Dmitrij Mendelejev

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Dmitrij Mendelejev

Medeleeff by repin.jpg

Portreto de Mendelejev fare de Ilja Repin, 1885
Naskiĝo 8-a de februaro 1834
en Flag of Russian Empire for private use (1914–1917) 3.svg Tobolsk, Rusia Imperio
Morto 2-a de februaro 1907
en Flag of Russian Empire for private use (1914–1917) 3.svg Sankt-Peterburgo, Rusia Imperio
Kampo kemiisto
Fama pro perioda sistemo de kemiaj elementoj
v  d  r
Information icon.svg

Dmitrij Ivanoviĉ MENDELEJEV (ruse Дмитрій Ивановичъ Менделѣевъ, nuntempa rusa ortografio: Дмитрий Иванович Менделеев) (8-a de februaro 1834, Tobolsk2-a de februaro 1907, Sankt-Peterburgo), estis eminenta rusia kemiisto, kies plej konata eltrovaĵo estas la Perioda leĝo de kemiaj elementoj, laŭ kiu li kompilis periodan sistemon de kemiaj elementoj kaj uzis ĝin por korekti la propraĵojn de kelkaj jam malkovritaj elementoj kaj ankaŭ por antaŭdiri la propraĵojn de ok elementoj ankoraŭ malkovrotaj. Poste, sciencistoj povis certigi pri la ekzisto de aliaj elementoj en la perioda tabelo.

Biografio[redakti | redakti fonton]

Komenca vivo[redakti | redakti fonton]

Dmitrij Ivanoviĉ Mendelejev naskiĝis la 8-an de februaro 1834 (la 27-an de januaro, laŭ la tiam uzata kalendaro) en vilaĝo ĉe Tobolsk, Siberio. Li estis la dekkvara filo en la familio de direktoro de Tobolska gimnazio — Ivan Pavloviĉ Mendelejev - kaj de Maria Dmitrievna Mendeleeva (denaske Kornilieva). Lia avo estis Pavel Maksimoviĉ Sokolov, pastro de Rusa Ortodoksa Eklezio el la regiono de Tvero.[1] Ivan, kun siaj gefratoj, akiris novajn familinomojn dum li estis ĉe la teologia seminario.[2]

Mendelejev estis edukita kiel ortodoksa kristano, kaj lia patrino kuraĝiĝis lin "patience serĉi dian kaj sciencan veron."[3] Lia filo poste informos ke li eliris el la Eklezio kaj venis al ia formo de deismo.[4]

Mendelejev estas konsiderata la plej juna el ĉu 11, 13, 14 aŭ 17 gefratoj;[5] kies preciza nombro diferencas inter fontoj.[6] Lia patro estis instruisto de fajnaj artoj, politiko kaj filozofio. Malfeliĉe por la financa bonfarto de la familio, lia patro blindiĝis kaj perdis sian instruistan postenon. Lia patrino estis devigita labori kaj ŝi restartis sian familian abandonitan vitrofaktorion. Kiam li estis 13-jaraĝa, post la morto de sia patro kaj la detruo de la faktorio de sia patrino pro incendio, Dmitrij ekstudis en Tobolska gimnazio.

En 1849, lia patrino veturigis Mendelejev tra tuta Rusio el Siberio al Moskvo kun la celo havigi al Mendeleev tre altan edukon. La universitato en Moskvo ne akceptis lin. La patrino kaj lia filo pluis al Sankta Peterburgo nome patra alma mater kreskoloko. La tiam malriĉa Mendelejeva familio relokiĝis en Sankta Peterburgo, kie li eniris en la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato en 1850. Post gradiĝo, li eksuferis tuberkulozoz, kio devigis lin translokiĝi al la Krimea Duoninsulo en la norda marbordo de la Nigra Maro en 1855. Tie li iĝis scienca instruisto de la gimnazio nº 1 de Simferopolo. En 1857, li revenis en Sanktan Petesburgon kun tute restaŭrita sano.

En la jaro 1855 li finis la fizikan-matematikan fakultaton de la ĉefa pedagogia instituto en Sankta Peterburgo. La sciencista konsilio aljuĝis al li la titolon «Ĉefa instruisto» kaj gratifis lin per ora medalo. En la jaro 1856 Mendelejev brile defendas disertacion, sukcese tralegis enkondukan lekcion «Strukturo de silikataj komponaĵoj». Dum la jaroj 18551856 li estis instruisto de gimnazio ĉe Riŝeljea liceo en Odesa.

Posta vivo[redakti | redakti fonton]

Dmitrij Mendelejev.

