Cetacoj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Cetacoj
Troveblo de fosilioj: Frua Eoceno - Nun
megaptero (Megaptera novaeangliae)
megaptero (Megaptera novaeangliae)
Biologia klasado
Regno: Bestoj Animalia
Filumo: Ĥorduloj Chordata
Subfilumo: Vertebruloj Vertebrata
Klaso: Mamuloj Mammalia
Ordo: Cetacoj Cetaceae
Brisson, 1762

Lamencetacoj Mysticeti
Dentocetacoj Odontoceti
Pracetacoj Archaeoceti (formortintaj)
(vidu tekston por familioj)

Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg
Observado.
Murdita baleno sur Ferooj.

En la ordo de cetacoj (Cetacea)[1] estas preskaŭ 80 specioj de mamuloj, kiuj tute alkutimiĝis al la akva vivmedio. Temas pri amplekse distribuata kaj diversa klado de akvomamuloj kiuj nuntempe konsistas el balenoj, delfenoj, kaj porkocetoj. Cetacoj estas karnovoruloj kaj havas naĝilojn. Plej specioj loĝas en maro, kelkaj en riveroj. La vorto cetaco devenis el la latina cetus "baleno", siavice el la greka κῆτος kētos "granda fiŝo" rilate al la helenmitologia rolulo Keto.[2]

Ili estas ĉirkaŭ 89 vivantaj specioj, kiuj estas dividitaj en du grupojn aŭ parvordojn, nome du subordojn, bone distingeblajn:

  • La dentocetacoj (Odontoceti) aŭ dentobalenoj, grupo de pli ol 70 specioj kiu inkludas delfenojn, porkocetojn, belugojn, narvalojn, kaĉalotoj kaj bekobalenoj. Ili havas unuecajn, konusformajn dentojn (monodentoj), ĝenerale en ambaŭ makzelo (veraj delfenedoj) aŭ nur en la suba makzelo (makrocefaloj, plimulto de la masklaj bekcetacoj) aŭ tute mankas (ĉe femala narvalo – narvalino, plimulto de la femalaj bekcetacoj). Ili havas nur unu spirtruon kaj nesimetrian kranion.
  • La lamencetacoj (Mysticeti) aŭ lamenbalenoj, el kiuj estas nuntempe 15 specioj. Ili havas balenlamenojn anstataŭ dentojn. La balenlamenoj estas kornecaj lamenoj, per kiuj la lamencetacoj filtras la akvon por planktonoj. Ili havas 2 spirtruojn kaj simetrian kranion.

Krome estis la grupo de Pracetacoj (Archaeoceti) kiuj estis jam formortintaj prauloj de la nuntempaj balenoj.

Kvankam oni supozis historie, ke cetacoj estas posteuloj el Mesonychia, molekula pruvaro subtenas, ke ili estas parenco de Artiodactyla (Parhufuloj). Cetacoj apartenas al la ordo Cetartiodactyla (formita pere de kombinado de Cetacea + Artiodactyla) kaj ties plej proksimaj vivantaj parencoj estas hipopotamoj kaj aliaj hufohavaj mamuloj (kameloj, porkoj kaj remaĉuloj), el kiuj ili diverĝis antaŭ 50 milionoj da jaroj.

Cetacoj gamas en grando el 1 m kaj 50 kg de la Mauia delfeno al la 29.9 m kaj 173 tunoj de la blua baleno,[3] kiu estas ankaŭ la plej granda animalo iam konata. Kelkaj specioj montras seksan dimorfismon. Ili havas aerdinamikajn korpojn kaj du (eksterajn) membrojn kiuj estas modifitaj en naĝiloj. Kvankam ne tiom flekseblaj aŭ viglaj kiom fokoj, cetacoj povas naĝi tre rapide, kaj la Granda orcino kapablas veturi je 56 kilometroj hore per mallongaj startoj kaj la rorkvalo kiu kapablas veturi je 48 kilometroj hore. Delfenoj estas kapablaj fari tre subitaj turnoj dumnaĝe je altaj rapidoj.[4] La malantaŭaj cetacoj estas internaj, kaj oni supozas, ke ili estas vestiĝaj. Balenoj havas mallongajn harojn ĉe sia buŝo, malkiel la dentobalenoj. Cetacoj havas bone disvolvigitajn sensilojn — ties vidkapablo kaj aŭdkapablo estas adaptitaj kaj por aero kaj por akvo, kaj veraj balenoj havas tuŝsistemon en siaj vibrisiloj. Ili havas tavolon de graso sub la haŭto por teni la korpovarmon en malvarma akvo. Kelkaj specioj estas bone adaptitaj por subnaĝado je grandaj profundoj.

