Esperanto-kulturo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

Esperantistoj havas sian propran kulturon, nomate Esperanta-kulturo, kiu estas “enirejo” al la kulturo de la tuta mondo (esence pli ol la dominantaj lingvoj estas). Ekzemple, “gufujoj” ekzistas, kaj Esperanto-parolantoj parolos pri kio normale estus konsiderita ekstreme ofendiĝaj temoj sen modereco (kiel ekzemple politikaĵoj aŭ pridubado koncerne rasismon), eĉ se ili ne farus tion en sia hejmlando aŭ alia lingvo kiun ili scias.

Ĝenerale, Esperanto-kulturo enmetas egan fokuson en legadon, edukadon (precipe de novaĵoj, faktoj kaj lingvoj ĉirkaŭ la mondo), toleremon kaj akcepton (precipe de homoj tute diferenca de vi mem). Esperanto-parolantoj estas ankaŭ pli emaj al estado kontraŭ tutmondiĝo kaj kulturo-lavado aŭ forĵetado de onies gepatra lingvo, ankaŭ intencante ke se ili volus povi paroli al homoj, ili ankaŭ volas ke tiuj homoj “restu unikaj”.

La plejmulto de Esperanto-parolantoj estas ankaŭ kontraŭ la devigo lerni dominantajn lingvojn por la populacio de lando, kiel ekzemple tiu en Svedio kaj Islando, kiu estas devigita lerni la anglan komencante en bazlernejo kaj daŭrante dum ĉiu jaro post tio (ĝi estas kutime, eĉ postulata, en universitato). Anstataŭe ili kredas ke ekstreme facila lingvo, ĉu Esperanto aŭ alia, kiu povas esti lernita ĝis esprimkapablo ene de 1-2 jaroj devus esti kio estas devigita – ke maniero ne prenos dekojn da jaroj por lerni kaj ke tiel, infanoj kaj gepatroj estos malpli emaj al forĵetado de sia propra lingvo por lerni la “utilan” ĝis esprimkapablo.

La Esperanta-komunumo ankaŭ havas pli-mapli saman fonscion, ekzemple scion pri certaj famaj Esperanto-parolantoj, libroj, retejoj, malgrandegaj urboj havantaj gravan signifon pro Esperanto-rilataj okazaĵoj, kiuj siatempe okazis tie ktp[1][2].

Literaturo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperantlingva literaturo.

Esperanto havas literaturon, parte originalan, parte tradukitan el naciaj lingvoj. Entute ĝi enhavas ĉirkaŭ 50 mil titolojn[3][4]. Malmultas Esperantaj verkoj tradukitaj al naciaj lingvoj, tial la ekstermovada publiko ne povas facile legi ilin.

La riĉan literaturan tradicion agnoskas ankaŭ la PEN-Klubo, kies Esperanta sekcio estis fondita dum la 60-a kongreso de la Klubo en Septembro 1993. La verkadon en Esperanto stimulas la Akademio Literatura de Esperanto, fondita en 2008. Al gravaj nuntempaj verkistoj skribantaj Esperante apartenas: Trevor Steele (Aŭstralio), Manuel de Seabra (Katalunujo), István Nemere (Hungarujo), Spomenka Štimec (Kroatujo); versistoj Miĥael Giŝpling (Rusujo / Israelo), Mauro Nervi (Italujo), Mao Zifu (Ĉinujo), Abel Montagut (Katalunujo) kaj Eli Urbanová (Ĉeĥujo); eseistoj kaj tradukistoj Probal Dasgupta (Barato), Humphrey Tonkin (Usono) kaj Kurisu Kei (Japanujo). La versistoj William Auld, Marjorie Boulton kaj Baldur Ragnarsson estis kandidatigitaj por la Nobel-Premio pri Literaturo[5].

El konataj Esperantigitaj literaturaj verkoj kaj eldonitaj antaŭ nelonge menciindas ekzemple La oldulo kaj la maro de Hemingway, La Mastro de l' Ringoj de John Ronald Reuel Tolkien, Cent jaroj da soleco de Gabriel García Márquez, La lada tambureto de Günter Grass, La Libro de la mirindaĵoj de Marco Polo aŭ granda familia sagao de Cao Xueqin Ruĝdoma sonĝo. Por infanoj ekzistas krom AsteriksTinĉjo ankaŭ Esperantigita Pipi Ŝtrumpolonga kaj la tuta novelaro Muminvalo de la Suoma aŭtorino Tove Jansson; la tekstoj de iuj tradukoj atingeblas ankaŭ enrete.

