Hans Christian Andersen

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Hans Christian ANDERSEN)
Saltu al: navigado, serĉo
Hans Christian Andersen
HCA by Thora Hallager 1869.jpg
Hans Christian Andersen en 1867
Naskiĝo la 2-an de aprilo 1805
en Odense, Flago-de-Danio.svg Danio
Morto la 4-an de aŭgusto 1875
en Kopenhago, Flago-de-Danio.svg Danio
Nacieco dano
Sukcesis kiel verkisto
Artista celigo fabeloj
Reprezentaj verkoj La virineto de maro
v  d  r
Information icon.svg

Hans Christian ANDERSEN Pri tiu ĉi sono aŭdu, esperante Johano Kristiano ANDERSENO (naskiĝis la 2-an de aprilo 1805 en Odense, mortis la 4-an de aŭgusto 1875 en Kopenhago) estis dana verkisto, kiu verkis teatraĵojn, veturlibrojn, romanojn kaj poeziaĵojn, sed ĉefe famiĝis pro la verkado de fabeloj. La populareco de Andersen ne limiĝas al infanoj; liaj rakontoj, nome eventyr en dana lingvo, pritraktas temojn kiuj superas aĝajn kaj naciecajn limojn. Tiuj rakontoj estas tradukitaj al pli ol 125 lingvoj,[1] kaj influis diversajn teatraĵojn, filmojn, baletojn kaj aliajn artaĵojn.[2] Liaj tekstoj iĝis kulture enmetitaj en la kolektiva memkonscio de Okcidento, facile alireblaj fare de infanoj, sed ankaŭ prezentante leciojn de virto kaj klopodo antaŭ la malfacilaĵojn por maturaj legantoj.[3]

Kelkaj el liaj plej famaj fabeloj estas "La novaj vestoj de la Imperiestro", "La marvirineto", "La najtingalo", "La malbela anasido", "Fingrulino" kaj multaj pliaj.

Vivo[redakti | redakti fonton]

Komenca vivo[redakti | redakti fonton]

Hans Christian Andersen naskiĝis en malriĉa kvartalo de Odense, sur insulo Fyn, kiel ununura filo de ŝufaristo Hans Andersen (1782–1816) kaj Anne Maria Andersdatter (ĉ. 1775–1833). Interese, sed ne nekutime, la patronomoj de ambaŭ gepatroj signifas "Anders-ido" (Anders-filo resp. Anders-filino). La patro de Andersen, ankaŭ nomita Hans, konsideris sin rilata al nobelaro. Lia patroflanka avino estis dirinta al sia patro ke ties familio en la pasinteco estis aparteninta al pli alta socia klaso,[4] sed esplorado montris tiujn historiojn senfundamentaj.[4][5] Konstanta teorio sugestis ke Andersen estis fakte eksterleĝa filo de la reĝo Kristiano la 8-a,[4] sed tiu teorio estis kritikita.

Hejmo de la infanaĝa Andersen en Odense.
Helsingoro kie studentis Andersen.

La patro de Andersen, kiu estis ricevinta bazlernejan edukadon, enkondukis Andersen al la literaturo, legante al li Mil kaj unu noktoj.[6] La patrino de Andersen, Anne Marie Andersdatter, estis needukita kaj laboris kiel lavistino post la morto de lia patro en 1816. Kvankam lia patro estis pli juna ol la patrino, li mortis kiam Hans havis ĉ. 11 jarojn. La patrino reedziĝis en 1818.[6] Andersen estis sendita al loka lernejo por malriĉaj infanoj kie li ricevis bazlernejan edukadon kaj estis devigita subteni sin, laborante kiel metilernanto por teksisto kaj, poste, por tajloro. Kiam estis 14-jara, Hans iris al Kopenhago kaj provis iĝi teatra aktoro aŭ kantisto. Ĉar li havis eksterordinaran voĉon de soprano, li estis akceptita en la Reĝa Dana Teatro, sed lia voĉo tuj ŝanĝiĝis. Kolego de la teatro diris al li ke li konsideris Andersen poeto. Akceptante tiun sugeston serioze, Andersen ekfokusiĝis al verkado.