Kvankam cetacoj estas disvastigitaj, plej specioj preferas la pli malvarmajn akvojn de Norda kaj Suda Hemisferoj. Ili pasigas siajn vivojn en akvo, pariĝante, naskante, mudante aŭ fuĝante el predantoj, kiel la Granda orcino, subakve. Tio draste tuŝis ilian anatomion por esti kapablaj fari tion. Ili ege manĝas fiŝojn kaj marajn senvertebrulojn; sed kelkaj, kiel la orcino, manĝas grandajn mamulojn kaj birdojn, kiel pingvenoj kaj fokoj. Kelkaj veraj balenoj (ĉefe Grizaj balenoj kaj eŭbalenoj) estas specializita je manĝo de bentaj kreitaĵoj. Masklaj cetacoj tipe pariĝas kun pli ol unu ino (poliginio), kvankam la grado de poliginio varias depende de la specio. Oni ne konas, ke Cetacoj havas parligojn. Strategioj de masklaj cetacoj por reprodukta sukceso varias inter ar-apartenaj inoj, defendante eblajn partnerojn el aliaj maskloj, aŭ uzante balenvoĉon kiu allogas partnerojn. Idoj estas tipe naskitaj en aŭtunaj kaj vintraj monatoj, kaj la inoj portas preskaŭ ĉiam la respondecon zorgi ilin. Patrinoj de kelkaj specioj fastas kaj zorgas siajn idojn dum relative mallongan periodon de tempo, kio estas plej tipaj de veraj balenoj ĉar ties ĉefa manĝofonto (senvertebruloj) ne troviĝas en iliaj ejoj por reproduktado kaj idozorgado (tropikoj). Cetacoj produktas nombrajn voĉojn, ĉefe klikoj kaj fajfoj de delfenoj kaj la plendecaj kantoj de la Ĝiba baleno.

La viando, graso kaj oleo de cetacoj estis tradicie uzitaj de indiĝenaj popoloj de Arkto. Cetacoj estis priskribitaj en variaj kulturoj tutmonde. Delfenoj estas ofte tenitaj en kaptiveco kaj estas eĉ foje trejnitaj por plenumi trukojn kaj taskojn, dum aliaj cetacoj ne estas ofte tenitaj en kaptiveco (krom kutime nesukcesaj klopodoj). Cetacoj estis senĉese ĉasitaj fare de komercaj industrioj pro iliaj produktoj, kvankam tio estas nune malpermesita pere de internacia leĝaro. La baiĝi (ĉina riverdelfeno) iĝis "Eble Formortinta" en la pasinta jarcento, dum la Vakito kaj la Jangzia sennaĝila porkoceto estas rangitaj Draste Endanĝerita fare de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo. Krom ĉasado, cetacoj frontas ankaŭ minacojn el hazarda kaptado, marpoluado, kaj pliiĝanta klimata ŝanĝo.

Lamenbalenoj kaj dentobalenoj[redakti | redakti fonton]

Oni supozas, ke la du subordoj, nome Lamenbalenoj (Mysticeti) kaj Dentobalenoj (Odontoceti), diverĝis antaŭ ĉirkaŭ 34 milionoj da jaroj.

La ĝiba baleno estas lamencetaco.
Vosto de ĝiba baleno.