Famaj aŭtoroj de verkoj en Esperanto

Muziko[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-muziko.
La kvarmembra nederlanda muzikgrupo Kajto koncentriĝas pri frisa popola muziko, maristaj kantoj kaj kanonoj

Muzikaj ĝenroj en Esperanto inkluzivas popularajn kaj popolajn kantojn, rokmuzikon, kabaredon, kantojn por solistoj kaj ĥoro, kaj operon. Popularaj komponistoj kaj artistoj, inter aliaj Elvis Costello kaj Michael Jackson, registris en Esperanto, verkis orkestraĵojn inspiritajn de la lingvo, aŭ uzis ĝin en siaj propagandaj materialoj. Kelkaj kantoj el la albumo Esperanto de Warner Brothers, kiu eldoniĝis – pure Esperante – en Hispanujo en Novembro 1996, atingis altajn rangojn en Hispanaj muzikkonkursoj. Klasikaj orkestraĵoj kaj ĥorverkoj kun Esperanto-teksto inkluzivas La Koro Sutro de Lou Harrison kaj la Simfonion n-ro 1 Esperanto de David Gaines (ambaŭ el Usono). En franca Tuluzo ekzistas muzikeldonejo Vinilkosmo, specialiĝanta al produktado de Esperanta muziko. Tiun eblas trovi ankaŭ enrete, inkluzive kalkajn retejojn dediĉitajn al Esperanta karaokeo[5].

Diversaj muzikpecoj troveblas en la interreto, ekzemple historie ĉe musicexpress.com.br kaj daŭre ĉe Spotify[6], Deezer[7], ĉe la interreta radio last.fm [8] , la publika kantaro [9] kaj la Kantaro-Vikio. Vidu ankaŭ la liston de ĉirkaŭ 300 Esperanto-muzikalbumoj.

Teatro kaj kino[redakti | redakti fonton]

Teatraĵoj de dramverkistoj tiel diversaj kiel Goldoni, Ionesco, Ŝekspiro kaj Ayckbourn estis lastatempe prezentitaj en Esperanto. Multaj dramoj de Ŝekspiro ekzistas en Esperanta traduko; Reĝo Lear estis prezentita en Esperanto en Hanojo (Vjetnamujo) en Decembro 2001 kun loka rolularo[10].

La utiligo de Esperanto en kino estas malpli ofta. En scenoj de La Granda Diktatoro de Chaplin aperis afiŝoj en Esperanto, en Delekto de Idioto kun Clark Gable kaj en la japana filmo Jan Arima iuj dialogoj estis en Esperanto. Tutvesperaj filmoj uzantaj nure Esperanton estas esceptegaj, apartenas al ili ekzemple kulta Inkubo kun ĉefrola William Shatner, tamen ekzistas proksimume dek kvin, kiuj iel la temon de la internacia lingvo tuŝas. Lastatempe aperis ankaŭ kelkaj amatoraj Esperantistaj filmprojektoj kaj asocioj, produktantaj mallongajn filmetojn plene Esperantajn. Ilia longo estas kutime ĉirkaŭ kelkdek minutoj[5][11].

Periodaĵoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-gazeto.

Pli ol cent gazetoj kaj revuoj regule aperas en Esperanto, inkluzive la novaĵrevuon Monato, la literaturan revuon Beletra Almanako, la junularan ĵurnalon Kontakto kaj la revuon Esperanto de UEA. Dusemajna aktualaĵ-gazeto Eventoj estas ofertata ankaŭ en senpaga elektronika versio. Abonantoj povas ankaŭ perrete akiri multajn aliajn gravajn gazetojn, inkluzive retarkivojn de malnovaj numeroj. Estas periodaĵoj pri medicino kaj scienco, por junularo, religiaj magazinoj, edukaj kaj pedagogiaj periodaĵoj, literaturaj revuoj kaj special-temaj eldonaĵoj[5].

Radioelsendo kaj televido[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-radio.
La Esperanta redaktejo de la Pola Radio preparas ĉiutage dudekminutan podkaston

Radiostacioj en Brazilo, Ĉinujo, Kubo, Polujo kaj Vatikano elsendas regule en Esperanto. Plimultiĝas programoj aŭdeblaj ankaŭ interrete, aliaj stacioj (kaj profesiaj kaj amatoraj) agas precipe aŭ nur perrete. Al konataj internacilingvaj podkastoj apartenas ekzemple la Radio Verda, funkcianta ekde 1998. Televidoj en diversaj landoj proponas kursojn de Esperanto, inkluzive la plej aktualan 16-partan adapton de la kurso Mazi en Gondolando de BBC, kiun elsendis la stacio Polujo 1 (TVP1 – Telewizja Polska 1)[5]. La saman kurson elsendis dum pluraj jaroj ankaŭ ne plu ekzistanta televidstacio de Saarbrücken[12]. En la jarintervalo 20052006 aktivis ankaŭ projekto de la internacia enreta Esperanta televidstacio sub la nomo Internacia Televido, funkcianta enkadre de la retejo Ĝangalo[5].

