Bretonlingva literaturo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Troiou-kamm Alanig al louarn de Jakez Riou, 1936

La tuta Literaturo bretonlingva povas esti dividita en tri periodojn - la antikva, la meza kaj la moderna. Ĝi precipe floras en Bretonio, Francio, kie la bretona lingvo hejmas. Distinge, Bretona literaturo povas rilati al literaturo en la bretona lingvo aŭ la pli larĝa literatura tradicio de Bretonio en la tri aliaj ĉefaj lingvoj de la areo, nome la latina, la galoa kaj la franca.

Historio[redakti | redakti fonton]

Malnovbretona kaj mezbretona periodoj[redakti | redakti fonton]

La malnova epoko finiĝis en la 11-a jarcento, la meza periodo daŭris ĝis la 17-a jarcento. La periodpaŭzo estas markita per la invadoj de la normanoj en la 10-a kaj 11-a jarcentoj kiuj igis multajn lokulojn forlasi la patrujon. Multaj Old Breton-recentaj vortoj estas glosoj en latinaj manuskriptoj de la 9-a kaj 10-a jarcentoj, nun disigitaj en bibliotekoj kaj kolektoj ĉie en Eŭropo. Ĝi estas verŝajna ke ekzistis tre evoluinta buŝa tradicio dum la malnova periodo. Per personaj nomoj oni povas malkovri ke bretona literaturo inspiris multon da artura literaturo, la rakonton de Tristano kaj Izoldo kaj la enamiĝojn de Chrétien de Troyes.

La plej malnova manuskripto en la bretona lingvo (datumante al la fino de la 8-a jarcento) estas konservita en la universitato de Leiden; ĝi estas pli antikva ol la unua franclingva teksto tiuregiona. Estas ĝenerale supozite fare de specialistoj, ekz. de Léon Fleuriot (1923-1987), ke temas pri fragmento de medikamentaj receptoj verkitaj de plantoj kiu servu kiel lernolibro por bretonlingvaj trejnotoj. Verkite en la franca la Bretona Evangelio estas grava literatura verko laŭ la pli larĝa atingo de bretona kulturo. Inter aliaj aĵoj ĝi atestas altann grado de lernado kaj, supozeble, monakejan riĉaĵon en Bretonio komparebla al tiu de Lindisfarne kaj Kells. La manuskripto originanta de la 9-a jarcento enhavas la latinan tekston de la kvar evangelioj, kune kun enkondukanta materialo kaj kanontabloj - interesa aldonaĵo de tradicioj. La bretona evangelio estas simila al la formo de karolinga minusklo evoluigita ĉe Tours - unu el la centroj de Karolida renesanco. Kvankam la formo de la grandaj leteroj kaj iniciaoj estas kompareblaj al tiuj trovitaj en karolingaj manuskriptoj, la ornamado de tio estas multe pli similaj al insulaj manuskriptoj kiel ekzemple la Libro de Kells kaj la Lindisfarne-evageliaro. Tio sugestus kontinuumon de kulturtradicio. Tamen, la ornamado ĉi tie estas pli simpla kaj pli geometria en formo ol tio de insulaj manuskriptoj. La komenco de ĉiu Evangelio estas antaŭita per plena miniaturo de la simbolo de la koncernita evangeliisto kaj la pergamentbind foliantoj mem mezuras 32.5x23 centimetrojn.

La ĉefprincipo de bretona poezio estas ke la plej proksimo al lasta silabo en linio devus rimiĝi kun unu aŭ pluraj aliaj silaboj en la sama linio. Ekzistas pluraj tekstoj de la 15-a kaj 16-a jarcento:

  • Detruo de Jerusalemo, fragmentoj.
  • Vivo de Sankta Guénolé , fragmentoj.
  • Dialogo inter Arthur and Guynglaff, tredifektita 247-linia poemo
  • Vivo de Sankta Nonn kaj ŝia filo Devy
  • La Vivo de Sankta Barbara, misterteatraĵo pri la vivo kaj mirakloj de la sanktulino

En 1913 oni malkovris manuskripton de la 14-a jarecento kun sep linioj skribitaj en la bretona. Ĝi estas la plej malnova spuro literatura kvankam la lingvo mem formiĝis jam inter la jarcentoj 7-a kaj 11-a. Ĝis la 17-a jarcento estas gravaj religiaj skribaĵoj. Mellezour an Maru (Mortospegulo) pritraktas en poema formo (16-a jarcento) la Lastan juĝon. La unua proza verko grava estis Buhez an itron sanctes Cathell (Vivo de Sankta Katerino). Temis pri tradukitaĵo el la latina lingvo kiu publikiĝis en 1576.

Modernaĵoj post renaskiĝo[redakti | redakti fonton]

Renaskiĝo literatura estis en la 19-a jarcento. Jean-François Legonidec tradukis la Biblion en 1827 en la bretonan lingvon rifuzante pri vortoj de franca origino. Kelkaj francoriginaj vortoj - tre uzitaj en la bretona - anstataŭigitis mallerte per perifrazoj. Multaj poemoj, proverboj, fabeloj popolaj ktp kiuj ĝis tiam nur buŝe konserviĝis estis surpaperigitaj.