Lamenbalenoj havas lamenojn faritaj el keratino anstataŭ dentoj. La lamenoj filtras krilon kaj aliajn malgrandajn senvertebrulojn el salakvo. Grizaj balenoj manĝas fundoloĝantajn moluskojn. Rorkvala familio uzas gorĝajn fendojn por etendi siajn buŝojn por manĝi kaj eligi akvon. Balenedoj (Veraj balenoj kaj la Gronlanda baleno) havas amasajn kapojn kiuj povas enhavi ĝis 40% el la korpamaso. Plej misticetoj preferas la manĝo-riĉajn pli malvarmajn akvoj de la Norda kaj Suda Hemisferoj, kaj migras al la Ekvatoro por nasko. Dum tiu procezo, ili estas kapablaj fasti dum kelkaj monatoj, fidante en siaj grasaj rezervoj.

La subordo Odontocetesdentobalenoj – inklude kaĉalotojn, bekobalenojn, orcinojn, delfenojn kaj porkocetojn. Ĝenerale la dentoj estas desegnitaj por kapti fiŝojn, kalamarojn aŭ aliajn marajn senvertebrulojn, ne por maĉi ilin, kaj tiele la predo estas englutita tuta. La dentoj havas formojn kiel konusoj (delfenoj kaj kaĉalotoj), glavoj (porkocetoj), pinĉiloj (belugoj), kojndentoj (narvaloj) aŭ eĉ variaj (bekobalenaj maskloj). La dentoj de inoj de bekobalenoj estas kaŝitaj en la gingivoj kaj ne estas videblaj, kaj plej el maskloj de bekobalenoj havas nur du mallongajn kojndentojn. Narvaloj havas vestiĝajn dentojn krom siaj kojndentoj, kiuj estas en maskloj kaj en 15% de inoj kaj havas milionojn da nervoj por senti temperaturon, premon kaj salecon de la akvo. Kelkaj dentobalenoj, kiel kelkaj orcinoj, manĝas mamulojn, kiel pinipedojn kaj aliajn balenojn.

Dentobalenoj havas bone disvolvigitajn senskapablojn – ties vid- kaj aŭd-kapabloj estas adaptitaj kaj por aero kaj por akvo, kaj ili disvolvigis sonarajn kapabloj uzante siajn melonojn. Ilia aŭdkapablo estas tiom bone adaptitaj kaj por aero kaj por akvo ke kelkaj blindaj specimenoj povas survivi. Kelkaj specioj, kiel ĉe kaĉalotoj, estas bone adaptitaj por subnaĝadi je grandaj profundoj. Kelkaj specioj de dentobalenoj montras seksan dimorfismon, laŭ kiu la maskloj diferencas el inoj, kutime ĉe porkocetoj, de seksa memmontrado aŭ agresemo.

Anatomio[redakti | redakti fonton]

Delfena anatomio.

Cetacaj korpoj estas ĝenerale similaj al tiuj de fiŝoj, kio povas esti atribuata al ilia vivostilo kaj al habitataj kondiĉoj. Ties korpo estas bone adaptataj al iliaj habitatoj, kvankam ili kunhavas esencajn karakterojn kun aliaj pli altoŝtupaj mamuloj (Eutheria).[5]

Ili havas aerdinamikan formon, kaj iliaj antaŭaj membroj modifiĝis al naĝiloj. Kelkaj specioj havas dorsajn naĝilojn kiuj povas havi diversajn formojn depende de la specio, sed neniu havas subventran naĝilon. La posta membro tute rudimentiĝis aŭ preskaŭ malaperis, kelkfoje nur interna osteto reprezentas la pelvan zonon. Korpofine troviĝas la horizontala vosta naĝilo. Kelkaj specioj, kiel la belugo, ne havas tiajn naĝilojn. La naĝiloj utilas por stabiligo kaj konduki sin en la akvo.

La naztruo (spirtruo) lokiĝas sur la supro de la kranio (kiel la nazosto, fruntosto kaj periatalo). La pulmoj situas dorse en la spindelforma korpo, etendiĝintaj longe postdirekte. La korposurfaco estas senhara, escepte de kelkajn sensharojn ĉe kelkaj specioj. Subhaŭte troviĝas dika grastavolo. La flarorgano estas rudimenta, la okuloj estas malgrandaj; la eksteraj oreloj, internaj voĉkordoj mankas. La stomako estas plurparta.

