Iĝevano

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Iĝevano
Ijevan mix.jpg

Blazono

Blazono
Administrado
En TTT Oficiala retejo [+]
Demografio
Loĝantaro 20 509  (2008) [+]
Loĝdenso 4 458 loĝ./km²
Geografio
Geografia situo 40° 53′ N, 45° 9′ O (mapo)40.87555555555645.149166666667Koordinatoj: 40° 53′ N, 45° 9′ O (mapo) [+]
Alto 755 m [+]
Areo 4,6 km² ( 460 ha) [+]
Horzono UTC+04:00 [+]
Situo de Iĝevano
Alia projekto
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo Ijevan [+]
Wikidata-logo.svg
Information icon.svg
vdr

Iĝevano (en la armena: Իջևան) estas urbo (vilaĝo ĝis 1961) de Armenio, ĉefurbo de la provinco Tavuŝo. Ĝi troviĝas en la norda parto de la provinco, ĉe la samnoma montaro kaj la montaro Nalteket, je ambaŭ flankoj de la rivero Aghstev, kaj ĝi estas la plej loĝata urbo de la regiono, kun 15,620 loĝantoj. En la urbo ekzistas vinfabrikoj kaj kelkaj etaj industriejoj. Ĝi ankaŭ havas malgrandan lokan sekcion de la Erevana Ŝtata Universitato.

Etimologio[redakti | redakti fonton]

La areo de nuntempa Iĝevano antaŭe havis multajn stratajn gastejojn konatajn kiel karavanejoj, kiuj servis vojaĝantojn inter historia Sirio kaj Norda Kaŭkazio. Sur la sama teritorio, la malgranda vilaĝo Karavansarai estis fondita en la 1780-aj jaroj dum la persa regado. Tamen, dum la tagoj de la Unua Respubliko Armenio en 1919, la loĝloko renomiĝis Iĝevan, kio signifas gastejokaravanejo en la armena lingvo.

Historio[redakti | redakti fonton]

Iĝevana kampara pejzaĝo
La statuo de la reĝo Aŝoto la 2-a en Iĝevano

Ĉambraj tomboj trovitaj en la centro de nuntempa iĝevano, same kiel malfrua bronzepoka tombejo sur la maldekstra bordo de la rivero Aghstev, atestas la fruan okupadon de la loko.

Historie, la areo de nuntempa Iĝevano estis parto de antikvaj Utiko kaj Gugarko; la 12a kaj 13a provincoj de Granda Armenio respektive. Apartigita de la rivero Aghstev, la orienta duono de Iĝevano estis parto de la kantono Tuĝkatak de la historia Utiko, dum la okcidenta duono apartenis al la kantono Dzorapor de la historia Gugarko[1].

Situante sur nemalhavebla komerca punkto inter Levantenio kaj Norda Kaŭkazio, la regiono de la nuntempa Iĝevano estis hejmo de multaj ripozejoj kaj karavanejoj dum la Mezepoko, funkciante kiel ripozurbo por la preterpasantaj komercistoj kaj iliaj ruldomoj, ĉefe sur la vojo de Tbiliso al Dvin. La restaĵoj de mezepoka karavanserajo staras ĉe la bordo de rivero Aghstev sur loko nomata Hamam-Ĝala.

Sub la persa regado, kiu ekregis la orientajn armenajn teritoriojn ekde 1501-02, la vilaĝo Karavansara estis fondita dum la 1780-aj jaroj. La teritorioj de nunaj Lori kaj Tavuŝo kune kun la najbara Kartvelio, fariĝis parto de la Rusa Imperio en 1800-1801. La teritorioj fariĝis oficiala regiono de Rusio per la Traktato de Gulistano subskribita inter la Imperia Rusio kaj Kaĝara Persio en oktobro 1813, post la rusa-persa milito de 1804-1813[2].

