Egiptio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Koordinatoj: 30°3′29″N 31°13′44″E  /  30.05806°N, 31.22889°O / 30.05806; 31.22889 (Egiptio)
Egiptio
arabe: جمهورية مصر العربية (Gumhurijat Misr al-Arabijah)
respubliko
Egypt (orthographic projection).svg
Flag of Egypt.svg
Coat of arms of Egypt.svg
Oficiala nomo: Araba Respubliko Egiptio
Himno: Biladi, Biladi, Biladi (Mia lando, mia lando, mia lando)
Rivero Nilo
Ĉefurbo Kairo
 - alteco 68 m s. m.
 - koordinatoj 30°3′29″N 31°13′44″E  /  30.05806°N, 31.22889°O / 30.05806; 31.22889 (Egiptio)
Areo 980 869 km² (98 086 900 ha)
Loĝantaro 81 931 242 (2012)
Denseco 83,53 loĝ./km²
sendependeco 2-a de februaro 1922
Prezidanto (ekde septembro 2015) Abdel Fattah el-Sisi (ekde junio 2014)
 - Ĉefministro Mustafa Madboli
Horzono +2
UTC+3 (somere) (UTC+2)
ISO 3166-1 EGY, EG
Interreta domajno .eg
Telefona kodo +20
nacia tago 23-a de julio
Monunuo pundo (EGP)
Lingvoj Araba
Plej ofta religio Islamo
Situo de Kairo enkadre de Egiptujo
ButtonRed.svg
Situo de Kairo enkadre de Egiptujo
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Egypt

Egiptio (arabe: مصر Misr, egipta arabe: مصر Masr), oficiale la Araba Respubliko de Egiptio, estas transcontinenta lando tra la nordorienta angulo de Afriko kaj sudokcidenta angulo de Azio per landponto formita de la Sinaja Duoninsulo. Egiptio estas lando mediteranea borde de la Gaza Bendo kaj Israelo al la nordoriento, la Akaba Golfo oriente, la Ruĝa Maro oriente kaj sude, Sudano sude kaj Libio okcidente. Tra la golfo de Akabo kuŝas Jordanio, kaj trans la Sinaja Duoninsulo kuŝas Saud-Arabio, kvankam Jordanio kaj Saud-Arabio ne dividas landlimon kun Egiptujo.

Egiptio havas unu el la plej longaj historioj de iu ajn lando, traktanta sian heredaĵon reen al la 6-a-4-a jarmilo BCE. Konsiderata kradelo de civilizacio, Malnova Egiptio vidis iujn el la plej fruaj evoluoj de skribado, agrikulturo, urbanizado, organizita religio kaj centra registaro. Konkretaj monumentoj kiel ekzemple la Gizaj piramidoj (nekropolo) kaj ĝia Granda Sfinkso, ankaŭ la ruinoj de Memfiso, Tebo, Karnak, kaj la Valo de la Reĝoj, reflektas ĉi tiun heredaĵon kaj restas gravan fokuson de scienca kaj populara intereso. La longa kaj riĉa kultura heredaĵo de Egiptio estas integra parto de sia nacia identeco, kiu suferis kaj ofte asimilis diversajn fremdajn influojn, inkluzive de greka, persa, roma, araba, otomana kaj nubia. Egiptio estis frua kaj grava centro de kristaneco, sed estis plejparte izolita en la sepa jarcento kaj daŭre estas plejparte islamano, kvankam kun grava kristana minoritato.

De la 16-a ĝis la komenco de la 20-a jarcento, Egiptujo estis regita de eksterlandaj imperiaj potencoj: la Otomana Imperio kaj la Brita Imperio. Moderna Egiptio datiĝas de 1922, kiam ĝi gajnis nominalan sendependecon de la Brita Imperio kiel monarkio. Tamen, brita militaŭkcio de Egiptio daŭrigis, kaj multaj egiptoj kredis, ke la monarkio estis instrumento de brita koloniismo. Post la revolucio de 1952, Egiptio forpelis britajn soldatojn kaj burokratojn kaj finis britan okupacion, ŝtatigis la britan-tenitan Sueza Kanalon, ekzilis la reĝon Faruk la 1-a kaj sian familion, kaj deklaris sin kiel respubliko. En 1958 ĝi kunfandis kun Sirio por formi la Unuiĝintan Araban Respublikon, kiuj dissolviĝis en 1961. Dum la dua duono de la 20-a jarcento, Egiptujo suferis socian kaj religian disputon kaj politikan nestabilecon, batali plurajn armitajn konfliktojn kun Israelo en 1948, 1956, 1967 kaj 1973, kaj okupante la Gazan Bendon ĝis 1967. En 1980, Egiptio subskribis la Camp David-Agordojn, retiriĝante de la Gaza Bendo kaj agnoskante Israelon. La lando daŭre alfrontas defiojn de terorismo, politika mizero kaj ekonomia subevoluo.

Islamo estas la oficiala religio de Egiptujo kaj la araba estas ĝia oficiala lingvo. Kun pli ol 95 milionoj da loĝantoj, Egiptujo estas la plej populara lando en Afriko kaj la araba mondo, la tria plej popolara en Afriko (post Niĝerio kaj Etiopio), kaj la dek-kvina- plej popolaraj en la mondo. La granda plimulto da siaj homoj loĝas proksime de la bordoj de la Nilo-Rivero, areo de ĉirkaŭ 40,000 kvadrataj kilometroj, kie troviĝis la sola arable teritorio. La grandaj regionoj de la sahara dezerto, kiuj konsistigas la plej multajn landojn de Egiptujo, estas malmulte loĝataj. Ĉirkaŭ duono de la loĝantoj de Egiptujo loĝas en urbaj areoj, kun plejparto disvastigita tra la dense popolitaj centroj de plej granda Kairo, Aleksandrio kaj aliaj gravaj urboj en la Nildelto.

