Barato

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

Noto: Ne konfuzu ĝin kun Papuo-Barato, aŭ kun hinda subkontinento, kiun oni same kiel Baraton foje nomas Hindujo.

भारत गणराज्य
Bhārat Gaṇarājya
Barato
Barata Unio, Barata Respubliko, Hindio, Hindujo, Hinda Unio, Hinda Respubliko

Detaloj

Detaloj

Detaloj Detaloj
Nacia himno: Ĝana Gana Mana
Nacia devizo: Satyameva jayate (सत्यमेव जयते)
Nur vereco triumfas
India (orthographic projection).svg
Bazaj informoj
Ĉefurbo Nov-Delhio
Oficiala(j) lingvo(j) hindia lingvo, angla lingvo
Plej ofta(j) religio(j) hinduoj (80,46%), islamanoj (13,43%), kristanoj (2,34%), siĥoj (1,87%), budhistoj (0,77%), ĝainistoj (0,41%), aliaj (0,72%)
Areo
 % de akvo
3.287.590 km²
9,5 %
Loĝantaro 1 263 200 000
Loĝdenso 324 loĝ./km²
Horzono UTC+05:30
Interreta domajno .in
Landokodo IND
Telefona kodo +91
Plej alta punkto Kangchenjunga
Plej malalta punkto Kuttanad
Politiko
Politika sistemo federal republic
Ŝtatestro Pranab Mukherjee
Nacia tago 26-a de januaro 1950 (respubliko)
Sendependiĝo 15-a de aŭgusto 1947
Ekonomio
Valuto Barata rupio (INR)
Esperanto-movado
Landa E-asocio Federacio Esperanto de Barato
v  d  r
Information icon.svg

Barato, BharatoHinda Unio, estas federacia ŝtato en Suda Azio sur hinda subkontinento ĉe la Hinda Oceano. La lando estis unuigita la unuan fojon fare de Aŝoko (proksimume 273 - 232 a.K.), sed baldaŭ ĝi disfaliĝis en vicon da ŝtatoj kaj post periodo de unuiĝo, almenaŭ de norda parto de la lando dum la unuaj regantoj de dinastio Guptovanoj (320 - 414), okazis ekde la 5-a jarcento nova diseriĝo. En la 8-a jarcento la parto de la norda Barato estis islamigita. Denove unuigis la landon nur unuaj regantoj de dinastio de Grandaj Mughaloj.

La nomo Barato[redakti | redakti fonton]

La nomo Barato havas la saman signifon kiel Hinda Unio. La vorto Hindujo (aŭ Hindio) aliflanke havas neklaran signifon – legu pli pri tio en la artikolo Hindujo. La plej multaj barataj esperantistoj preferas la vorton Barato por la ŝtato, tiel konservante la vorton Hindujo por la historia signifo de Brita Hindujo aŭ por la tuta hinda subkontinento, kiu entenas krom Barato ankaŭ Bangladeŝon, Butanon, Nepalon kaj Pakistanon.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Barato situas ĉe Hinda Oceano, kaj havas 7000 kilometrojn longan marbordon.

Loko: 20 No, 77 Or (sudcentra Azio)

Areo: 2.973.190 km²
semotaŭga: 56%

Loĝantaro: 1.014.003.817 (julio 2000, takso) da baratanoj % urbana: 28% (2000)
homoj por kv. km: 341,0 (2000)
homoj por kv. km da semotaŭga tero: 609,1 (2000)
kreskanta procento: 1,58% (2000, takso)
naskoj: po 24,79 je 1000 homoj jare (2000, takso)
mortoj: po 8,88 je 1000 homoj jare (2000, takso)
migrantoj: po -0,08 je 1000 homoj jare (2000, takso)
mortokvanto de beboj: po 64,9 mortoj je 1000 naskoj (2000, takso)
infanoj por virino: po 3,11 infanoj naskitaj de virino (2000, takso)
meza vivo longeco: po 62,5 jaroj por homo (61,89 por viroj, 63,13 por virinoj) (2000, takso)

Vidu artikolon Orient-himalajaj foliaj kaj koniferaj arbaroj.

