta dio, tio helpis disvastigi la kristanan kredon tra la lando.

Teritorio[redakti | redakti fonton]

La Baseno de Meksiko en la malfrua postklasika periodo.

Meksiko-Tenoĉtitlano estis sur insuleto okcidente de la Lago Tekskoko, en la laga zono de la Baseno de Meksiko. La meksika kulturo okupis la plej parton de la centro kaj sudo de la aktuala respublika ŝtato Meksiko, kaj ĝi etendis, el oriento de la valo de Toluko, enhavante preskaŭ ĉiujn subŝtatojn Veracruz, Puebla, en la centro, Hidalgo, México, Morelos kaj en Michoacán, nur en tio kio nuntempe estas la Municipo Zitácuaro, ĉar tie estis grava landlimo inter Taraskoj kaj Meksikoj, en la sudo; granda parto de la subŝtatoj Guerrero kaj Oaxaca, same kiel ĉe la marbordo de Chiapas ĝis la nuna landlimo kun Gvatemalo. Tamen restis ekster tiu dominata teritorio la senjorlandoj de Meztitlán (en Hidalgo), Teotitlán kaj Tututepec (en Oaxaca), la purepeĉoj (en Michoacán), Yopitzingo (en Guerrero) kaj Tlakskalo.

La Baseno de Meksiko estas geografia ento de pli ol 7800 kvadrataj kilometroj de surfaco situa en la suda parto de la Centra Altebenaĵo en la República Mexicana. Temas pri baseno limigita de ĉenoj de altaj montaroj kun formo de amfiteatro, kiu havis meze lagan sistemon integrita de la lagoj Zumpango, Ksaltokan, Tekskoko, Ksoĉimilko kaj Ĉalko. Kie la nivelo estis malalta kaj la akvo nesala, kiel ĉe la lagoj Ksoĉimilko kaj Ĉalko, eblis la kultivo per ĉinampoj. Inter la 2270 kaj la 2750 metroj super la marnivelo estas la zono de malalta monto, kies fekundaj teroj estis taŭgaj por la disvolvigo de arbaroj same kiel por la etenda agrikultura praktiko. El 2750 metroj super la marnivelo la deklivoj estas dominataj de arbaroj de koniferoj kaj loĝataj de grandaj ĉasbestoj. Spite la situon sude de la Tropiko de Kankro, la Baseno de Meksiko ĝuis en la epoko antaŭhispana de modera klimato kun averaĝa precipitado de 700 jaraj milimetroj.

Ŝtato[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Azteka ŝtato.
La armiloj de aztekoj estis jenaj: Lanco el ligno kun pinto el obsidiano, arko kaj sago kun pinto el obsidiano, kaj la klabo nome makuahuitl kiu estis bastono de malpli ol unu metro de longo kun akrigitaj pecoj de obsidiano inkrustitaj (kapablaj mortigi aŭ serioze vundi) kaj la átlatl, aŭ propulsoro por peli ĵetlancojn tiom efikaj ke ili eĉ povis trapasi stalajn maŝojn (kiel eksperimentis la hispanoj). Por defendi ili disponis el ŝildo nomata ĉimalli farita el ligno kaj plifortigita per tolo aŭ feloj riĉe pentritaj kaj ornamitaj per plumoj; helmoj el ligno bestoformaj kovritaj per ledo ankaŭ ornamita kaj maŝ-kutoj el vatita kotono, de teksaĵo tiom premita ke la sagoj ne trapasis ilin.

La altépetl submetitaj de la popolo meksika ne formis politikan sistemon tute unuigita, sed plej bone dirite, sistemon de impostado favore al Tenoĉtitlano. Inter la naŭatloj, la plej grava estro estis nomata huej tlatoke ('granda ĉefo'), konata ankaŭ kiel huej tlatoani ('kiu parolas').