Pro subteno de la direktoro de la reĝa teatro, Jonas Collin, kiu sentis grandan estimon al Andersen, kaj poste de reĝo Frederiko la 6-a kiu pagis parton de la edukado de la junulo, ŝajne instigita de Collin, Andersen povis de 1822 al 1826 viziti gimnaziojn en Slagelse, poste en Helsingør kaj en 1828 studentiĝi ĉe la Universitato de Kopenhago.[7] Andersen jam estis publikiginta sian unuan rakonton, "La fantomo de la tombo de Palnatoke" (1822). Kvankam ne bona lernanto, li estis en la lernejo de Helsingør ĝis 1827.[8]

Li poste diris ke liaj jaroj en lernejo estis la plej malhelaj kaj plej amaraj el lia vivo. En unu lernejo, li loĝis en la hejmo de la instruisto. Tie li suferis perforton por "plibonigi lian karakteron", oni diris al li. Li poste diris ke ankaŭ la altlernejo malkuraĝigis lin el verkado ĝenerale, okazigante al li eniron en stato deprima.[9]

Posta vivo[redakti | redakti fonton]

Andersen plurfoje vojaĝis al Anglio, Germanio, Hispanio, Italio kaj la Otomana Imperio. La itala pejzaĝo inspiris lin al la rakonto pri "la virineto de maro", kies praformoj tiam ekestis. Entute li faris 30 iom vastajn vojaĝojn, kiuj 32-foje gvidis lin al Dresdeno kaj 15-foje al apuda Maxen, loĝloko de liaj amikoj kaj mecenatoj Friederike Serre kaj Friedrich Anton Serre. Li renkontis en la dana reĝa kortumo horloĝfariston Houriet el Le Locle, Svislando. Houriet invitis Andersen plurfoje al sia domo. Pro tio la urbo Le Locle havas straton Hans-Christian Andersen. En la horloĝmuzeo 'Château des Monts' oni povas aŭskulti rakonton pri la restado de Andersen en tiu urbo en Ĵuraso, Svisio.

Per siaj verkoj, precipe fabeloj, Andersen jam dumvive gajnis artistajn reputacion kaj honorojn. En sia mortojaro li petis fotografon al sia loĝejo por fari fotojn de si en siaj ejoj; de tiam estas la lastaj bildoj pri li.

Ama vivo[redakti | redakti fonton]

Andersen en 1836.

Andersen neniam edziĝis. Iuj sugestis, ke li estis samseksema, kaj filologoj analizis liajn verkojn pri tiutemaj indikoj.

En la frua vivo de Anderson, lia privata taglibro registras lian rifuzon havi seksajn rilatojn.[10][11]

Andersen ofte enamiĝis de neatingeblaj virinoj, al kiuj multaj el liaj rakontoj estas interpretataj kiel aludoj.[12] Dum lia junaĝo lia nesamsenta amulino estis knabino nome Riborg Voigt. Aliaj finfine elrevigaj klopodoj de Andersen poste inkludis Sophie Ørsted, la filino de la fizikisto Hans Christian Ørsted kaj Louise Collin, la plej juna filino de lia patrono Jonas Collin. Unu el liaj rakontoj, La najtingalo, verkiĝis kiel esprimo de lia pasio por Jenny Lind kaj iĝis la inspiro por ŝia alinomo, "la sveda najtingalo." Aliflanke ŝiaj sentoj por li ne estis samaj; ŝi vidis lin kiel fraton, verkante al li en 1844: "adiaŭ... Dio benu kaj gardu mian fraton, tio estas la sincera volo de lia afekcia fratino, Jenny."[13]

Samtempe li ankaŭ spertis samseksajn allogojn, skribante ekzemple al Edvard Collin:[14] "Mi langvoras por vi kvazaŭ bela kalabria ĉiesulino ... miaj sentoj por vi estas tiuj de virino. La ineco de mia naturo kaj nia amikeco devas resti mistero."[15] Collin, kiu preferis virinojn, verkis en sia propra memorlibro: "Mi trovis min nekapabla por respondi al tiu amo, kaj tio kaŭzis al la aŭtoro multan suferon." Same, la am-obsedoj de la aŭtoro pri la dana dancisto Harald Scharff[16] kaj Karl Alexander, la juna hereda duko de Saksio-Weimar-Eisenach,[17][18] ne rezultis en iuj amrilatoj.