Egiptio estas konsiderita regiona potenco en Nordafriko, Mezoriento kaj la islama mondo, kaj meza potenco tutmonde. La ekonomio de Egiptio unu el la plej grandaj kaj plej diversigitaj en Mezoriento, kaj estas projektita kiel unu el la plej grandaj en la 21a jarcento. En 2016, Egiptio renkontis Sudafrikon kaj iĝis la dua plej granda ekonomio de Afriko (post Niĝerio). Egiptio estas fondinta membro de Unuiĝintaj Nacioj, Movado de Nealiancitaj Landoj, Araba Ligo, Afrika Unio kaj Organizo de Islama Kunlaboro.

Nomoj[redakti | redakti fonton]

La angla nomo Egiptio estas derivita de la Malnova Greka Aígyptos (Αἴγυπτος), tra Meza Franca Egypte kaj Latina Egiptio. Ĝi reflektas plene grekajn linearajn tabulojn kiel a-ku-pi-ti-yo. La adjektivo aigýpti-, aigýptioswas pruntis en Kopta kiel gipatoj, kaj de tie en la araba kiel Qbṭī, reen formita en قبط qubṭ, de kie angla Kopto. La grekaj formoj estis pruntitaj de la malfrua egipta (Amarna) Hikuptah "Memphis", korupteco de la pli frua egipta nomo (⟨Ḥwt-kȝ-ptḥado), kiu signifas "hejmon de la ka (animo) de Ptah", la nomo de templo al la dio Ptah ĉe Memfiso. Strabo atribuis la vorton al populara etimologio, en kiu Aígyptos (Αἴγυπτος) evoluis kiel komponaĵo de Aigaiou huptiōs (Aἰγαίου ὑπτίως), kiu signifas "sub la Egeo".

Miṣr ([mesˤɾ]; مصر) estas la klasika kranika araba kaj moderna oficiala nomo de Egiptujo, dum Maṣr ([mɑsˤɾ]; مصر) estas la loka prononco en Egipta Araba. La nomo estas de semita origino, rekte konata kun aliaj semaj vortoj por Egiptio kiel ekzemple la Hebrea מצצרים (Mitzráyim). La plej malnova atestado de ĉi tiu nomo por Egiptio estas la Akadio mi-iṣ-ru miṣru, rilata al miṣru / miṣirru / miṣaru, kiu signifas "limon" aŭ "limon".

La antikva egipta nomo de la lando estis km.t, kiu signifas nigran landon, verŝajne aludante al la fekundaj nigraj grundoj de la Nilo-inundaj ebenaĵoj, apartaj de la deshret (⟨dšṛtado) aŭ "ruĝa tero" de la dezerto. Ĉi tiu nomo estas ofte vokita kiel Kemet, sed probable estis prononcita en la malnova egipta lingvo. La nomo estas realigita kiel kēmeand kēmə en la kopta etapo de la egipta lingvo, kaj aperis en frua greka kiel Χημία (Khēmía). Alia nomo estis ⟨tꜣ-mry "land of the riverbank". La nomoj de Supra kaj Malsupra Egiptio estis Ta-Sheme'aw (⟨tꜣ-šmꜥwifat) "sedgeland" kaj Ta-Mehew (⟨tꜣ mḥw) "northland", respektive.

Datumoj pri Egiptujo[redakti | redakti fonton]

Loko: 27 No, 30 Or (nordorienta Afriko)
semotaŭga: 2 %

urba: 45 % (2000)
homoj per kvadrata kilometro: 68,7 (2000)
homoj per kvadrata kilometro da semotaŭga tero: 3433,6 (2000)
kreska procentaĵo: 1,72 % (2000, takso)
naskoj: 25,38 per 1000 homoj per jaro (2000, takso)
mortoj: 7,83 per 1000 homoj per jaro (2000, takso)
migrantoj: −0,35 per 1000 homoj (2000, takso)
mortokvanto de beboj: 62,32 mortoj per 1000 naskoj (2000, takso)
infanoj po virino: 3,15 infanoj naskitaj per virino (2000, takso)
meza vivo longeco: 63,33 jaroj (61,29 viroj, 65,47 virinoj) (2000, takso)


La plej grandaj urboj: milionoj en 2000 (takso):


Lingvo: la araba (oficiala). La klerularo regas la anglan kaj la francan
alfabeta (legoscia): 51,4 % (63,6 % viroj, 38,8 % virinoj) (1995, takso)


sendependeco: la 28-an de februaro 1922 de Britio
organizoj: UNO (1945), Araba Ligo
konstitucio: la 18an de Januaro 2014
korupteco: 3,1 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)

Ekonomio: 62 Gd (1998, takso)
per kapo: 0,91 kd (1998, takso)
kreskada procentaĵo: 5 % (1999, takso)
inflacio: 3,7 % (1999)
senokupa: 11,8 % (1999, takso)
registara buĝeto: 8,2 Gd (1998/99)

MEP laŭ 2006
- suma = $329,791 mlrd
- pokapa = $ 4.836

Geografio[redakti | redakti fonton]

Egiptio kuŝas ĉefe inter latitudoj 22 ° kaj 32 ° N, kaj longitudoj 25 ° kaj 35 ° E. Ĉe 1,001,450 kvadrataj kilometroj (386,660 kvadrataj mejloj), ĝi estas la 30-a plej granda lando. Pro la ekstrema arideco de la klimato de Egiptio, la centroj de loĝantaro koncentras laŭ la mallarĝa Nilo-Valo kaj Delta, kio signifas, ke ĉirkaŭ 99% de la populacio uzas ĉirkaŭ 5.5% de la tuta tereno. 98% de egiptoj vivas je 3% de la teritorio.