La masklaj generaj organoj kaj la mamulaj glandoj de inoj estas interne en la korpo.[6][7]

La korpo estas protektita de dika tavolo de graso, konata foje kiel lardo, uata por termika izolado kaj havigas al cetacoj ties mildan, aerdinamikan korpoformon. En pli grandaj specioj, ĝi povas atingi dikecon ĝis duono da metro.

Seksa dimorfismo evoluis en multaj dentobalenoj. Kaĉalotoj, narvaloj, multaj membroj de la bekobalena familio, kelkaj specioj de la porkoceta familio, orcinoj, globicefaloj, orientaj longbekaj delfenoj kaj la norda lisodelfo montras tiun karakteron.[8] Maskloj de tiuj specioj disvolvigas eksterajn trajtojn, forestajn ĉe inoj, kiuj estas avantaĝaj por lukto aŭ memmontrado. Por ekzemplo, masklaj kaĉalotoj estas ĝis 63% procente pli grandaj ol inoj, kaj multaj bekobalenojs posedas dentegojn uzatajn por konkurenco inter maskloj.[9][10]

Areoj kaj habitatoj[redakti | redakti fonton]

Cetacoj troviĝas en ĉiuj areoj. Riverdelfenaj specioj vivas ekskluzive en nesalaj akvoj. Kvankam multaj maraj specioj, kiel la blua baleno, la ĝiba baleno kaj la orcino, havas distribuadan areon kiu inkludas preskaŭ la tutan oceanaron, kelkaj specioj estas nur surloke aŭ en disaj populacioj. Tiuj inkludas la vakiton, kiu loĝas en malgranda parto de la Golfo de Kalifornio kaj la Hektora delfeno, kiu loĝas en kelkaj marbordaj akvoj en Novzelando. Ambaŭ specioj preferas pli profundajn marareojn kaj speciojn kiuj loĝas ofte aŭ nur en marbordaj kaj neprofundaj akvaj areoj.

Multaj specioj loĝas en specifaj latitudoj, ofte en tropikaj aŭ subtropikaj akvoj, kiaj la Balenopteroj aŭ la Griza grampo. Aliaj troviĝas nur en specifa akvejo. La perona lisodelfo kaj la bunta lagenorinĥo loĝas nur en la Suda Oceano. La narvalo kaj la belugo vivas nur en la Arkta Oceano. La Nordmara mezoplodo kaj la klimena stenelo ekzistas nur en Atlantiko kaj la platfrunta lagenorinĥo kaj la nigradorsa lisodelfo vivas nur en la Norda Pacifiko.

Kosmopolitaj specioj troviĝas en la Pacifiko, Atlantiko kaj en la Hindia Oceano. Tamen, la nordaj kaj la sudaj populacioj iĝis genetike separataj laŭlonge de la tempo. En kelkaj specioj, tiu apartigo kondukis finfine al la diverĝo de la specioj, kiel okazis ĉe la Aŭstrala baleno, la Pacifika baleno kaj la Nigra baleno.[11] Reproduktejoj de migrantaj specioj ofte kuŝas en la tropikoj kaj manĝejoj en la polusaj regionoj.

Estas 32 specioj troveblaj en Eŭropaj akvoj, inklude 25 dentobalenajn kaj sep lamenbalenajn speciojn.

Kutimaro[redakti | redakti fonton]

Ili naskas 1-2 idojn bone evoluintajn, kiu(j) povas mamsuĉi 2 mampintojn.