En 1840 formiĝis distrikto Elizavetpolo kaj la plej multaj el la teritorioj de Tavuŝo fariĝis parto de la nove fondita administra divido de la Rusa Imperio. Poste en 1868, la Elizavetpola Gubernio estis establita kaj Tavuŝo iĝis parto de la lastatempe formita distrikto Kazaĥskij de la gubernio. Sub la rusa regado, ĉirkaŭ 6.000 armenaj familioj de Karabaĥo rajtis translokiĝi al la valo de la rivero Aghstev por esti transloĝigitaj en la regionon Tavuŝ inkluzive la teritorion de la urbo Karavansara. La urbo travivis rimarkindan reviviĝon dum la 1860-aj kaj 1870-aj jaroj, kiel rezulto de la nova vojo malfermita inter Qazax kaj Erevano, pasanta tra Karavansara[3].

Patrino Armenio, Iĝevano.

Post la sendependeco de Armenio en 1918, la nomo Karavansara estis ŝanĝita al Iĝevan en 1919. La 29-an de novembro 1920, Iĝevano, kune kun Nojemberjan, estis la unua armena setlejo kie sovet-bolŝevika regado estis establita, post kiam estis invadita de la Ruĝa Armeo de soveta Azerbajĝano norde. En 1930, ĝi fariĝis la centro de la nove formita Iĝevana Rajono .

La unua ĉefa plano de la urbo estis adoptita en 1948, reviziita poste en 1967. En 1951, la Iĝevana Vino-Branda Fabriko estis malfermita, sekvita de la tapiŝa fabriko en malfermita en 1959-1965. Kun la laŭgrada disvolviĝo de la industria sektoro, Iĝevano ricevis la statuson de urbo en 1961. En 1970, ĝi fariĝis urbo de respublika subordigo de la Armena Soveta Socialisma Respubliko.

Post la sendependeco de Armenio en 1991, Iĝevano fariĝis la provinca centro de la nove fondita provinco Tavuŝo laŭ la administraj reformoj de 1995[4].

Geografio kaj klimato[redakti | redakti fonton]

Arbaro lastiver okcidente de Iĝevano

Ĉirkaŭita de la montoj Gugarko, Iĝevano situas en la valo de la rivero Aghstev je averaĝa alteco de 755 metroj super la marnivelo. La ĉirkaŭaj montoj estas kovritaj de densaj arbaroj, iĝante alpaj herbejoj en iuj areoj.

Iĝevano limas kun la vilaĝo Getahovit en la nordo kaj la vilaĝo de Gandzakar en la sudo. Malgranda lago troviĝas ĉe la suda enirejo de la urbo konata kiel Spitak Ĝur (Blanka Akvo).

Ĉi tiu loko estas klasifikita kiel Cfa laŭ la klimata klasifiko de Köppen.  La averaĝa temperaturo de la jaro estas 10,6 C, en januaro 0 C, dum en julio 21,3 C. La maksimuma temperaturo registrita iam en Iĝevano estas +37 C kaj la minimumo estas -23. Jare pluvas 562 mm.

Demografio[redakti | redakti fonton]

Domoj laŭflanke de la rivero Aghstev en Iĝevano.

Iĝevano estas la plej granda urba komunumo de Tavuŝo. La plimulto de la loĝantaro de la urbo estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la Armena Apostola Eklezio. La reguliga korpo de la eklezio estas la Diocezo de Tavuŝo, estrita de ĉefepiskopo Jeznik Petrosjan.

La sidejo de la Diocezo de Tavuŝo estas la katedralo Sankta Nerses en Iĝevano malfermita en 1997, post la rekonstruo de iama kultura centro konstruita de la sovetianoj en la 1950-aj jaroj. La projekto estis financita de la usonaj armenaj bonfarantoj Kevork kaj Berjuhi Nersesian el Bostono. La alia preĝejo de la urbo konata kiel Sankta Savanto estis konsekrita en 2012. Financita de la ukrainia armena familio Ghazarjan, kiuj estas denaskaj loĝantoj de Iĝevano, la preĝejo estis konstruita inter 2009-2012 sur la fundamentoj de preĝejo de la 19-a jarcento ruinigita dum la sovetiaj tagoj.

La kuracadon en la urbo servas la Iĝevana Medicina Centro.