Ĉefurbo: Nov-Delhio
La plej gravaj urboj: en 2000:

Urbo Loĝantaro
Mumbai (Bombajo)
17 850 000
Kolkato (antaŭe Kalkato)
11 500 000
Delhio
6 660 000
Hajderabado
6 550 100
Ĉenajo (Madras)
6 500 000
Bengaluro (Bangalore)
4 150 000
Ahmadabado
3 400 000
Puneo
2 500 000
Lakno
2 450 000
Nagpur
2 420 000
Kanpur
2 250 000
Surat
2 100 000
Ĝajpuro (Jaipur)
2 050 000
  • Aliaj mezgravaj urboj, tamen milionurboj estas:
Urbo Loĝantaro
Patnao
1 800 000
Vadodara
1 729 000
Indaur
1 692 000
Ludhiana
1 478 000
Agra (Barato)
1 334 000
Bhopal
1 300 000
Thane
1 262 000
Nasiko
1 289 500
Pimpri-Ĉinĉvad
1 284 600
Faridabado
1 280 800
Kaljan-Dombivali
1 262 300
Merath
1 223 200
Gaziabad
1 199 200
Raĝkot
1 177 400
Varanasio (Benares)
1 164 400
Amritsar
1 092 500
Allahabad
1 073 400
Novmumbajo
1 063 200
Visakhapatnam
1 063 200
Ĝabalpur
1 030 200
Haora
1 027 700
Aŭrangabado (Maharaŝtro)
1 016 400

En 2011 jam iĝis milionurboj Solapur, Srinagar, Ranĉi, Ĉandigarh, Koimbatore, Majsur, Ĝodhpur kaj Guvahati.

Politiko[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Politiko de Barato.

Ŝtatoj de Barato[redakti | redakti fonton]

Demografio[redakti | redakti fonton]

Etnoj: 72% hindarjana, 25% dravida, 3% aliaj


Religio:

80,0%   hinduismo
14,0%   islamo
2,4%   kristanismo
2,0%   sikhismo
0,7%   budhismo
0,7%   ĝainismo
0,4%   alia


Lingvo:

Kristanismo en Barato[redakti | redakti fonton]

Ekzistas antikva tradicio ke kristanismo tuŝis Baraton pere de misio kaj anonco de la apostolo Tomaso kaj poste Bartolomeo. Certas krome ke en la dua jacento kristana intelektulo Panteno, kiu estis majstro de Klemento de Aleksandrio kaj multe influis Origenon per sia kultado pri platona filozofio kaj admiro pri stoikismo, entrepenis vojaĝon, sekvanate komercistan karavanon, al hindiaj landoj. La kristana historiisto Eŭsebio asertas ke la barataj kristanoj intruiĝis per hebrea (aŭ aramea) evangelio de Mateo. La kristana mezopotamia filozofo Bardesane (m. 222), en verko De India parolas pri siaj dialogoj kun membroj de la legacio direktiĝanta viziti la romian imperiestron Elagabalon.

Kvankam ekzistis neprecizeco pri la lando Hindio (foje tiu vorto estas uzata por inkluzivi ankaŭ Etiopion, kaj spite de la murego, fakte establita de la islamaj popoloj, malpermesantaj kontaktojn inter la fora Oriento kaj Eŭropo, kiam kristanaj okcidentaj revenis al Barato post la mesepokaj tempoj, ili trovis en diversaj landoj de la Barato kristanojn. (Ilaria Ramelli, Note sulle origini del cristianesimo in India en Studi Cristian. Samaŭtora, The Rode of Trade in the Early Spread of Kristanity in the Near East. international SBL.)

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Kulturo de Hindio.

Listo de la 22 oficialaj lingvoj[redakti | redakti fonton]

  • 22 lingvoj estas oficialaj (kun milionoj da parolantoj):

(Vidu la ĉefartikolon: Naciaj lingvoj de Barato)

m   lingvo
422   hindia*1
83   bengala*
74   teluga
72   maratha*
61   tamila
55   kanara
52   urduo*
46   guĝarata*
33   malajala
32   odia*
29   panĝaba*
13   asama*
12   maitila*
6,5   santala
5,5   kaŝmira
2,9   nepala
2,5   sindha
2,5   konkana
2,3   dogra*
1,5   manipura (meitea)
1,4   bodoa
0,001   sanskrita
La lingvoj stelitaj (*) devenas de la sanskrita.
1 La cifero por la hindia inkluzivas 48 'gepatrajn lingvojn', ĉiuj el kiuj havas pli ol 10 mil denaskajn parolantojn. Tiu listo de 48 inkluzivas 258 milionojn kiuj raportis, ke la hindia estas ilia gepatra lingvo.

Ĉirkaŭ 41% regas la hindian kiel unuan aŭ duan lingvon. Inter la burĝaro kaj riĉularo, la angla, la malnova imperia lingvo, estas multe pli uzata. Ĉirkaŭ 11% de la baratanoj scipovas la anglan. La angla havas apartan statuson en la lando; ĝi estas la oficiala lingvo de la juro kaj burokratio, kaj funkcias kiel pontlingvo de nacia politiko kaj komerco.