Egiptio estas limigita de Libio okcidente, Sudano sude, kaj Gaza-Strio kaj Israelo oriente. La grava rolo de Egiptio en geopolitiko venas de ĝia strategia pozicio: transcontinenta nacio, ĝi posedas landan ponton (Istmo de Suez) inter Afriko kaj Azio, transirita de ŝipveturebla vojo (la Suez-Kanalo) kiu konektas la Mediteranean Maron kun la Oceano Índico per la Ruĝa Maro.

Krom la Nilo-Valo, la plimulto de la pejzaĝo de Egiptio estas dezerta, kun kelkaj oazoj disĵetitaj. Ventoj kreas grandajn sablajn dunojn, kiuj superas pli ol 100 futojn (30 m). Egiptio enhavas partojn de la Sahara dezerto kaj de la Libia Dezerto. Ĉi tiuj dezertoj protektis la Reĝlandon de la faraonoj de okcidentaj minacoj kaj estis nomataj "ruĝa tero" en la antikva Egiptio.

Urboj kaj urboj inkludas Alejandría, la dua plej granda urbo; Aswan; Asyut; La Cairo, la moderna egipta ĉefurbo kaj plej granda urbo; El Mahalla El Kubra; Giza, la loko de la Piramido de Khufu; Hurghada; Luxor; Kom Ombo; Haveno Safaga; Port Said; Sharm El Sheikh; Suez, kie situas la suda fino de la Suez-Kanalo; Zagazig; kaj Minya. Oazoj inkluzivas Bahariya, Dakhla, Farafra, Kharga kaj Siwa. Protektatoj inkludas Ras Mohamed National Park, Zaranik Protektorato kaj Siwa.

La 13an de marto 2015, anoncis planoj por proponita nova ĉefurbo de Egiptio.

Klimato[redakti | redakti fonton]

Plejparto de la pluvo de Egiptujo falas en la vintraj monatoj. Sude de Kairo, pluvokvaraj mezumoj nur ĉirkaŭ 2 ĝis 5 mm (0.1 ĝis 0.2 en) jare kaj ĉe intertempoj de multaj jaroj. Sur tre maldika strio de la norda marbordo la pluvo povas esti tiel alta kiel 410 mm (16.1 en), plejparte inter oktobro kaj marto. Neĝoj sur la montoj de Sinai kaj kelkaj el la nordaj marbordaj urboj kiel Damietta, Baltim kaj Sidi Barrani, kaj malofte en Alejandría. Malmulta kvanto de neĝo falis sur La Cairo la 13an de decembro 2013, la unuan fojon en multaj jardekoj. Frost ankaŭ estas konata meze de Sinai kaj meze de Egiptio. Egiptio estas la plej seka kaj plej suna lando en la mondo, kaj plejparto de ĝia tera surfaco estas dezerta.

Egiptio havas nekutime varma, sunplena kaj seka klimato. Duona alta temperaturo estas alta en la nordo, sed tre ekstreme alta en la resto de la lando dum somero. La pli malvarmaj mediteraneaj ventoj konstante blovas la nordan marbordon, kiu helpas pli temperaturaj temperaturoj, precipe ĉe la alteco de la somero. La Khamaseenis varma, seka vento, kiu devenas de la vastaj dezertoj en la sudo kaj batoj en la printempo aŭ en la frua somero.

Ĝi alportas skorĉajn sablajn kaj polvajn erojn, kaj kutime alportas tagajn temperaturojn super 40 ° C (104 ° F) kaj kelkfoje pli ol 50 ° C pli en la interno, dum la relativa humido povas fali al 5% aŭ eĉ malpli . La absolutaj plej altaj temperaturoj en Egiptujo okazas kiam la Khamaseenaj batoj. La vetero ĉiam estas sunplena kaj klara en Egiptujo, precipe en urboj kiel Aswan, Luxor kaj Asyut. Ĝi estas unu el la malplej nubaj kaj malpli malvarmaj regionoj sur la Tero.

Antaŭ la konstruo de la Damo Aswan, la Nilo inundis ĉiujare (familiare La Donaco de la Nilo) plenigante la teron de Egiptio. Ĉi tio donis al Egiptujo konsekvenca rikolto dum la jaroj.

La potenciala kresko en maraj niveloj pro tutmonda varmigo povus minaci la densecan marbordan stripon de Egiptio kaj havi gravajn konsekvencojn por la ekonomio, agrikulturo kaj industrio de la lando. Kombinita kun kreskantaj demografiaj premoj, grava kresko en maraj niveloj povus turni milionojn da egiptoj en mediajn rifuĝojn antaŭ la 21-a jarcento, laŭ iuj klimataj spertuloj.

Flaŭro kaj faŭno[redakti | redakti fonton]

Ekzistas malmulte da naturaj vegetaĵoj pro la malmultaj pluvaj kaj pro la intensa agrikulturo en la valo de la Nilo. La dezerto estas preskaŭ tute senvegetaĵa, nur unuope kreskas tamarikoj, akacioj kaj dornarbustoj, en la dezerta stepo ankaŭ malmolaj herboj. Laŭ la bordoj de la Nilo ariĝas Nilakacioj, daktilujoj, morusujoj kaj karobujoj. Tipaj en la Nildelto estas lotus-arboj, bambuoj kaj fragmitoj. Preskaŭ tute malaperis la papirusoj kreskigitaj ĉi tie en la antikvo.

La faŭno de Egiptujo riĉas je akvobirdoj en la Nildelto kaj laŭ la Nilo (inter aliaj ardeedoj, gruoj kaj egiptaj anseroj). Dum la vintraj monatoj alvenas multaj migrobirdoj el Eŭropo. Inter la egiptaj rabbirdoj estas milanoj, ŝafgrifoj kaj akcipitroj. Inter mamuloj troveblas la domigitaj kameloj, azenoj, ŝafoj kaj kaproj, kaj sovaĝaj ŝakaloj, hienoj, fenekoj, katoj kaj en montaraj regionoj ibeksoj. En la dezerto vivas leporoj, saltmusoj, diversaj lacertedoj kaj skorpioj. En kamparaj regionoj ĉe la Nilo troveblas la egipta kobro, kaj ĉe la Naserlago vivas ankoraŭ iuj krokodiloj. En la Nilo kaj en la lagoj ĉe la delta marbordo vivas pli ol 190 diversaj fiŝspecioj.