Dum jaroj 18571890 Mendelejev instruis en la Sankt-Peterburga Universitato (ekde 1856 — profesoro), samtempe dum jaroj 18631872 li estis profesoro de la Sankt-Peterburga Teĥnologia Instituto.

Dum jaroj 18591861 li estis en scienca afervojaĝo en Heidelberg.

Ekde la jaro 1876 li estis membro-korespondanto (antaŭakademiano) de la Sankt-Peterburga scienca akademio, dum la jaro 1860 li estis kandidatigita de akademiano, sed ne estis balotita, kio elvokis akran publikan proteston.

En la jaro 1890 li lasas la Sankt-Peterburgan Universitaton pro konflikto kun ministro de klerigo, kiu dum studenta protesto rifuzis ricevi de Mendelejev studentan peticion.

Ekde la jaro 1892 Dmitrij Ivanoviĉ Mendelejev estis sciencisto-gardisto de la Deponejo de specimenaj mezuroj kaj pezoj, kiu dum 1893 pro lia iniciato estis reformita en la Ĉefan ĉambron de mezuroj kaj pezoj (nun ĝi estas la Tutrusia scienca-esplora metrologia instituto de D. M. Mendelejev).

Mendelejev membris en multaj sciencaj akademioj kaj sciencaj societoj. Li estis unu el fondintoj de la Rusa fizika-kemia societo (1868).

Mendelejev mortis la 2-an de februaro 1907 en Sankt-Peterburgo. Li estis enterigita en la Literaturistaj vojetoj de Volkovskoje tombejo.

Inventaĵoj kaj eltrovaĵoj[redakti | redakti fonton]

Mendelejev estas la aŭtoro de fundamentaj esploraĵoj pri kemio, kemia teknologio, fiziko, metrologio, aeronaŭtiko, meteorologio, agrikulturo, ekonomio, publika klerigo kaj aliaj verkoj, firme ligitaj kun evoluaj bezonaĵoj de produktadaj povoj de Rusio. Li fundamentis la teorion de diluaĵo, proponis industrian metodon de frakcia disigo de nafto, inventis specon de senfuma pulvo, propagandis uzon de mineralaj sterkoj, plibonigon de sekecaj teroj.

Mendelejev esploris (dum 1854—1856) fenomenojn de la izomorfismo, malfermantajn rilatojn inter la kristala formo kaj kemia kunmetaĵo de komponaĵoj, ankaŭ dependon de ecoj de kemiaj elementoj de grandecon de ilia atomaj volumenoj.

Li eltrovis en 1860 la «temperaturon de absoluta bolado de likvaĵoj», aŭ la kritan temperaturon.

Mendelejev estas la aŭtoro de la unua rusa lernolibro «Organika kemio» (1861) pri la samnoma fako.

Laborante pri la verko «Elemento de kemio» li eltrovis dum februaro de 1869 unu el la fundamentaj leĝoj de la naturo — perioda leĝo de kemiaj elementoj (tamen en Okcidento, precipe en Germanio, oni kalkulis lin kiel kuneltrovinto kune kun Lothar Meier

Li progresigas la ideojn de la periodeco, enkondukis nocion pri loko de la elemento en la Perioda sistemo kiel aro de ĝia ecoj en alfronto al ecoj de aliaj elementoj. Sur tiu fundo li korektigis volorojn de atomaj masoj de multaj kemiaj elementoj, (berilio, indiumo, urano kaj aliaj). Li profetis dum 1870 ekziston, kalkulis atomajn masojn kaj priskribis ecojn de tri elementoj tiutempe ankoraŭ neeltrovitaj — «ekaaluminio» (eltrovita dum 1875, nomita galiumo), «ekaboro» (eltrovita dum 1879 kaj nomita skandio) kaj «ekasiciliumo» (eltrovita dum 1885 kaj nomita germaniumo). Poste li profetis ekziston de ok kemiaj elentoj plu, inter kiuj estas «dviteluro» — polonio (eltrovita dum 1878), «ekajodo» — astato (eltrovita dum 1942—1943), «dvimangano» — teknecio (eltrovita dum 1937), «ekacezio» — franciumo (eltrovita dum 1939).

En 1900 Mendelejev kaj William Ramsay konkludis, ke necesas inkludi kemiajn elementojn de aparta, nula grupo de la noblaj gasoj en la Periodan sistemon.

Li konstruis en 1859 piknometron — ilon por mezuri densecon de likvaĵoj.

Li kreis (1865—1887) la hidtratan teorion de diluaĵoj. Li disvolvis ideojn pri ekzisto de kunmetaĵoj de varia konsisto.