Ŝtatoj kaj teritorioj de Barato.

legpova: 52% (65,5% viroj, 37,7% virinoj) (1995, takso)

Duskribismo[redakti | redakti fonton]

Nikola Raŝiĉ en sia eseo Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo[1] ekas el la analizo de la rilato inter la parola kaj la skriba lingvoj, nome la skribsistemo. La sinsekvo okazas ĉiam en tiu direkto: unue oni parolas, poste oni skribas. En tiu evoluo iam oni elektas alfabeton kaj tio estas socia, politika kaj tre ofte eĉ religia decido. Tiu elekto povas esti ne ununura, tiele Rasiĉ klarigas la koncepton de duskribismo, kiel "du alfabetoj ene de unu lingva komunumo", kaj ene de ĝi la pli specifa kazo de digrafio nome kiam la uzo de diversaj skribsistemoj estas "socifunkcie determinita". Foje la kunekzisto de la du alfabetoj povas indiki kazon de transiro de unu al la alia, tiele temus pri alfabetŝanĝo por kio ĉiam estas kulturaj, sociaj, politikaj, ekonomiaj auz eĉ religiaj faktoroj kaj tialoj. Foje ne temas pri du alfabetoj, sed pri du ortografioj, kaj denove oni devas analizi kiuj kaj kiaj estas la tialoj de tio. La aŭtoro proponas diversajn konceptojn, terminojn (kiaj skizoskribio kaj skizografio) same kiel komentas la diversajn kazojn en precizajn lingvajn situaciojn de ĉiuj kontinentoj. Ekzemple oni analizas almenaŭ supraĵe la kunvivadon kaj kelkajn historiajn elektojn aŭ ŝanĝojn de alfabetoj en Balkanio ĝis Moldavio ĉefe rilate al la cirila kaj al la latina alfabetoj, sed ankaŭ kun historia uzado de la araba. Kiam okazas skismografio, temas pri "konkurenco de du alfabetoj", kiel okazis kaj okazas en Hindio ĉefe inter arabidaj haj hindidaj normoj. La kazo de Bosnio estas speciale studita. Ĉiuj tiuj kazoj estas diferencaj el la pura diglosio, kie nepras diferenco de socia prestiĝo, dum ĉe duskribismo la divido de la taskoj estas ĉefe funkcia.

Literaturoj[redakti | redakti fonton]

Muziko[redakti | redakti fonton]

La esraĝdilruba.
Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Hindia klasika muziko.

Instrumentoj[redakti | redakti fonton]

Barata arto[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Barata arto.

La arto de Barato (कला भारत, kalā bhārata) karakterizas ĉefe ĉar estas montro de la komplika socio barata, multetna kaj multkultura. Krome ĝi havas karakteron ĉefe religia, ĉar arto utilis kiel transmitilo de la diversaj religioj kiuj uziĝis en Barato: hinduismo, budhismo, islamo, kristanismo ktp. Menciindas kiel distinga trajto de la barata arto ties integremo kun la naturo, kiel adapto al la universa ordo, konstatinte ke la plej parto de naturaj elementoj (montoj, riveroj, arboj) havas por baratanoj sanktan karakteron.

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ekonomio de Barato.

Ekonomio: 418 Gd (1998, takso)
po kapo: 0,41 kd (1998, takso)
kreskanta elcento: 5,5% (1999, takso)
inflacio: 6,7% (1999, takso)
senokupa: ?? Valuto: 1 rupio (Rs) Komence de la 21-a jarcento, Barato fariĝis t.n. sojlolando.

Historio[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Barato.

Sportoj[redakti | redakti fonton]

En Barato, multaj tradiciaj indiĝenaj sportoj estas famaj, nomiĝas ‘Kabbadi’, ‘Kho Kho’, ‘Pehlwani’ kaj ‘Gilli-danda’. Iom da antaŭaj formoj de Aziaj batalartoj kiuj estas origintaj en Barato, nomiĝas ‘Kalarippyattu’, ‘Musti Yuddha’, ‘Silamabam’ kaj ‘Marma Adi’. Alia ludo, kiu ankaŭ originale estas el Barato, estas ŝako ankaŭ nomita ‘Chaturanga’ kaj famiĝinta, ĉar nun Barato havas multajn grandmajstrojn. En la kortumo de la reĝo Akbar sur la grandaj marmoraj ŝtonoj oni kreis ludon ‘Pachisi’.

Nuntempe teniso estas fama en Barato, ĉar multaj homoj gajnis trofeojn ludante tenison ekde 2010.

Tiuj sportoj estas famaj en Barato:

Kriketo
  • Badmintono
  • Futbalo
  • Bokso
  • Luktado
  • Hokeo
  • Basketbalo
  • Kriketo (multege fama en Barato)
Kabbadi

Esperanto en Barato[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  1. Nikola Raŝiĉ, Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo [2000]. En Interlingvo inter lingvoj, Prilingvaj eseoj, Diversaj aŭtoroj, UEA, Roterdamo, 2015. ISBN: 9789290171232. 271 paĝoj. Paĝoj 47-66.