Naciaj parkoj[redakti | redakti fonton]

En Egiptujo ekzistas tri naciaj parkoj:

Nomo Fondiĝo Grando [ha] Rimarko Mapo Bildo
Nacia Parko Gebel-Elba 1986 3.560.000 en la disputata triangulo Halaib
Nacia Parko Ras-Mohammed 1983 48.000 Coral reef in Ras Muhammad nature park.JPG
Nacia Parko Ŭadi-al-Gamal 2003 745.000

Historio[redakti | redakti fonton]

La rivero Nilo kaj la Granda Piramido.

Antikva Egiptujo[redakti | redakti fonton]

La rivero Nilo donis, per sia ĉiujara inundo, fruktodonan ŝlimon, kiu ebligis intensan terkulturadon. Forestis aliaj povegaj popoloj, ĉar la lando siutis en la valo de Nilo, izolita de vastaj dezertoj. Ĉio ĉi permesis la disvolviĝon de unu el la unuaj vere elstaraj civilizacioj en la historio de la homaro.

Kiam la unuaj loĝantoj atingis la bordojn de Nilo, fuĝinte el la dezertiĝanta Saharo, la borda regiono de la rivero estis marĉaro kaj fokuso de malario. La unuaj komunumoj igis la landon loĝebla, kaj ĝi strukturiĝis en regionojn, kiuj post longa tempo iĝis konataj per la greka vorto nomos (Νομός) anstataŭ la originala Egipta sepat. Post epokoj de interkonsentoj kaj disputoj, ĉirkaŭ la jaro -4000 la nomos-oj grupiĝis en du pralandojn: Supra Egiptujo kaj Malsupra Egiptujo. Egiptujo unuiĝis ĉirkaŭ la jaro -3100, en la tempo de faraono Menes (Narmer laŭ la egipta nomo).

La historio de la Antikva Egiptujo dividiĝas en tri imperiojn kun intervenaj periodoj de internaj konfliktoj kaj hegemonio de eksterlandaj registoj. La Malnovan Imperion karakterizis florado de artoj kaj konstruado de grandegaj piramidoj. Dum la Meza Imperio (2050–1800 a. K.), post epoko de discentrigo, Egiptujo travivis periodon de brilo en sia ekonomio. En la Nova Imperio (1567–1085 a. K.), sub la regado de la faraonoj de la 18-a dinastio la egipta monarkio atingis hegemonion en la ĉirkaŭaj regionoj konkerante najbarajn popolojn kaj etendante siajn teritoriojn. La lastan dinastion venkis persoj en la jaro 341 a. K.. Tiujn siavice anstataŭis regantoj grekaj kaj romaj. La romia periodo komenciĝis ĉirkaŭ la jaro 30 a. K. kiel rezulto de la venko de Marko Antonio en la Batalo de Aktio, kaj konsistis el sep jarcentoj de relativa paco kaj ekonomia stabileco. Ekde la mezo de la 4-a jarcento, Egiptujo apartenis al la Orienta Roma Imperio.

De Egiptujo Mezepoka al la formado de la moderna ŝtato[redakti | redakti fonton]

Post la morto de Mahometo, en 642, okazas la araba invado, kiu ekregas la landon kun akcepto de la tiama loĝantaro, nome kristanaj koptoj. La araboj enkondukis Islamon kaj la araban en la 7-a jarcento kaj regis la venontajn ses jarcentojn. Fine de la 10-a jarcento, dum mallonge la Fatimedoj enpoviĝis. Poste venos la epoko de Saladino kiu estos kultura kaj ekonomia renaskiĝo favorata de la spirito de la Ĝihado, sankta milito reage al la kristanaj krucmilitoj.

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Mameluka Sultanlando (Kairo).

Inter 1250 kaj 1517, la Mamelukoj, kiuj estis parto de militista loka klaso, ekkontrolis la registaron ĉirkaŭ la jaro 1250, venkis sur la mongoloj en ties avanco tra Azio, sed ne estis kapablaj malhelpi la okupon de la lando nek la kontrolon de la regado fare de la turkoj otomanaj en 1517. La Otoman–Mameluka Milito de 1516–1517 kondukis al la faligo de la Mameluka Sultanlando kaj al la aligo de Levantenio, Egiptio kaj la Arabia Duoninsulo kiel provincoj de la Otomana Imperio.

Sub la otomana regado, Egiptujo malaltiĝis al marĝena situacio ene de la granda Otomana Imperio. Kvankam la mamelukoj rekuperis la povon dum mallonga periodo, en 1798 la armeo de Napoleono okupis la landon. Ankaŭ la franca okupado ne daŭris longe, kiu apenaŭ lasis spurojn, sed markis la komencon de la studaro pri egiptologio pri la kulturo de la Antikva Egiptujo.

La Batalo ĉe la Nilo, 1798. Luny Thomas.
Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Franca militiro al Egiptio.

Nuntempa epoko[redakti | redakti fonton]

Post la eliro de la francaj trupoj estis serio de enlandaj militoj inter otomanoj, mamelukoj kaj solduloj albanaj, ĝis en 1805 Egiptujo akiris sendependon, kaj estis nomumita sultano Muhammad Ali (Kavalali Mehmed Ali Paŝa), kiu estis alveninta al la lando kiel vicreĝo por rekonkeri ĝin je konto de la Turka Imperio, kaj kiu faros eksteran politikon por-okcidentan entreprenante serion de reformoj, kiuj kombinis tradiciajn strategiojn de centrigo de la povo kun la importado de eŭropaj modeloj por la kreado de novaj strukturoj kaj militaj, kaj edukaj, industriaj aŭ agrikulturaj, inklude planojn por irigacio, kiujn daŭrigos kaj ampleksos lia nepo kaj sukcedanto Ismail Paŝao, la unua kedivo.