Post la formigo de la Triopa Alianco, la politika modelo de la meksikoj plifirmiĝis definitive kiel elekta monarkio. Konsilantaro zorgis pri la elekto de la huej tlatoani, kiu, jam elektinte, havigis al li absolutajn kaj senlimajn atribuojn. Tamen, oni supozas ke huej tlatoani, Tizok, estis venenigita de la konsilantaro, ĉar li estis konsiderita maltaŭga kaj malforta. Elstaras ke religiaj kaj kosmogoniaj faktoroj influis en la formado de registaro triparta kiel tiu de la Triopa Alianco (kie Meksiko-Tenoĉtitlano havis la plej grandan povon kaj la plej grandan parton proporcie de impostoj) post la malvenko de la povo de Tepanekoj kaj la submetado de la altepetl Azcapotzalco, ĉar ne estis tiu la unua fojo kiam formiĝis registaroj tiutipaj.

Kiam regis Moktezumo pagis impostojn aliaj 38 altépetl (laŭ la Kodekso Mendoza), kiam la impostado estis la centra elemento de submeto same kiel la havigo de teroj kie laboris pagitaj kamparanoj (majeke) kaj la akirita produkto iris rekte al huej tlatoani; la akcepto de la ĉefa meksika dio, la liverado de homoj al la militaj armeoj, la provizo por tiuj dumpase al konkerkampanjoj kaj la traktado de politikaj kaj juraj aferoj en Tenoĉtitlano. Pro tio estas malprecize paroli pri imperio, ĉar Tenoĉtitlano ne srĉis geografian etendon per se aŭ ŝtatan aŭ nacian unuigon sed nur pli grandan alvenon de resursoj kaj obeon al la huej tlatoani. Estis pliaj la altepetl kiuj preferis pagi impostojn anstataŭ ricevi militan ekspedicion kiu brulus ties ĉefan templon kaj ĵetu ties dion laŭ la ŝtuparon (simbolo eĉ reprezentita ikonr en la kodeksoj de submeto de altepetl).

En la plej gravaj altepetl estis ankaŭ kalpikske aŭ impostokolektisto kiu centris sian agadon en la impostado. La altepetl, kiuj rekte akceptis precize la meksikan dominadon, estis rajtigitaj restigi siajn formojn kaj administraciajn kaj politikajn organizojn same kiel diojn kondiĉe ke ili estus sub Huicilopoĉtli. Nur en gravaj regionoj, kiel barilo kontraŭ aliaj etnoj aŭ kie estis klara ribelo loĝis meksikaj funkciuloj kun atribuoj de tlatoani. dum pli ol 50 jaroj kaj ĝis la taksado farita de la oidor Valderrama tiu strukturo restis kun malmultaj ŝnaĝoj en la indiĝenaj popoloj de la centro de Nova Hispanio.

Urbo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Tenoĉtitlano.
Skulptaĵo kiu rememorigas la momenton en kiu la meksikoj trovis la signalon por la fondo de sia urbo (Tenoĉtitlano) donita iam de Huicilopoĉtli. La skulptaĵo troviĝas en Meksikurbo.

Origine, Tenoĉtitlano estis konstruita sur malgranda insuleto en la dekomenca lago Tekskoko kiu iom post iom estis ampleksigita artefarite ĝis unuiĝi al la insuletoj de Tlatelolko, Nonoalko, Tultenko kaj Mikshuka, pere de akvosciencaj inĝenieriaj vorkoj de plenigado, pilieroj kaj intermaj kanaloj, same kiel barilaj digoj kaj pontoj ĝis atingi ĉirkaŭ 13.5 kvadrataj kilometroj. Ne ekzistas interkonsento pri la loĝantaro de Tenoĉtitlano, la plej parto de la historiistoj indikas konserveman valoron inter 80 000 kaj 230 000 loĝantoj, tamen pli grandaj ol la plej parto de la tiamaj eŭropaj urboj: Konstantinopolo (kun 200 000 loĝantoj), Parizo (kun 185 000) kaj Venecio (kun 130 000). Aliaj historiistoj kuraĝas doni aliajn ĉirkaŭkalkulojn: Eduardo Noguera, baze sur iamaj mapoj, kalkulas 50 000 domojn kaj 300 000 loĝantojn; Soustelle kalkulas 700 000 loĝantojn se inkludi la loĝantaron de Tlatelolko kaj tiun de la satelitaj insuletoj kaj urboj de la zono. Tlatelolko origine estis urbo sendependa de la azteka povo, sed eventuale ĝi estis submetita kaj konvertita en ĉeurbo de Tenoĉtitlano.

