Citrono

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Citronujo)
Saltu al: navigado, serĉo
Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Citrono
Citrus x limon
Citrus x limon
Biologia klasado
Regno: Plantoj Plantae
Divizio: Angiospermoj Magnoliophyta
Klaso: Dukotiledonoj Magnoliopsida
Ordo: Sapindaloj Sapindales
Familio: Rutacoj Rutaceae
Genro: Citruso Citrus
Specio: C. × limon
Citrus × limon
(L.) Burm.f.
Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  r
Information icon.svg

Citrono (Citrus × limon) estas la frukto de la citronujo (citronarbo aŭ "limono"[1] el araba: ليمون, laimún, de la persa laimúlaimún). La citronujo devenas de Sudorienta Azio, kaj disvastiĝis tra la mediteranea areo ekkultivita tie ekzemple fare de la araboj inter la jaroj 1000 kaj 1200.

La citronsuko estas bona ekzemplo de acida gusto.

La frukto citrono fizike karakteriziĝas per ĝia ovalformo kun pintoj en ĝiaj ekstremoj kaj per diversdika ŝelo (malmultaj milimetroj ĝis preskaŭ unu centimetro). Kiam la citrono estas matura, ĝia ŝelo estas ekstere flava kaj interne blanka. Eĉ se ĝi estas manĝebla, ne estas kutima manĝi krude la citronon pro ĝia tro multe acida gusto. Ĝi estas kulturata ĉefe pro sia suko, tamen ankaŭ la pulpo kaj ŝelo estas uzataj en kuirarto. Citronsuko estas proksime 5-%-a citrata acido, kiu donas al la frukto sian (kaj ĝian) acidan guston. Krome, la limono estas vaste uzata kiel deinfektaĵo kaj sengrasaĵo. La citronujo estas fruktarbo kultivata en sufiĉe varmaj regionoj por citrono kaj por ligno uzata en fajna meblofarado. Ekzistas citronoj sen semoj, sed male al mandarinoj, ili ne estas aparte kultivataj kaj vendataj, ĉar utilo de sensemeco validas nur por rekta manĝo kio ne estas la situacio de la citrono. Ĝi enhavas citratan acidon, hesperidinon kaj vitaminojn kiaj la jenaj: vitamino C -30 mg en 100 gr, vitaminoj A, B1 (tiamino), B2 (riboflavino), B3, B5 kaj B6; mineralojn kiaj la jenaj: Kalcio, Kupro, Kloro, Fero, Fosforo, Magnezio, Mangano, Kalio, Natrio kaj Sulfuro.

Citronujo (Citrus × limon) estas la fruktarbo rezulta de hibridiĝo inter C. medica (foje franca citrono) kaj C. aurantium (maldolĉa oranĝarbo).[2] Kvankam aliaj aŭtoroj opinias ke estas la rezulto de diversaj kruciĝoj inter Citrus medica kaj Citrus × aurantifolia.[3] Ĉiuokaze, evidente citronujoj estas grefteblaj kun oranĝarboj, tiele ke unusola arbo povas produkti oranĝojn en unu branĉo kaj citronojn en alia.

Priskribo de la arbo[redakti | redakti fonton]

Citronarbo: floro kaj burĝonoj.

Ĝi formas malferman kanopeon kun granda denseco de branĉoj, ties folioj estas elipsaj, ledecaj de malhelverda koloro (5–10 cm) kaj pli helverdaj burĝone, finintaj pinte kun bordoj ĉu ondecaj aŭ fajne dentecaj. En branĉoj ĝi montras mallongajn kaj dikajn dornojn. Ties floroj, montras dikajn blankajn petalojn nuance al roza aŭ viola koloroj en la ekstera parto, kun nombraj stamenoj (20–40). Ili povas aperi ĉu izole aŭ formante parojn el ruĝecaj burĝonoj. Povas aperi unuaj florbruĝonoj kiam ankoraŭ estas fruktoj en la arbo. Arboj povas produkti du rikoltojn por sezono.

Sinonimoj[redakti | redakti fonton]

Burĝonoj, floroj kaj fruktoj de citrono en la sama planto.
  • Citrus limonum Risso
  • Citrus medica subsp. limonum (Risso) Wight & Arn.
  • Citrus medica var. limonum (Risso) Lilja
  • Citrus medica var. limon L.

Variaĵoj kaj produktado[redakti | redakti fonton]

La diversecoj plej abundaj en la merkato estas: Lisbon, Eureka, Primofiori kaj Verna. Hispanio estas la plej granda eksportisto el Eŭropo kaj Meksiko la plej granda produktisto el la mondo.

Produktado de citronoj kaj limetoj ( tunoj ). NAO (Nutraĵa kaj Agrokultura Organizaĵo).
Lando Jaro 2004 Jaro 2002
Meksiko 1.824.890 1.725.090
Barato 1.420.000 1.440.000
Irano 1.100.000 1.040.000
Hispanio 1.050.000   919.700
Argentino   950.000 1.313.266
Brazilo   950.000   984.551
Usono   732.000   733.001
Ĉinio   618.300   520.568
Italio   550.000   486.410
Turkio   535.000   525.000

Citronoj kaj kulturo[redakti | redakti fonton]

En Suda Hispanio estas kutimo havi citronujojn en kortoj, foje kiel ununura kaj simbola arbo, vegetaĵo aŭ ornamaĵo. Ili tuilas hejme por havigi fruktojn, sed ankaŭ por ombron somere, bonodoro dumflorade ktp. Ege famas la du unuaj versoj de poeziaĵo de Antonio Machado nome "Retrato" (portreto) kiuj diras pli malpli: "Mia infanaĝo estas memoroj de sevila korto/ kaj hela horto kie maturiĝas citronuj'".[4]

Bildaro[redakti | redakti fonton]

Citrono: frukto kaj floro.
Citrono, frukto de la citronujo.
Molekulo de citrata acido.


Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Citrona baterio



Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. PIV2, p. 200.
  2. Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers". Journal of the American Society of Horticultural Science, 126:309–317
  3. A classification for edible Citrus (Rutaceae) D.J. Mabberley. [1]
  4. "Mi infancia son recuerdos de un patio de Sevilla, / y un huerto claro donde madura el limonero", Antonio Machado, "Campos de Castilla", citita el Poesías completas, Espasa-Calpe. Madrido, 1983. 9a eld., p. 136.