Post la malfermo de la Kanalo de Suez en 1869, Egiptujo iĝis grava centro de komunikado, sed falis en altan ŝuldon. La Batalo de Tel el-Kebir okazis inter la armeoj de egipta insurekcio estrita de Ahmed Urabi kaj la Brita ĉe Tall al Kabir en la 13a de Septembro 1882. La britoj ekregis la egiptan registaron en formo de protektorato ĉirkaŭ 1882. Tiu alilanda influo estis forte malakceptita; la naciisma-liberala partio Varf kaj Saad Zaghlul ricevis plimulton en la Leĝdona Asembleo. Britio ekzilis Zaghlul, sed per tio kaŭzis revolucion kaj devis en 1922 denove deklari la sendependecon de Egiptio, kun nova konstitucio kaj reĝimo parlamenta. Saad Zaghlul estis elektita kiel ĉefministro de Egiptujo en 1924 kaj restis tia, kun interrompeto, ĝis sia morto en 1927. Vafd subtenis moderajn rilatojn kun Britio, kiu en 1936 per la tiel nomata traktato Angla-Egipta ricevis certain rajtojn en Egiptujo, pli ol plaĉis al la naciistoj. La daŭraj britaj enmiksiĝoj plutenis politikan malstabilecon, ĝis en 1952 puĉo devigis la reĝon Faruk la 1-a abdiki (favore al sia filo Ahmad Fŭad) kaj enpovigi la kolonelon Gamal Abdel Nasser, kiel prezidenton de la nova registaro. La 18-an de junio 1953 Egiptujo iĝis respubliko.

Nasser deklaris la ŝtatigon de la Kanalo de Suez kio estis tialo de grava plibonigo de la egipta trezoro, kvankam por tio li devis milite fronti en 1956 la kuntruparon de francoj, britoj kaj israelanoj, kiuj, sensukcese, klopodis elpostenigi la novan registaron (Sueza krizo). Tiu milita venko metis Nasser estre de la registaroj de Mezoriento kaj kiel imitendan ekzemplon por la araba mondo por liberigo de la eksterlandaj enmiksiĝoj.

Riverbordo de la rivero Nilo, en Egiptujo

Inter 1958 kaj 1961 Egiptujo, dum la prezidanteco de Gamal Abdel Nasser, formis parton, kun Sirio, de la Unuiĝinta Araba Respubliko.

La malvenko de la araba armearo kontraŭ Israelo en 1967 dum la Sestaga milito, senigis Egiptujon el la duoninsulo Sinajo kaj el la zono Gazo. Post plia milito kontraŭ Israelo, nome Milito de Jom Kippur de 1973, Egiptujo rericevis la Sinajon rezulte de la pactraktatoj de Camp David, subskribita en 1978 de la sukcedanto de Nasser, Anvar Sadat.

Tiuj pactraktatoj estis malakceptitaj de la araba mondo, kaj la konsekvencoj estis forpelo de Egiptujo el la Araba Ligo kaj la ascendo de la islama fundamentismo en la lando post la revolucio irana.

En 1981 Sadat estis murdita kaj sukcedis lin Hosni Mubarak, kiu plutenis la politikon de sia antaŭulo. Enlanda politiko sukcesis venki la fundamentismon, spite kelkajn atencojn kontraŭ eksterlandaj turistoj, kiuj damaĝis la ĉefan enspezofonton de la lando: nome turismo.

Januare de 2011 la protestoj de nordafrika lando Tunizio etendiĝis al Egiptio, kie okazis multaj manifestacioj kaj en Kairo kaj en aliaj urboj: oni petis forigon de la delonga prezidento Hosni Mubarak. Post fortaj protestoj okazis popola revolucio kaj demisias la prezidento. Postaj liberaj balotoj donas la povon al partioj ligitaj al la politika islamismo, kaj estas elektita prezidanto Mohamed Mursi, gvidanto de la Islama Frataro.

En novembro 2012 Mursi deklaris, ke liaj decidoj ne estas submeteblaj al tribunala kontrolo kaj tiel donis al si kvazaŭ absolutan povon (kiun li poste iom malabsolutigis). Sekve okazis protestaj kaj ankaŭ subtenaj manifestacioj. Mursi prezentis proponon de konstitucio ellaboritan de islamemuloj kaj en decembro aranĝis plebisciton pri ĝi. Ĉar multaj juĝistoj rifuzis kunlabori pri la organizado de la plebiscito, necesis aranĝi ĝin en du fazoj; la partopreno estis modesta (ĉ. triono), sed la akcepto de la nova konstitucio klara (preskaŭ du trionoj de la voĉdonintoj).

Dum la 2010-aj jaroj okazis multaj atencoj en Egipto aŭ kontraŭ aviadiloj venantaj el aŭ alirantaj al Egipto, ofte kontraŭx policejoj en Sinajo, ĉefe fare de ĝihadistoj aŭ kontraŭuloj al la registaro, kiaj ekzemple ĉe la Flugo 804 de EgyptAir.

Demografio[redakti | redakti fonton]

Moskeo de Muhammad Ali konstruita komence de la 19-a jarcento en Kairo.

Egiptio estas la plej popolita lando en Mezoriento, kaj la tria plej populara en la afrika kontinento, kun proksimume 95 milionoj da loĝantoj en 2017. Ĝia populacio kreskis rapide de 1970 ĝis 2010 pro medicinaj progresoj kaj pliigoj en agrikultura produktado ebligita de la Verda Revolucio. La loĝantaro de Egiptio estis taksita je 3 milionoj kiam Napoleono invadis la landon en 1798.