Esplorante gasojn Mendelejev eltrovis en la jaro 1874 ĝeneralan ekvacion de stato de la ideala gaso, inkludanta kiel specialeco dependon de la gasa stato de temperaturo, eltrovitan (1834) de fiziko Benoît Paul Émile Clapeyron (la ekvacio de Clapeyron — Mendelejev).

En 1877 Mendelejev proponis hipotezon pri deveno de nafto el karbonidoj de gravaj metaloj, kiun tamen plimulto de sciencistoj refutas.

En 1900 li iĝis honora membro de Hungara Scienca Akademio.

Sekvo kaj honoroj[redakti | redakti fonton]

Post li restis pli ol 500 publikigitaj verkoj, inter kiuj estas klasikaj «Elemento de kemio» (pp. 1–2, 1869—1871, 13 eld., 1947) — la unua sistema elpono de la neorganika kemio.

Mendelevio aŭ Unilunio estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon Md (antaŭe Mv) aŭ Unu kaj la atomnumeron 101. Ĝi estas rara tero kaj elemento en la aktinoida serio. Mendelevio estas posturania radioaktivega metala elemento kiu oni povas fari de bombardi ejnŝtejnion per alfaradioj. Ĝi estis nomita pro la kemiisto Dmitrij Mendelejev.

Lian nomon havas ankaŭ la Rusia Kemia-Teĥnologia Universitato kaj la strato en Sankt-Peterburgo, en kiu staras la ĉefa konstruaĵo de la Ŝtata Universitato.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Dmitriy Mendeleev: A Short CV, and A Story of Life, mendcomm.org [1] Alirita la 31an de Oktobro 2015.
  2. Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева (1834–1907), starina.library.tver.ru
  3. (1975) Atomic Pioneers: From ancient Greece to the 19th century. U.S. Atomic Energy Commission. Division of Technical Information, p. 25.
  4. (2004) A Well-ordered Thing: Dmitrii Mendeleev And The Shadow Of The Periodic Table. Basic Books, p. 229–230. ISBN 9780465027750. “Mendeleev seemed to have very few theological commitments. This was not for lack of exposure. His upbringing was actually heavily religious, and his mother — by far the dominating force in his youth - was exceptionally devout. One of his sisters even joined a fanatical religious sect for a time. Despite, or perhaps because of, this background, Mendeleev withheld comment on religious affairs for most of his life, reserving his few words for anti-clerical witticisms... Mendeleev's son Ivan later vehemently denied claims that his father was devoutly Orthodox: "I have also heard the view of my father's 'church religiosity' — and I must reject this categorically. From his earliest years Father practically split from the church — and if he tolerated certain simple everyday rites, then only as an innocent national tradition, similar to Easter cakes, which he didn't consider worth fighting against." ...Mendeleev's opposition to traditional Orthodoxy was not due to either atheism or a scientific materialism. Rather, he held to a form of romanticized deism.”.
  5. Johnson, George, "The Nitpicking of the Masses vs. the Authority of the Experts". Kontrolita 14 March 2011.
  6. La nombro de gefratoj de Mendeleev estas afero de ioma historia disputo. Kiam la historiisto pri scienco de Princeton nome Michael Gordin reviziis la anglalingvan version de tiu artikolon kiel parto de analizo de la akurateco de Wikipedia por numero de la 14a de Decembro 2005 de la gazeto Nature, li citis kiel unu el la eraroj de Wikipedia ke "Ili diras ke Mendelejev estas la 14a filo. Li estis la 14a survivanta filo de 17 totale. 14 estas prava." Tamen en artikolo de New York Times el Januaro 2006, oni notis, ke en la propra biografio fare de Gordin en 2004 pri Mendeleev, li mem ankaŭ havis la rusan kemiiston listita kiel la 17a filo, kaj citis la reagon de Gordin al tio tiele: "That's curious. I believe that is a typographical error in my book. Mendeleyev was the final child, that is certain, and the number the reliable sources have is 13." La libro de Gordin specife diras ke la patrino de Mendeleev havigis al sia edzino "deksep filojn, el kiuj ok survivis al juna plenkreskeco," el kiuj Mendeleev estis la plej juna. Vidu: George Johnson, The Nitpicking of the Masses vs. the Authority of the Experts, The New York Times, 3a de Januaro 2006, http://www.nytimes.com/2006/01/03/science/03comm.html kaj (22a de Decembro 2005)Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopaedias go head to head' (Nature 438, 900–901; 2005).

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]