Interreto[redakti | redakti fonton]

Elektronikaj retoj, precipe la interreto, estas la plej rapide disvastiĝantaj komunikiloj inter uzantoj de la internacia lingvo. Ekzistas kelkcentoj da diskutgrupoj tiulingve, pritraktantaj diversajn temojn, de familian uzon de Esperanto ĝis la ĝeneralan relativecan teorion. Esperanto estas uzata ankaŭ en diversaj tujmesaĝiloj, kiel Telegram, IRC, Skype, ICQ, JabberPaltalk. Troveblas miloj da internacilingvaj retpaĝoj. Multaj komputilaj programoj, ekzemple literumiloj, gramatik-kontroliloj kaj klavar-aranĝoj, estis kreitaj en kaj iam ankaŭ por Esperanto. Programoj kiel LibreOffice, Fajrovulpo, IrfanView, la grafikaj labormedioj GNOME kaj KDE, kaj la operaciumoj Ubuntu kaj Mandriva estas haveblaj en Esperanto. Popularaj retejoj kiel Guglo, Vikipedio, Vizaĝlibro kaj Ipernity havas ankaŭ Esperanto-versiojn[5].

Gufujo[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Gufujo.

Esperanto-parolantoj kreas improvizitan sukeraĵejon (ĉu en luita spaco aŭ en iu hejmo), uzante Esperanto-monon aŭ kupon-similajn erojn same kiel realan monon por pagi por manĝaĵo kaj trinkaĵo. Koncertmuziko, poeziolegado, aŭ literaturlegado estas kutimaj agadoj. Tiu kutimo ekestis en 1995 por kontrasti al la pli kutima kutimo de post-kongresa festado je drinkejo.

Religio[redakti | redakti fonton]

Ekzistas religio centrita ĉirkaŭ Esperanto kaj ĝia kreinto en Japanio, sed de longe la plejmulto da Esperanto-parolantoj havas nenion por fari kun ĝi. Tamen, ĉiutagaj religiemaj figuroj, kiel ekzemple budaistmonaĥoj kaj kriskristanaj pastroj, emas ĝui Esperanton kiam peras la mesaĝon ke ĉiu estas egala kaj ĉiuj pensoj gravas sendepende de kie ili venas. Tio signifas ke, relative parolante, homoj venas de ĉiuj malsamaj religioj al Esperanto kaj tamen ne kolizias tre multe.

Konvencioj[redakti | redakti fonton]

Multaj homoj eluzas la tradician vestaĵon de sia lando dum Esperanto-konvencioj, ĉu aŭ ne ili iam eluzus ĝin en sia propra lando. Svedio, ekzemple, estis kulture kontraŭ portado de sia propra tradicia robo iam-ajna poste la dua mondmilito, kiel ili nun vidas patriotismon kiel signo de naziismo. Svedo aliflanke daŭre povas eluzi tradician vestaĵon por iu renkontiĝo implikanta Esperanto-parolantojn.

Ĉiujare okazas la Universala Kongreso de Esperanto, kiu estas tenita en malsamaj landoj ĉirkaŭ la mondo laŭ jaro (kvankam ĝi plejparte okazas en Eŭropo). Ĉiu kongreso tiras en mezumo de 1500-3000 partoprenantoj, kaj la plejbone-prizorgataj konferencoj estas tiuj tenitaj en CentraOrienta Eŭropo (ĝenerale elvokiva Pollando, Hungario ktp.), ĉar esperanto estas opcio por plenumado de devigaj fremdlingvaj postuloj en hungaraj lernejoj, kaj la kreinto de Esperanto venis el Pollando.

Slango, eŭfemismoj kaj fimalbenoj[redakti | redakti fonton]

La plej bonkonata slango estas “samideano”, laŭlitere “sam-idea membro; konsenti-membro” sed kun la signifo “kolega Esperanto-parolanto”. La dua estas “krokodili”, kio signifas paroli alian lingvon krom Esperanto en grupo de Esperanto-parolantoj: ekzemple, se infano ŝanĝas al la sveda ĉe Esperanto-koncerto, la patrino eble diros al ili “maldaŭrigu krokodili”[13].

La plej konata eŭfemismo estas “necesejo”, laŭlitere “necesa loko”, kio signifas “banĉambro”. Aliflanke multe pli da eŭfemismoj ekzistas, inkluzive de kelkaj ĉar ĵurkonfirmas vortojn, kiel ekzemple “kaĉo - cico, avenkaĉo, pulpeca manĝaĵo” anstataŭe de “kako - malĝentilan vorton por masklaj genitaloj”.