Listo de specioj[redakti | redakti fonton]

Subordo: † Pracetacoj - Archaeoceti[redakti | redakti fonton]

  • familio: † protocetedoj - Protocetidae
    • genro: † protoceto - Protocetus
  • familio: † durodedoj - Durodontidae
    • genro: † zigorizo - Zygorhiza
    • genro: † durodo - Durodon
  • familio: † basilosaŭredoj - Basilosauridae
    • genro: † basilosaŭro - Basilosaurus
      • † basilosaŭro cetoida - Basilosaurus cetoides

Subordo: Lamencetacoj - Mysticeti[redakti | redakti fonton]

  • familio: † cetoteriedoj - Cetotheriidae
    • genro: † maŭiceto - Mauicetus
    • genro: † cetoterio - Cetotherium
    • genro: † mezoceto - Mesocetus
  • familio: eŝriĥtiedoj aŭ grizbalenedoj - Eschrichtiidae (1 specio)
    • genro: eŝriĥtio - Eschrichtius
      • Griza baleno aŭ eŝriĥtio griza - Eschrichtius gibbosusEschrichtius robustus
  • familio: Balenopteredoj - Balaenopteridae (6 specioj)
    • genro: † plesioceto - Plesiocetus
    • genro: † notioceto - Notiocetus
    • genro: Balenoptero (Rorkvaloj) - Balaenoptera
      • † balenoptero kortesa - Balaenoptera cortesii
      • balenoptero finvalo - Balaenoptera physalus
      • balenoptero nana - Balaenoptera acutorostrata
      • balenoptero norda - Balaenoptera borealis
    • genro: sibaldo - Sibbaldus
    • genro: megaptero (Bopso) - Megaptera
      • Ĝiba baleno aŭ megaptero ĝibdorsa - Megaptera novaeangliae
  • familio: Balenedoj - Balaenidae (3 specioj) aŭ etbalenedoj (Neobalaenidae)
    • genro: † morenoceto - Morenocetus
    • genro: † balenulo - Balaenula
    • genro: kapereo - Caperea
      • Etbaleno, kapereo malgranda aŭ pigma baleno - Caperea marginata
    • genro: Eŭbalenoj (Veraj balenoj) - Eubalaena
      • Nigra baleno - Eubalaena glacialis
        • subspecio: Nigra biskaja eŭbaleno - Eubalaena glacialis glacialis
        • subspecio: Aŭstrala baleno aŭ Nigra suda eŭbaleno - Eubalaena glacialis australis
        • subspecio: Pacifika baleno aŭ Nigra japana eŭbaleno - Eubalaena glacialis japonica
    • genro: Balenoj - Balaena

Subordo: Dentocetacoj Odontoceti[redakti | redakti fonton]