La popolo de Egiptio estas tre urbanizita, koncentrita laŭlonge de la Nilo (precipe Kairo kaj Alejandrio), en la Delta kaj proksime de la Kanalo de Suez. Egiptanoj estas dividitaj demografie al tiuj, kiuj loĝas en la urbaj centroj kaj la fellahinoj aŭ farmistoj, kiuj loĝas en kamparaj vilaĝoj. La tuta loĝata areo konsistigas nur 77.041 km², metante la fiziologian densecon ĉe pli ol 1.200 homoj po km2, simila al Bangladeŝo.

Dum migrado estis restriktita sub Nasser, miloj da egiptaj profesiuloj estis senditaj eksterlande en la kunteksto de la Araba Malvarma Milito. Egiptia migrado estis liberigita en 1971, sub prezidanto Sadat, atingante rekordajn nombrojn post la krizo de petrolo de 1973. Proksimume 2.7 milionoj da egiptoj vivas eksterlande. Proksimume 70% de egiptaj migrantoj vivas en arabaj landoj (923,600 en Saud-Arabio, 332,600 en Libio, 226.850 en Jordanio, 190,550 en Kuvajto kun la resto aliloke en la regiono) kaj la ceteraj 30% loĝas plejparte en Eŭropo kaj Nordameriko (318,000 en Usono, 110,000 en Kanado kaj 90,000 en Italio). La procezo de elmigrado al ne-arabaj ŝtatoj daŭris ekde la 1950-aj jaroj.

Etnaj grupoj[redakti | redakti fonton]

Etnaj egiptoj estas ege la plej granda etna grupo en la lando, kiuj konstituas 91% de la tuta loĝantaro. Etnaj minoritatoj inkluzivas la Abazas, turkojn, grekojn, beduinajn arabajn tribojn loĝantaj en la orientaj dezertoj kaj la Sinaj Duoninsulo, la Berber-parolanta Siwis (Amazigh) de la Siwa Oazo, kaj la nubaj komunumoj kolektitaj laŭlonge de la Nilo. Ekzistas ankaŭ tribaj Beja-komunumoj koncentritaj en la sudorienta plejparto de la lando, kaj kelkaj Dom-klanoj plejparte en la Nilo-Delta kaj Faiyumwho iom post iom iĝas asimilitaj kiel urbigo pliigas.

Kelkaj milionoj da enmigrintoj vivas en Egiptujo, plejparte sudanaj, "iuj el kiuj vivis en Egiptujo dum generacioj." Pli malgrandaj nombroj de enmigrintoj venas de Irako, Etiopio, Somalio, Sud-Sudano kaj Eritreo.

La Oficejo de la Alta Komisiono de Unuiĝintaj Nacioj por Rifuĝintoj estimis ke la tuta nombro da "homoj koncernaj" (rifuĝintoj, azilo-serĉantoj kaj senŝtatoj) estis ĉirkaŭ 250,000. En 2015, la nombro da registritaj siriaj rifuĝintoj en Egiptujo estis 117,000, malpliigo de la antaŭa jaro. Egipta registaro asertas, ke duon milionoj da siriaj rifuĝintoj vivas en Egiptio estas troĝataj. Estas 28,000 registritaj sudanaj rifuĝintoj en Egiptujo.

La iam-vibraj kaj malnovaj grekaj kaj juda komunumoj en Egiptio preskaŭ malaperis, kun nur malgranda nombro en la lando, sed multaj egiptaj judoj vizitas religiajn aŭ aliajn okazojn kaj turismojn. Pluraj gravaj judaj arkeologiaj kaj historiaj lokoj troviĝas en La Cairo, Alejandrio kaj aliaj urboj.

Grupo Observoj
Egiptoj 77 milionoj da loĝantoj. Plej granda parto de la loĝantaro (nome 98 %), kiu parolas la dialekton nomitan egipt-araba.
Beduenoj 1.300.000 loĝantoj, parolas badavian (beduenaraban).
Ciganoj 1.270.000 loĝantoj, aŭ 2 %, parolas la araban en ties dialektoj navar kaj helebi.
nubianoj 1.240.000 loĝantoj, aŭ 2 %, parolas la dongolan.
Beĝaoj 177.000 loĝantoj parolas la bisharinan.
Berberoj 5.800 loĝantoj, parolas la sivian surloke en Siva.
Turkoj

Lingvo[redakti | redakti fonton]

La oficiala lingvo de la Respubliko estas araba. La lingvo parolita: egipta araba (68%), Sa'idi Araba (29%), Orienta egipta Bedawi Araba (1.6%), Sudana Araba (0.6%), Domari (0.3%), Nobiin (0.3%), Beja ( 0.1%), Siwi kaj aliaj. Aldone, greka, armena kaj itala, kaj pli ĵus, afrikaj lingvoj kiel Amara kaj Tigrigna estas la ĉefaj lingvoj de enmigrintoj.

La ĉefaj fremdaj lingvoj instruitaj en lernejoj, laŭ ordo de populareco, estas angloj, francoj, germanoj kaj italaj.

Historie egipta estis parolita, pri kiu la plej lasta etapo estas Copta egipta. Parolata Koptaĵo estis plejparte formortita de la 17-a jarcento sed eble travivis en izolitaj poŝoj en Supra Egiptio ĝis la 19a jarcento. Ĝi restas en uzo kiel la liturgia lingvo de la Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio. Ĝi formas apartan filion inter la familio de afroasiatikaj lingvoj.

Religio[redakti | redakti fonton]

Egiptio estas superregante suna islama lando kun Islamo kiel ĝia ŝtata religio. La procento de adherentes de diversaj religioj estas polemika temo en Egiptujo. Proksimume 85 - 90% estas identigitaj kiel islamanoj, 10 - 15% kiel koptaj kristanoj, kaj 1% kiel aliaj kristanaj nomadoj, kvankam sen censo la nombroj ne povas esti konataj. Aliaj taksoj metis la kristanan populacion pli alta ol 15 - 20% Ne-nomadaj islamanoj ĉirkaŭ ĉirkaŭ 12% de la populacio.