Ĵurvortoj povas asimili famajn Esperanto-libronomojn aŭ verkintojn, la plej klara ekzemplo estanta “Zamenfek!”, kruco inter Zamenhof (la nomo de la kreinto de Esperanto), kaj “fek”.

Kuirado kaj receptoj[redakti | redakti fonton]

Ĉar Esperanto-parolantoj venas el malsamaj landoj ĉirkaŭ la mondo, kaj familioj kies infanoj parolas Esperanton denaske kutime havas gepatrojn de du vaste malsamaj landoj, receptoj asimilantaj elementojn de malsamaj landoj kompreneble estas naskiĝitaj. Tradiciaj manĝaĵoj ankaŭ estas ĝuitaj en kontekstoj kie indiĝeno ne normale miksus aŭ manĝus ilin.

Unu kuirlibro estas Internacie kuiri de Maria Becker-Meisberger, publikigita de FEL (Flandra Esperanta Ligo), Antverpeno 1989, ISBN 90-71205-34-7. Alia estas Manĝoj el sanigaj plantoj de Zlata Nanić, publikigita de BIO-XRNO, Zagrebo 2002, ISBN 953-97664-5-1.

Kelkaj Esperanto-periodaĵoj, kiel ekzemple Monato, kelkfoje inkludas receptojn.

Zamenhofa Tago[redakti | redakti fonton]

{{Ĉefartikolo|Zamenhofa Tago]] La 15-an de Decembro (naskiĝtago de L. L. Zamenhof) Esperanto-parolantoj ĉirkaŭ la mondo festas Zamenhofan Tagon, ankaŭ nomata “Tago de la Esperanta libro”[14]. Estas komuna celo havi libron skribitan en Esperanto publikigita sur aŭ de tiu tago, kiam Zamenhof estis forta rekomendanto de la ideo, ke por disvastigi Esperanton ĉirkaŭ la mondo, ĝiaj parolantoj devas krei grandan korpon de literaturo.

La poemo La Espero fariĝis la Esperanta himno, kaj la plejmulto da Esperanto-parolantoj scias ĝin. Ĝi ofte estas kantata ĉe konvencioj. Ĉu oni ĝuas la kantotekston aŭ ne, la kanto estas ĝenerale io kiu ligas ĉiujn Esperanton-parolantojn kune – kiam ĝi estis ĉirkaŭe ekde la fruaj tagoj de Esperanto, estas konata minimume en plena harmonio al ĉiu Esperanto-parolanto, kaj estas kutima tradicio[15].

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Detlev Blanke. “Ĉu Esperanto havas kulturon? Jes kaj ne!”, en Libera Folio
  2. Detlev Blanke (2006). Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen. Herausgegeben von Sabine Fiedler. Frankfurt/Main u.a.: Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, ISBN 3-631-55024-3, S. 224f.
  3. Disponigi nian kulturon al ĉiuj. Citita 2007-09-06. m_disku.htm (el Retarkivo 2005) (Esperante).
  4. Eventoj, 1–2/majo 98, n-ro 148–149. Citita 2007-09-06. http://www.eventoj.hu/arkivo/eve-1489.htm (Esperante).
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Ĝisdate pri Esperanto. Universala Esperanto‑Asocio (2009-12-14). Arkivita el la originalo je 2016-07-05. “La lingvo estis malpermesita, kaj ĝiaj uzantoj persekutataj . . . de Hitler, por kiu ĝi estis lingvo de judoj . . . Zamenhof, kreinto de la lingvo, estis judo”.
  6. Listo da Esperanto-muziko en Spotify
  7. Listo da Esperanto-muziko en Deezer
  8. Aŭskultu muzikpecojn esperante ĉe last.fm (radia interretpaĝo)
  9. Tekstoj kaj akordoj de multaj muzikpecoj (ĉe la retpaĝaro de Gunnar R. Fischer)
  10. Teatro Trupo Tuluzo
  11. Esperanto movie titles. Internet Movie Database. Atingita je 2007-09-01. http://www.imdb.com/List?language=Esperanto&&tv=off&&nav=/Sections/Languages/Esperanto/include-movies&&heading=10;Esperanto%20movie
  12. Peter Hauser (2003). “Tradicia Kultura Semajnfino”. En La Ondo de Esperanto, n-ro 1. http://www.esperanto.org/Ondo/Ondo/99-lode.htm#99-22. Atingita 2010-02-20.
  13. Esperanto Slang
  14. “Tago de la Esperanta libro”“La mondo festis Zamenhof-tagon”, Libera Folio.
  15. Ronald J. Glossop (4 Aŭgusto 2005)THE CULTURE OF ESPERANTO. Alirita 16 Decembro 2014.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]