Kariero[redakti | redakti fonton]

Papera kamentondaĵo tondilita fare de Andersen.

Andersen verkis pli ol 160 fabelojn, kiuj aperis en ok volumoj. Lia centra ambicio estis, ke la fabeloj, ankaŭ tiuj baziĝantaj sur popolaj fontoj, estu kompreneblaj de infanoj. Liaj fabeloj estis tradukitaj al multaj lingvoj; jam Zamenhof faris tradukojn al Esperanto.

Komenca verkaro[redakti | redakti fonton]

Vere tre frua fabelo de Andersen, nome "La sebokandelo" (dane Tællelyset), estis malkovrita en dana arkivo nur en Oktobro 2012. La rakonto, verkita en la 1820-aj jaroj, temas pri kandelo kiu ne sentas sin aprezata. Ĝi estis verkita dum Andersen estis ankoraŭ en lernejo kaj dediĉis lin al bonfaranto, en posedo de kies familio ĝi restis ĝis ĝi venis inter aliaj paperoj de la familio al valizo en loka arkivo.[19]

En 1829, Andersen ĝuis konsiderindan sukceson per sia mallonga rakonto "Perpieda veturo el la Kanalo Holmen al la Orienta Pinto de Amager". Ties ĉefrolulo trafas rolulojn game el Sankta Petro al parolanta kato. Andersen sekvigis tiun sukceson pere de teatraĵo, Amo en la turo de la preĝejo de Sankta Nikolao, kaj mallonga volumo de poeziaĵoj. Kvankam li faris malmultan progreson per verkado kaj publikigo tuj poste, en 1833 li ricevis malgrandan veturstipendion el la reĝo, kio ebligis al li entrepreni la unuan el multaj veturoj tra Eŭropo. En la Kantono Ĵuraso, ĉe Le Locle, Svisio, Andersen verkis la rakonton "Agnete kaj la trituro". Li pasis vesperon en la itala marborda vilaĝo Sestri Levante tiun saman jaron, kio inspiris lin la nomo, "La Golfo de Fabeloj".[20] En Oktobro 1834, li alvenis en Romon. La veturoj de Andersen en Italio estos aperigintaj en sia unua romano, nome membiografio titole La improvizisto (Improvisatoren) kiu estis publikigita en 1835, ricevante tujan akcepton.

Fabeloj kaj poezio[redakti | redakti fonton]

Portreto de Andersen fare de Franz Hanfstaengl date de Julio 1860.

Liaj dekomencaj klopodoj al verkado de fabeloj estis fakte revizioj de historioj kiujn li estis aŭdinta infanaĝe. Andersen poste alportis tiun ĝenron al nova nivelo per verkado de ampleksa nombro de fabeloj kiuj estis kaj kuraĝaj kaj originalaj. Dekomence ili ne ricevis bonan akcepton, parte pro la malfacilo traduki ilin.

During 1835 Andersen publikigis la unuajn du erojn de sia Fabeloj (dane Eventyr; laŭvorte "fantaziaj rakontoj"). Pliaj historioj, kompletigante la unuan volumon, estis publikigitaj en 1837. La kolekto enhavas naŭ rakontojn, kiaj "La tindrujo", "La princino sur pizo", "Fingrulino", "La marvirineto" kaj "La novaj vestoj de la Imperiestro". La kvalito de tiuj historioj ne estis tuj agnoskita, kaj ili estis malbone vendataj. Samtempe, Andersen ĝuis pli da sukceso per du romanoj, O.T. (1836) kaj Nur violonisto (1837);[21] el kiuj tiu lasta estis reviziata de la juna Søren Kierkegaard.