Civilizacio[redakti | redakti fonton]

Azteka "kalendara" sunŝtono.

La aztekoj havis nek ĉevalojn aŭ aliajn bestojn por rajdado aŭ ŝarĝoportado, nek pulvajn pafilojn, nek eĉ radon.

Ili posedis propran skribmanieron.

Ekzistis azteka kalendaro, kiun kelkaj konsideras pli preciza ol la tiama eŭropa kalendaro. Pri tio vidu ankaŭ artikolon sunŝtono.

La nehavo de pulvaj bataliloj kaj feraj kirasaĵoj estis malavantaĝo kontraŭ hispanaj konkerantoj, kiuj malgraŭ sia malplia nombro impresis la aztekojn per pafado kaj kirasa defendo kontraŭ pikbataliloj.

La manko de transportaj veturiloj aŭ bestoj forte influis la aztekan kulturon, ĉar ĝi limigis la eblojn provizi urbojn per nutraĵo. Unuflanke pro tio ne estis eble konstrui tre grandajn urbojn, ĉar la agrokultura areo por ilia provizado estus tiom granda, ke ĝusta-tempa kaj -kvanta liveradoj de freŝa nutraĵo ne eblus. Aliflanke tiu manko kondukis al la evoluigo de speciala plantokultiva tekniko, la chinampa [ĉinampa]. Ĝi estis floso sur lago, sur kiun oni metis ŝlimon de la laga grundo kaj en tiu kreskigis nutraĵplantojn. Tiel la aztekoj utiligis la surfacon de lagoj por nutraĵkreskigo kaj samtempe havis bone akvumitajn kreskejojn, kiuj parte donis plurajn rikoltojn ĉiujare.

Fontoj pri historio kaj kulturo[redakti | redakti fonton]

Pentraĵo de Tlalok, en paĝo 20R de Kodekso Rios.

Pri historio kaj kulturo de la aztekoj ne ekzistas skribaj fontoj el la epoko antaŭ la hispana konkero. La kialo estas kaj la manko de efika skribsistemo, per kiu oni povintus noti tekstojn, kaj la detruo de la bildskribaj manuskriptoj pro la konkero kaj kristana misiado.

Informoj pri la historio kaj kulturo antaŭ la konkero bazas do ĉefe je parolaj tradicioj, kiuj estis skribe fiksitaj nur sub la hispana koloniado, ĉefe en la malfrua 16-a jarcento kaj la frua 17-a jarcento. Ekzistas ankaŭ kopioj kaj prilaboritaj kodeksoj el tiu tempo, kiujn mendis kaj komentis anoj de la almozulaj religiaj ordenoj agantaj en Meksiko. Laŭ enhavo necesas diferenci historiajn dokumentojn de religiaj.

Laŭ instigo de la hispanoj estis skribita interalie la la kodekso Mendoza en la jaro 1541, kiu listigas la konkerojn de la aztekaj regintoj kaj la vasalajn provincojn, kaj kiu krome entenas etnografan superrigardon. Inter la plej gravaj frukoloniaj atestoj pri la kulturo estis ĉefe la dulingva (hispana kaj naŭatla) Historia General de las Cosas de la Nueva España (la lasta fina versio estas la kodekso Florentinus de la franciskano Bernardino de Sahagún, kiu notis parolojn de indianaj konfiduloj rilate al vastaj temoj. Aliaj gravaj fontoj entenante ĉefe historiajn informojn estas la hispanlingva „Historia de las Indias de Nueva España“ de la dominikano Diego Durán, la „Crónica Mexicana“ de la indiana nobelo Hernando Alvarado Tezozomoc, kaj la diversaj historiaj prezentaĵoj de la el Tekskoko devena nobelo Fernando de Alva Ixtlilxochitl.