Egiptio estis kristana lando antaŭ la 7-a jarcento, kaj post la islamo alvenis, la lando estis laŭgrade islamita en plimulton-islama lando. Oni ne scias, kiam islamanoj atingis plimulton laŭgrade estimita de ĉ. 1000 A.D. ĝis tiel malfrue kiel la 14-a jarcento. Egiptio emerĝis kiel centro de politiko kaj kulturo en la islama mondo. Sub Anwar Sadat, Islamo fariĝis la oficiala ŝtata religio kaj Sharia la ĉefa fonto de juro. Ĝi estimas ke 15 milionoj de egiptoj sekvas ordonojn de Sufi Sufi, kun la ĉefeco de Sufi kiu asertas ke la numeroj estas multe pli grandaj ol multaj egiptaj Sufis ne estas oficiale registritaj kun ordono Sufi. Almenaŭ 305 homoj estis mortigitaj dum novembro 2017-atako sur Sufi-moskeo en Sinajo.

Ankaŭ ekzistas malplimulto de Shija. La Jerusalemo Centro por Publikaj Aferoj taksas la loĝantaron de Ŝiao je 1 ĝis 2.2 milionoj kaj povus mezuri tiom ol 3 milionoj. La loĝantaro Ahmadiyya estas taksita je malpli ol 50,000, dum la Salafi (ultra-konservativa) populacio estas taksita je kvin ĝis ses milionoj. La Cairo estas fama pro ĝiaj multnombraj moskeoj kaj estis nomata "La Urbo de 1,000 Minaretoj".

De la kristana loĝantaro en Egiptio pli ol 90% apartenas al la denaska Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio, Orienta Ortodoksa Kristana Eklezio. Aliaj denaskaj egiptaj kristanoj estas partianoj de la Kopta Katolika Eklezio, de la Evangélica Eklezio de Egiptujo kaj de diversaj aliaj protestantaj nomoj. Ne-indiĝenaj kristanaj komunumoj estas plejparte trovitaj en la urbaj regionoj de Kairo kaj Alejandrio, kiel ekzemple la Syro-libanesaj, kiuj apartenas al grekaj katolikaj, grekaj ortodoksaĵoj kaj maronita katolikaj nomadoj.

Etnaj grekoj ankaŭ faris grandan grekan ortodoksan populacion en la pasinteco. Same, armenoj formis la tiam pli grandajn armenajn ortodoksajn kaj katolikajn komunumojn. Egiptio ankaŭ havis grandan Romkatolikan Komunumon, plejparte formitan de italoj kaj malta. Ĉi tiuj ne-denaskaj komunumoj estis multe pli grandaj en Egiptio antaŭ la reĝimo de Nasser kaj la ŝtatigo.

Egiptio gastigas la Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio. Ĝi estis fondita reen en la unua jarcento, konsiderita kiel la plej granda Eklezio en Mezoriento kaj Nord-Afriko.

Egiptio ankaŭ estas la hejmo de la Universitato Al-Azhar (fondita en 969-a CE, komencis instrui en 975-a CE), kiu hodiaŭ estas la "plej influa voĉo de la Sunlima Islamo" de la mondo, kaj estas, laŭ kelkaj mezuroj, la dua plej malnova kontinue funkcianta universitato en mondo.

Egiptio rekonas nur tri religiojn: islamo, kristaneco kaj judaísmo. Aliaj fidoj kaj minoritataj islamaj sektoj praktikitaj fare de egiptoj, kiel ekzemple la malgranda Bahaa kaj Ahmadi-komunumo, ne estas rekonitaj de la ŝtato kaj vizaĝo persekutado fare de la registaro, kiu etiketas ĉi tiujn grupojn kiel minacon al la nacia sekureco de Egiptio. Individuoj, aparte Bahaanoj kaj ateistoj, dezirante inkludi sian religion (aŭ mankon de ĝi) sur siaj devigaj ŝtatoj elsenditaj kartoj estas malkonfirmitaj ĉi tiu kapablo (vidu egipta identiga karto-diskutado), kaj estas metitaj en pozicio aŭ ne ricevi postulata identigon aŭ mensogante pri ilia fido. Kortumo de 2008 permesis al membroj de nekonataj kredoj akiri identigon kaj lasi la religian kampon malplenaj.

Vivnivelo[redakti | redakti fonton]

Ekzistas du precipaj klasoj. La unua estas la elitaro, edukitaj sub okcidenta influo, alt- aŭ mezklasa. Al la dua grupo, multe pli humilnivela, apartenas la agrokulturistoj, la urbanaro kaj la laborista klaso. Ekzistas enormaj diferencoj en vivstilo, kutimoj, nutrado, vestado ktp. En 1970 la registaro enkondukis liberalan ekonomian politikon nomatan "la malferma pordo". Ĉi tiu politiko estas interesa precipe por la unua grupo, ĉar ĝi ligiĝas kun la eksterlandaj kulturo kaj kapitalo.

Pasintece la virinoj de la malaltaj klasoj laboris sur la kampoj kun siaj edzoj, por vivteni sian familion, dum la virinoj de la pli altaj klasoj restis en la domoj, ĉar iliaj edzoj vivtenis la familion. Nun multaj virinoj laboras for de la kuirforno kaj uzas koltukojn por kovri sian kapon por memorigi, ke ili estas islamanoj.

La plej kutimaj pladoj de la egipta kuirarto estas patkukoj, kusari (pastaĵo kun cepoj kaj diversaj herboj), fruktoj kaj freŝaj legomoj. Teo aŭ kafo kutime akompanas manĝojn. Riĉaj egiptoj kutimas enmeti en siajn menuojn eŭropajn pladojn, precipe el la franca kuirarto.

Universitato Al-Azhar, en Kairo.