Post vizito al Svedio en 1837, Andersen inspiriĝis de skandinaviismo kaj engaĝiĝis al verkado de poemo kiu estus espriminta la rilaton de Svedoj, Danoj kaj Norvegoj.[22] En Julio 1839, dum vizito al la insulo Fueno, Andersen unuafoje verkis la tekston de sia poemo, Jeg er en Skandinav ("Mi estas skandinavo").[22] Andersen komponis la poemon por kapti "la belon de la Nordia spirito, la manieron kiel la tri frataj landoj kunkreskiĝis laŭgrade", kiel parto de skandinavia landa himno.[22] La komponisto Otto Lindblad metis la poemon en muzikon, kaj la kompono estis publikigita en Januaro 1840. Ties populareco pintis en 1845, post kio ĝi estis rare kantita.[22] Andersen pasis du semajnojn ĉe la Palaco Augustenborg en la aŭtuno de 1844.[23]

Andersen revenis al la fabela ĝenro en 1838 per alia kolekto, Fabeloj rakontitaj por infanoj. Nova kolekto (Eventyr, fortalte for Børn. Ny Samling), kio konsistas el "La lekanto", "La brava stansoldato" kaj "La sovaĝaj cignoj".

La jaro 1845 anoncis ekrompon por Andersen per la publikigo de kvar diferencaj tradukoj de ties fabeloj. "La marvirineto" aperis en la gazeto Bentley's Miscellany. Ĝi estis sekvita de dua volumo, Mirindaj historioj por infanoj. Du aliaj volumoj entuziasme ricevitaj estis Dana fabelaro kaj Danaj Ferakontoj kaj legendoj. Revizoi kiu aperis en la Londona gazeto The Athenæum (Februaro 1846) diris pri Mirindaj historioj: "Tiu estas libro plena je vivo kaj imagopovo; libro por geavoj ne malpli ol genepoj, eĉ ne unu vorton kiu povas esti malatentita de tiuj kiuj havis ĝin iam enmane."[24]

Andersen pluverkis fabelojn kaj li publikigis ilin en eroj ĝis 1872.

En Esperanto aperis[redakti | redakti fonton]

Tradukoj de Ludoviko Zamenhof[redakti | redakti fonton]

Fabeloj. Plena Kolekto.
Andersen apartenas al la plej klarvidaj, plej klarmensaj verkistoj de l' homaro. La traduko: krom la ĝuo de tiu diafana stilo, kiu tiel senpere interpretas al ni la belaĵojn de la originalo, ni povas en ĝi ankaŭ ĝoji pri formoj, kiuj estas kvazaŭ decidoj pri diskutataj aferoj.
(Ludoviko Totsche, Literatura Mondo 1932, paĝo 159.)
La kovrilo de "H.C. Andersen: Fabeloj
La kovrilo de "H.C. Andersen; Liaj vivo kaj verkoj" de Christian Petersen Heilskov, 1938 jaro

Aliaj tradukoj[redakti | redakti fonton]

Aliaj verkoj[redakti | redakti fonton]

Premioj honore al Andersen[redakti | redakti fonton]