Antaŭ la literatura reviviĝo-movado reklamita fare de Gwalarn en la frua 20-a jarcento, la plej multo de la literaturo en bretona lingvo konsistis el religiaj skribaĵoj. Yann-Frañsez-aro Gonideg (1775-1838) ludis gravan rolon en bretona literaturo iniciatante reformon de bretona ortografio, produktante bonordan gramatikon kaj farante la unuan bretonan tradukon de la Nova Testamento. Prozoskribaĵoj en bretono, preskaŭ ekskluzive religia, komenciĝas ekaperi de la 17-a jarcento. La dua duono de la 18-a jarcento konfrontiĝis al la unuaj sekularaj verkoj en bretono: Ar Farvel Goapaer de François-Nicolas de Pascal de Kerenveyer kaj Ar maro a Vikael Vorin de Claude-Marie Le Laë. Plej multe de la literaturo restis buŝa, aliflanke.

En la 19-a-jarcentaj antikvaĵistoj kaj keltaj vekiĝopredikistoj entreprenis la kolekton de homtekstoj, kantoj kaj rakontoj. La ondo de intereso en kolektado de buŝaj tradicioj atingis Bretonio'n ĉirkaŭ 1815-1820 kiam edukitaj membroj de la subnobelaro kiel ekzemple Aymar de Blois de La Calande, Barbe-Émilie de Saint-Prix, Jean-Marie de Penguern, Jean-François de Kergariou, Ursule Feydeau de Vaugien, interŝanĝis siajn amatorajn esplor- kaj verkadrezultojn. Verkistoj kiel ekzemple Anatole Le Braz kaj Théodore Hersart de la Villemarqué (filo de Ursule Feydeau de Vaugien) alportis novajn legantojn al tradicia bretona literaturo.

Barzaz Breizh (Baladoj de Bretonio) estas kolekto de bretonaj popularaj kantoj kolektitaj fare de La Villemarqué kaj publikigita en 1839 (reviziita kaj en vastigita eldono ekde 1845). Ĝi estis kompilita de buŝa tradicio kaj konservaĵoj al tradiciaj popolaj fabeloj, legendoj kaj muziko. Estante tre influa, la laboro de La Villemarqué atakitis de pli posta generacio de kolektantoj por ke li redaktus la materialojn laŭ la postuloj de tiutempa literatura gusto. Prenante pli rigoran aliron al la kolekto de buŝa materialo, François-Marie Luzel publikigis Gwerziou Breiz Izel (1868-1874) kaj Contes Bretons (1870).

Auguste Brizeu uzis la normigitan bretonon de Le Gonidec por Telenn Arvor (1844), kaj lia kolekto de proverboj Furnez Breiz (1845).

Prosper Proux, verkinte Poèmes d'un homme de Cornouailles (1839) iĝis unu el la plej popularaj verkistoj.

La jarcentoj 20-a kaj 21-a[redakti | redakti fonton]

La poeto Jean-Pierre Calloc'h (1888-1917) falis dum la Unua mondmilito. Lia postmorte publikigita kolekto Ar en deulin famigis lian reputacion kiel militpoeton. En la 1920-aj jaroj movado, en kiu la lingvisto kaj verkinto Roparz Hemon ludis gravan rolon, ekestis enkonduki la tendencojn de moderna literaturo en Bretonio. En la 20-a jarcento diversaj magazinoj kiel Gwalarn (1925-1944) - anstataŭis ĝin ekde 1946 Al Liamm - daŭre publikigis junajn aŭtorojn. Kelkaj fakverkoj lingvistikoj ankaŭ furoris kaj kelkaj romanistoj ankaŭ. Notre Dame des Carmes (1942) de Youenn Drezen verŝajne estas la plej konata moderna verko. La poeto Jean-Pierre Colloc'h komponis religiajn versaĵojn kiuj postmorte publikiĝis en franca lingvo sub la titolo L'Agenouillement en 1921. Roperzh Er Mason priskribis pejzaĝojn kaj la naturan medion.

La literatura revuo Gwalarn disponigis ellasejon por modernaj verkintoj, kiel ekzemple Jakez Riou kaj Yves Le Drézen (kiuj publikigis la unuan longan romanon en bretono en 1941). La arta movado Seiz Breur inkludis verkistojn. Pierre-Jakez Hélias (1914-1995) skribis prozon kaj poezion en kaj bretona kaj franca. Lia samtempulo Añjela Duval (1905-1981) skribis poezion reflekta de siaj kamparanoriginoj, pri mistikismo, kaj pri socia konscienco.

Kontraste al la koncentriĝon en mallongformajn skribaĵojn kio dominis antaŭe tendenco longa romana skribado evoluiĝis ekde la 1980-aj jaroj. Per la komenco de la 21-a jarcento 12 romanoj averaĝe estis publikigitaj en bretona lingvo ĉiun jaron. La elekto de ĝenroj estis varia, inkluzive de krimliteraturo, historia fikcio kaj aŭtobiografioj. Kun instigoj de instruaj kuntekstoj, konkursoj kaj literaturaj premioj, okazis evoluo de fikcio, ofte utiligante fantazion kaj sciencfikciotemojn. Yann-Fañch Jacq estas fama verkinto de tia fikcio kies legantara celo estu ĉefe junuloj. Novaj pli porplenkreskulaj temoj ekaperis kiam la romanĝenro formiĝis: ekzemple, Par Dibar de Yann Fulub Dupuy (2006) temigis seksumadon. . "Prizioù" estas ĉiujara (ekde 1997) premio por skribado bretonlingva en sep kategorioj, el kiuj fikcio estas unu. La premio "Prix Xavier de Langlais" estas ĉiujara (ekde 1976) premio por plej bona neeldonita prozolaboro aŭ poeziokolekto.

Fonto[redakti | redakti fonton]

En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Breton literature en la angla Vikipedio.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]