Edukado[redakti | redakti fonton]

La analfabetika imposto malpliiĝis ekde 1996 de 39.4 ĝis 25.9 procentoj en 2013. La plenkreskula taksado de julio 2014 estis taksita je 73.9%. La analfabetiko estas plej alta inter tiuj, kiuj havas pli ol 60 jarojn, taksante ĉirkaŭ 64.9%, dum analfabetismo Inter junuloj inter 15 kaj 24 jaroj estis listigitaj je 8.6 procentoj.

Eŭropa sistemo de edukado estis unue enkondukita en Egiptujon fare de la otomanoj en la frua 19-a jarcento por nutri klason de lojalaj burokratoj kaj armeoficistoj. Sub brita okupacio investis en edukado estis malpurigita draste, kaj sekulaj publikaj lernejoj, kiuj antaŭe estis liberaj, komencis ŝarĝi kotizojn.

En la 1950-aj jaroj, la prezidanto Nasser paŝis en libera edukado por ĉiuj egiptoj. La egipta instruplano influis aliajn arabajn edukajn sistemojn, kiuj ofte uzis egiptajn trejnajn instruistojn. Peto baldaŭ superis la nivelon de disponeblaj ŝtataj rimedoj, kaŭzante la kvaliton de publika edukado difekti. Hodiaŭ ĉi tiu tendenco kulminis en malriĉaj instruistoj-studentoj (ofte ĉirkaŭ unu ĝis kvindek) kaj konstanta seksa neegaleco.

Baza edukado, kiu havas ses jarojn de primara kaj tri jaroj de prepara lernejo, rajtas egiptajn infanojn de la aĝo de ses jaroj. Post la grado 9, studentoj en unu el du flankoj de malĉefa edukado: ĝeneralaj aŭ teknikaj lernejoj. Ĝenerala malĉefa edukado preparas studentojn por plua edukado, kaj diplomiĝintoj de ĉi tiu aŭtoveturejo kutime kunigas altlernejajn institutojn bazitajn sur la rezultoj de la Thanaweya Amma, lasante ekzamenon.

Teknika malĉefa eduko havas du fadenojn, unu daŭras tri jarojn kaj pli progresinta edukado daŭras kvin. Graduloj de ĉi tiuj lernejoj povas havi aliron al pli alta edukado bazita sur iliaj rezultoj sur la fina ekzameno, sed ĉi tio ĝenerale estas malofta.

La Universitato de La Cairo estas klasifikita kiel 401-500 laŭ la Akademia Ranking de Mondaj Universitatoj (Shanghai Ranking) kaj 551-600 laŭ QS World University Rankings. Usona Universitato en La Cairo estas klasifikita laŭ 360 laŭ QS World University Rankings kaj Al-Azhar University, Alexandria University kaj Ain Shams University falis en la 701-a gamo. Egiptio estas nuntempe malfermanta novajn esplorinstitutojn por la celo modernigi esplorojn en la nacio, La plej freŝa ekzemplo estas Zewail City of Science and Technology.

Politiko[redakti | redakti fonton]

La ĉefministro de Egiptio (arabe رئيس الوزراء المصري, رئيس الحكومة) estas la gvidanto de la registaro de Egiptio. En la malfruaj 1970-aj jaroj, Egiptio havis plurajn kompromisajn registarojn kiuj montriĝis esti malstabilaj, pro la lukto ekestanta inter la prezidanto kaj la ĉefministro. De 1981 ĝis 2011, la socialisma naci-demokratia partio havis signifan plimulton en la Popola Asembleo kaj provizis la ŝtatan prezidanton. La naci-demokratia partio estis malfondita per la supera administra tribunalo la 16-an de aprilo 2011, sekvante la egiptan ribelon kiu fine kaŭzis la demision de la ŝtata prezidanto Hosni Mubarak. La 19-an de septembro 2015 ekdeĵoris la nuna ĉefministro Ŝerif Ismail.

Historio de Esperanto en Egiptujo[redakti | redakti fonton]

(laŭ EdE-E 1933)

La unuaj pioniroj estis: A. Piotet en Ismailia, Robert Laussac kaj René Japiot en Aleksandrio en 1901. La lasta en 1903 presis artikolojn en "La Correspondance Egyptienne illustrée." En 1908 Fadie en Chartum gvidis Esperanto-kursojn. En 1922 aperis propaganda gazeto Egipta Esperantisto. Laŭ la Dietterle-statistiko en 1928 esperantistoj estis en 6 urboj.

Pri la progresado en la lastaj jaroj [antaŭ 1934] informas nin la ICK-raportoj. "La movado pli kaj pli atingas palpeblan formon, kiel i. a. pruvas la regule aperantaj prop. artikoloj en la enlanda gazetaro, precipe araba" (1929). "La grupo de Port Said, konsilita de C. M. Cather, faris bonegan laboron. Pli kaj pli montriĝas la fruktoj de koresponda kurso en araba lingvo" (1930). "Valoran instigon ricevis la laboro per la vizito de Scherer kaj kelkaj paroladoj. La apero de araba lernolibro de Amin El-Mofti en Aleksandrio faciligis la instruadon" (1932). "La ekzisto de araba lernolibro, de arabaj ŝlosiloj kaj flugfolioj faciligis senteble la laboron. Specialan meriton pro sia senlaca laboro akiris Tadros Migalli en Fajumo, kiu fariĝis la efektiva gvidanto nuntempa. Ĉiama helpemo de Nassif Marus. Lastatempe la grupo de Kairo tre vigliĝis danke al la kunlaboro de L. N. Newell, kiu organizis kurson laŭ Cseh-metodo" (1933).

UEA-delegitoj en 1933 estis en Aleksandrio (ankaŭ Esperanto-grupo), Fajumo, Ismailija kaj Kafr Ghannam.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Pri geografio[redakti | redakti fonton]

Pri antikva Egiptujo[redakti | redakti fonton]

Vidu la artikolojn

Pri postaj epokoj[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]