  • Hans-Christian-Andersen-Medalo (dane H.C. Andersen-medaljen), atribuita ĉiun duan jaron; konsiderata la internacie plej grava premio pri aŭtoroj kaj ilustristoj de infanlibroj.
  • Literatura Premio Hans Christian Andersen (dane Hans Christian Andersen Litteraturpris), atribuita proksimume ekde 2007 ĉiun duan jaron de komitato de Odense, la naskiĝurbo de Andersen. Ĝi rekompencu artistojn, kies verkaro iel parencas al tiu de Andersen.
  • Premio Andersen estas itala literatura premio por aŭtoroj, eldonistoj, tradukistoj kaj ilustristoj de infanlibroj. Ĝi estas transdonata en Sestri Levante, kie Andersen plurfoje estis.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Wenande, Christian (13a de Decembro 2012). "Unknown Hans Christian Andersen fairy tale discovered". The Copenhagen Post. Arkivita el la originalo la 14an de Decembro 2012. [1] Alirita la 15an de Decembro 2012.
  2. Bredsdorff 1975.
  3. Wullschläger 2002.
  4. 4,0 4,1 4,2 Rossel 1996, p. 6
  5. . The Lineage of Hans Christian Andersen. Odense City Museums. Arkivita el la originalo je 4a de Majo 2012.
  6. 6,0 6,1 Rossel 1996, p. 7
  7. Hans Christian Andersen - Childhood and Education. Danishnet.
  8. H.C. Andersens skolegang i Helsingør Latinskole. Hcandersen-homepage.dk. Alirita 2a de Aprilo 2010.
  9. Wullschläger 2002, p. 56.
  10. Lepage, Robert, "Bedtime stories", 18-a de januaro 2006. Kontrolita 19-a de julio 2006.
  11. Garfield, Patricia. The Dreams of Hans Christian Andersen (PDF), p. 29 (21-a de junio 2004). Alirita 20-a de julio 2006.
  12. Hastings, Waller. Hans Christian Andersen. Northern State University (4-a de aprilo 2003). Arkivita el la originalo je 23-a de novembro 2007. Alirita 15-a de decembro 2012.
  13. H.C. Andersen homepage (Danish). Hcandersen-homepage.dk. Alirita 2-a de aprilo 2010.
  14. Hans Christian Andersen's correspondence, red. Frederick Crawford, Londono. 1891.
  15. Seriality and Texts for Young People: The Compulsion to Repeat redaktita de M. Reimer, N. Ali, D. England, M. Dennis Unrau, Melanie Dennis Unrau
  16. de Mylius, Johan. The Life of Hans Christian Andersen. Day By Day. Hans Christian Andersen Center. Alirita 22-a de julio 2006.
  17. Pritchard, , "His dark materials", 27-a de marto 2005. Kontrolita 23-a de julio 2006.
  18. ALDRICH. (2001) Who's who in Gay and Lesbian History: From Antiquity to World War II, Volume 1 (angle). Psychology Press, p. 80. ISBN 9780415159821.
  19. Local historian finds Hans Christian Andersen's first fairy tale. Politiken.dk. Alirita 2a de Junio 2013.
  20. Andersen Festival, Sestri Levante. Andersen Festival. Alirita 2a de Junio 2013.
  21. Only a Fiddler el Archive.org
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 I am a Scandinavian. Hans Christian Andersen and Music. Alirita 2007-01-12.
  23. Bredsdorff 1975, p. 169.
  24. Citaĵa eraro Nevalida <ref> etikedo; neniu teksto estis donita por ref-oj nomataj Wullschl.C3.A4ger_2002; $2

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

En Esperanto[redakti | redakti fonton]

En aliaj lingvoj[redakti | redakti fonton]

  • Andersen, Hans Christian (2005) [2004]. Jackie Wullschläger, eld. Fairy Tales. Tiina Nunnally. New York: Viking. ISBN 0-670-03377-4.
  • Andersen, Jens (2005) [2003]. Hans Christian Andersen: A New Life. Tiina Nunnally. New York, Woodstock, and London: Overlook Duckworth. ISBN 978-1-58567-737-5.
  • Binding, Paul (2014). Hans Christian Andersen : European witness. Yale University Press.
  • Bredsdorff, Elias (1975). Hans Christian Andersen: the story of his life and work 1805–75. Phaidon. ISBN 0-7148-1636-1. [2] Alirita la 4an de Aprilo 2012.
  • Stig Dalager, Journey in Blue, historical, biographical novel about H.C.Andersen, Peter Owen, London 2006, McArthur & Co., Toronto 2006.
  • Ruth Manning-Sanders, Swan of Denmark: The Story of Hans Christian Andersen, Heinemann, 1949
  • Rossel, Sven Hakon (1996). Hans Christian Andersen: Danish Writer and Citizen of the World. Rodopi. ISBN 90-5183-944-8.
  • Stirling, Monica (1965). The Wild Swan: The Life and Times of Hans Christian Andersen. New York: Harcourt, Brace & World, Inc.
  • Terry, Walter (1979). The King's Ballet Master. New York: Dodd, Mead & Company. ISBN 0-396-07722-6.
  • Wullschläger, Jackie (2002) [2000]. Hans Christian Andersen: The Life of a Storyteller. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-91747-9.
  • Zipes, Jack (2005). Hans Christian Andersen: The Misunderstood Storyteller. New York and London: Routledge. ISBN 0-415-97433-X.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]