  • superfamilio: † skvalodojdoj - Squalodontoidea
  • familio: † agorofiedoj - Agorophiidae
    • genro: † agorofio - Agorophius
  • familio: † patriocetedoj - Patriocetidae
    • genro: † patrioceto - Patriocetus
  • familio: † mikrozeŭglodedoj - Microzeuglodontidae
    • genro: † mikrozeŭglodo - Microzeuglodon
  • familio: † skvalodedoj - Squalodontidae
    • genro: † skvalodo - Squalodon
    • genro: † proskvalodo - Prosqualodon
  • superfamilio: suzuojdoj - Susuoidea
  • familio: suzuedoj - Susuidae (4 specioj)
    • genro: † zaraĥo - Zarhachis
    • genro: † proinio - Proinia
    • genro: † pontisto - Pontistes
    • genro: pontoporio - Pontoporia
      • pontoporio laplata - Pontoporia blainvillei
    • genro: inio - Inia
    • genro: lipoto - Lipotes
    • genro: suzuo - SusuRiverdelfenoj (Platanistidae)
  • superfamilio: delfenojdoj - Delphinoidea
  • familio: † eŭrinodelfedoj - Eurhinodelphidae
    • genro: † eŭrinodelfo - Eurhinodelphis
  • familio: † hemisintraĥeledoj - Hemisyntrachelidae
    • genro: † hemisintraĥelo - Hemisyntrachelus
  • familio: † akrodelfedoj - Acrodephidae
    • genro: † akrodelfo - Acrodelphis
    • genro: † pomatodelfo - Pomatodelphis
  • familio: monodontedoj - Monodontidae (2 specioj)
    • genro: delfinaptero - Delphinapterus
      • delfinaptero blanka, blanka delfeno aŭ Belugo- Delphinapterus leucas
    • genro: monodono - Monodon
      • monodono (Narvalo) - Monodon monoceros
  • familio: Delfenedoj aŭ pli ĝuste veraj delfenoj - Delphinidae (41 specioj)
    • genro: † delfenavo - Delphinavus
    • genro: † kentriodo - Kentriodon
    • genro: † makroĥirifero - Macrochirifer
    • genro: steno - Steno
      • steno longnaza - Steno bradanensis
    • genro: sotalio - Sotalia
      • sotalio amazona - Sotalia fluviatilis
      • sotalio gujana - Sotalia guianensis
      • sotalio brazila - Sotalia brasiliensis
      • sotalio ĉinia - Sotalia chinensis
      • sotalio bornea - Sotalia borneensis
      • sotalio bengala - Sotalia lentiginosa
      • sotalio malabara - Sotalia plumbea
      • sotalio kamerunia - Sotalia teuszi
    • genro: stenelo - Stenella
      • stenelo kopea - Stenella asthenops
      • stenelo klimena - Stenella clymene
      • stenelo tristria - Stenella coeruleoalba
      • stenelo borda - Stenella dubia
      • stenelo verdkabia - Stenella frontalis
      • stenelo meksikia - Stenella graffmani
      • stenelo longakrania - Stenella longirostris
      • stenelo makulita - Stenella plagiodon
    • genro: Delfenoj - Delphinus
      • Ordinara delfeno aŭ delfeno kutima - Delphinus delphis
      • delfeno tropika - Delphinus tropicalis
    • genro: tursiopo - Tursiops
      • Botelnaza delfeno aŭ tursiopo saltema - Tursiops truncatus
      • tursiopo kurba - Tursiops aduncus
    • genro: lisodelfo - Lissodelphis
      • lisodelfo perona - Lissodelphis peroni
      • lisodelfo nigradorsa - Lissodelphis borealis
    • genro: lagenorinĥo - Lagenorhynchus
      • lagenorinĥo blankflanka - Lagenorhynchus acutus
      • lagenorinĥo blanknaza - Lagenorhynchus albirostris
      • lagenorinĥo bunta - Lagenorhynchus cruciger
      • lagenorinĥo elektra - Lagenorhynchus electra
      • lagenorinĥo platfrunta - Lagenorhynchus obliquidens
      • lagenorinĥo falklanda - Lagenorhynchus thicolea
    • genro: lagenodelfo - Lagenodelphis
      • lagenodelfo saravaka - Lagenodelphis hosei
    • genro: cefalorinĥo - Cephalorhynchus
      • cefalorinĥo makulkolora - Cephalorhynchus commersoni
      • cefalorinĥo ĉilia - Cephalorhynchus eutropia
      • cefalorinĥo novzelanda - Cephalorhynchus hectori
      • cefalorinĥo kablanda - Cephalorhynchus heavisidei
    • genro: grampo - Grampus
      • grampo griza - Grampus griseus
    • genro: globkapulo - Globicephala
      • globkapulo nigra - Globicephala melaena
      • globkapulo grandnaza - Globicephala macrorhynchus
    • genro: orcelo - Orcaella
      • orcelo kurtkapa - Orcaella brevirostris
    • genro: pseŭdorko - Pseudorca
      • pseŭdorko nigra - Pseudorca crassidens
    • genro: Orcino - Orcinus
      • Orcino, orko aŭ murda baleno - Orcinus orca
    • genro: ferezo - Feresa
      • ferezo malgranda - Feresa attenuata
  • familio: Fokenedoj aŭ focenedoj - Phocoenidae (6 specioj)
    • genro: Focenoj (Fokenoj) - Phocoena
      • foceno marporko - Phocoena phocoena
      • foceno nigra - Phocoena spinipinnis
      • Kalifornia foceno - Phocoena sinus
      • foceno suda - Phocoena dioptrica
    • genro: focenojdo - Phocoenoides
      • focenojdo blanknaĝila - Phocoenoides dalli
    • genro: novfoceno - Neophocaena
      • novfoceno glatdorsa - Neophocaena phocaenoides
  • superfamilio: kaĉalotojdoj - Physeteroidea
  • familio: ZifiedojBekcetacedoj - Ziphiidae (Hyperoodontidae) (16 specioj)
  • familio: KaĉalotedojMakrocefaledoj - Physeteridae (2 specioj)
  • subfamilio: † hoplocetenoj - Hoplocetinae
    • genro: † apenofisetero - Apenophyseter
    • genro: † hoploceto - Hoplocetus
  • subfamilio: kogienoj - Kogiinae
    • genro: † kogiopso - Kogiopsis
    • genro: kogio - Kogia
      • kogio nana - Kogia breviceps
  • subfamilio: kaĉalotenoj - Physeterinae
    • genro: † ontoceto - Ontocetus
    • genro: † profisetero - Prophyseter
    • genro: † balenodo - Balaenodon
    • genro: Kaĉaloto - Physeter