En la naŭatla skribitaj estas la „Anales de Cuauhtitlan“ kaj la „Historia Tolteca-Chichimeca“, kies aŭtoroj restis anonimaj. La plej granda historia verko estas la „Relaciones“ de Domingo Chimalpahin Quauhtlehuanitzin el Ĉalko verkitaj en la naŭatla.

Aztekoj en Esperanto[redakti | redakti fonton]

Kovrilpaĝo de Poemo de Utnoa

En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma la ĉiĉerono kiu vidigas la gravon de Aztekoj:

Citaĵo
 
-Jen tiuj reliefoj, kiuj la ordon eternan
de l'kosmo surŝtonigas sur kalendaro radforma.
Aztekoj kreos sunan kaj konos funde la ciklojn
de l'universaj astroj. Ili la sunon adoros
kiel ĉiesan dion kaj bonfaranton afablan.
Al Teotiŭakano nun la duopo hirundas,
ĉe la Teckoka lago: -Jen internube dupintas
la Piramido Luna apud Palaco Direĝa,
Kecalkoatla Templo, kun la Serpento Plumhava
kaj la pluvdio Tlalok, jen bazaristaj aleoj,
kaj dekstre, plej superbe, la Piramido de l'Astro,
ŝtupara kaj trunkeca, kie Suntemplo kulminas,
kun buntaj homfiguroj sur la muraro dekore.[3] 

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • (en hispana)
  • Lucena, Manuel, Así vivían los aztecas, Anaya, Madrid, 1992, ISBN 978-84-207-4486-5.
  • León-Portilla, Miguel (et al.), Los aztecas, Dastin, 2004, ISBN 978-84-96249-83-7.
  • Matos Moctezuma, Eduardo, Los aztecas, La Aventura Humana, 1989.
  • Rojas, José Luis, Los aztecas. Entre el dios de la lluvia y el de la guerra, Anaya, Madrid, 1988.
  • Soustelle, Jacques, La vida cotidiana de los aztecas en vísperas de la conquista, FCE, México, 1956.
  • Batalla Rosado, Juan José & de Rojas, José Luis. La religión azteca. Madrid: Editorial Trotta, 2008. ISBN 978-84-8164-935-2
  • Garibay, Ángel. Teogonía e Historia de los mexicanos. Ed. Porrúa 1965.
  • Gillespie, Susan. Los reyes aztecas. Ed. Siglo XXI. 1994
  • Herrs, Marie Areti. Los toltecas en tierras chichimecas. UNAM. 1989.
  • López Austin, Alfredo. Tamoanchan y Tlalocan. FCE. 1994.
  • —, kaj López Luján, Leonardo. El Pasado Indígena. FCE. 1996.
  • —, kaj López Luján, Leonardo. Mito y Realidad de Zuyuá. FCE. 1998.
  • Santamarina Novillo, Carlos. El sistema de dominación azteca: el Imperio Tepaneca. Fundación Universitaria Española, Madrid 2006.
  • Solar Valverde, Laura (Ed.) El fenómeno Coyotlatelco en el centro de México. Conaculta/INAH 2006.
  • García Blanco, Saúl. La Educación Física entre los Mexica Gymnos 1997
  • (en angla)
  • Prescott, William H. (1843). History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes (rete, Electronic Text Center, University of Virginia Library). New York: Harper and Brothers. OCLC 2458166. [1]

Notoj[redakti | redakti fonton]

  1. Artikolo rekomendita: Los aztecas, discusiones sobre un gentilicio. De Miguel León-Portilla.
  2. Hanns J. Prem. (2006) Die Azteken. Geschichte – Kultur – Religion, 4‑a eldono (germane), Munkeno: C.H. Beck, p. 76.
  3. Abel Montagut, Poemo de Utnoa. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p., p. 126.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]


Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  • En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Mexica en la hispana Vikipedio.