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. cetacoj en vortaro.net
  2. M. Ranneft, D.; Eaker, H.; W. Davis, R. (2001). "A guide to the pronunciation and meaning of cetacean taxonomic names" (PDF). Aquatic Mammals. 27 (2): 185. Alirita la 7an de Novembro 2018.
  3. "Assessment and Update Status Report on the Blue Whale Balaenoptera musculus" (PDF). Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada. 2002. Alirita la 19an de Aprilo 2007.
  4. E. Fish, Frank (2002). "Balancing Requirements for Stability and Maneuverability in Cetaceans". Integrative and Comparative Biology. 42 (1): 85–93. doi:10.1093/icb/42.1.85. PMID 21708697.
  5. Groves; Colin; Grubb, Peter (2011). "Ungulate taxonomy". JHU Press.
  6. Thewissen, J.G.M. (11a de Novembro 2013). The Emergence of Whales: Evolutionary Patterns in the Origin of Cetacea. Springer. pp. 383–. ISBN 978-1-4899-0159-0. Alirita la 12an de Novembro 2018.
  7. Miller, Debra Lee (2007). Reproductive Biology and Phylogeny of Cetacea: Whales, Porpoises and Dolphins. CRC Press. ISBN 978-1-4398-4257-7. Alirita la 12an de Novembro 2018.
  8. Dines, James; Mesnick, Sarah; Ralls, Katherine; May-Collado, Laura; Agnarsson, Ingi; Dean, Matthew (2015). "A trade-off between precopulatory and postcopulatory trait investment in male cetaceans". Evolution. 69 (6): 1560–1572. doi:10.1111/evo.12676. PMID 25929734.
  9. Dines, James kaj aliaj, "A trade-off between precopulatory and postcopulatory trait investment in male cetaceans"
  10. Dalebout, Merel; Steel, Debbie; Baker, Scott (2008). "Phylogeny of the Beaked Whale Genus Mesoplodon (Ziphiidae: Cetacea) Revealed by Nuclear Introns: Implications for the Evolution of Male Tusks". Systematic Biology. 57 (6): 857–875. doi:10.1080/10635150802559257. PMID 19085329.
  11. AR Hoelzel (1998). “Genetic structure of cetacean populations in sympatry, parapatry, and mixed assemblages: implications for conservation policy”, Journal of Heredity 89 (5), p. 451–458. doi:10.1093/jhered/89.5.451. Alirita 5a de Septembro 2015.. 
  12. Dalebout et al. 2014

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • esperante De Smet, W.M.A. 1971: La nomoj de la cetacoj (unua parto), Scienca Revuo, 22/1(87), Beogrado, Jugoslavujo, p. 21-48.
  • esperante De Smet, W.M.A. 1971: La nomoj de la cetacoj (dua parto), Scienca Revuo, 22/2(88), Beogrado, Jugoslavujo, p. 39-48.
  • esperante De Smet, W.M.A. 1971: La nomoj de la cetacoj (tria parto), Scienca Revuo, 22/3(89), Beogrado, Jugoslavujo, p. 71-78.