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Monaĥejo Kiranc proksime de Iĝevano

Laŭ popola tradicio, reĝo Artavasdo la 1-a konstruis urbon sur la teritorio de nuntempa Iĝevano dum sia regado en la 2-a jarcento a.K. Li kolektis nur allogajn knabinojn kaj knabojn el ĉiuj armenaj regionoj, por ke poste ili edziĝu kaj ekloĝu en la nove establita urbo. Tiel, la civitanoj de nuntempa Iĝevano estas la posteuloj de la belaj generacioj formitaj antaŭ 2000 jaroj[5] .

Iĝevano kaj ĝia kamparo estas hejmo de pluraj kulturheredaj monumentoj de la armena arkitekturo, inkluzive de:

Armena manfarita tapiŝo el Iĝevano
  • Preĝejo Sankta Johano de la 13-a jarcento, situanta okcidente de la urbo.
  • Monaĥejo Makaravank de la 10-a jarcento situanta ĉirkaŭ 15 km norde de Iĝevano proksime al la vilaĝo Aĉaĝur. Ĉi tiu purpura kaj verda ŝtona komplekso en la arbaro super la vilaĝo estas turisma loko.
  • Monaĥejo Arakeloc de Kiranc, devenanta de la 13-a jarcento, situanta kelkajn kilometrojn norde de Iĝevano.
  • Monaĥejo Kiranc de la 8-a jarcento, 10 km norde de Iĝevano.
  • La monaĥejo de vilaĝo Gandzakar, situanta kelkajn kilometrojn sude de Iĝevano.
  • La restaĵoj de la fortikaĵo de la reĝo Aŝoto Jerkat de la 10-a jarcento, 7 km sudokcidente de Iĝevano.
  • La restaĵoj de la fortikaĵo Agĝkaberd de la 13-a jarcento, 10 km sudokcidente de Iĝevano.

Iĝevano kutimis aranĝi ĉiujaran simpozion pro skulptaĵoj inter 1985 kaj 1990 kun la ĉeesto de multaj fakuloj el la tuta mondo. Tial la loĝantoj de Iĝevano komencis nomi sian urbon "la urbo de 100 skulptaĵoj". Nuntempe estas 116 skulptaĵoj starigitaj en Iĝevana skulptaĵa ĝardeno en la centro de la urbo.

La etnografia muzeo de Iĝevano estis remalfermita en 1999 dum la artgalerio estis renovigita en 2003. La urbo ankaŭ estas servita per kulturdomo, lernejo de muziko, lernejo de artoj, kaj artgalerio. Iĝevano estas grava centro por tradiciaj armenaj manfaritaj tapiŝoj kaj tapiŝoj.

La urbo havas sian lokan stacion "Ijevan TV"[6].

Transportado[redakti | redakti fonton]

Aŭtovojo Iĝevano-Diliĝano

Iĝevano estas ligita kun la ĉefurbo Erevano kaj la resto de armenaj teritorioj per la aŭtovojo M-4. La aŭtovojo etendiĝas tra la limo Armenio-Azerbajĝano ĉe la nordoriento de la urbo.

Enlande Iĝevano estas ligita kun la ĉirkaŭaj urboj kaj vilaĝoj de la provinco Tavuŝo per reto de regionaj vojoj.

La urbo havis fervojan stacidomon kiu estis malfermita fine de la 19-a jarcento. Ĝi estis grava krucvojo inter Erevano kaj Ganĝo, Azerbajĝano ene de la Rusa Imperio. Post la dissolvo de Sovetunio, la stacio estis fermita kun neniuj relaj servoj ĝis la tago.

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

La centro de Iĝevano
Dekoraciaĵo de pordo de vinfarejo en Iĝevano.

Industrio[redakti | redakti fonton]

Iĝevano estas la ekonomia centro de Tavuŝo. Dum la sovetia periodo, la urbo travivis rimarkindan industrian progreson precipe en la kampo de tapiŝoproduktado kaj lignoprilaborado. Nur unu el la sovetepoka fabrikado ankoraŭ funkcias en Iĝevano, ĉi tio estas la Iĝevana Vina Branda Fabriko fondita en 1951  (aparte fama pro sia granata vino). La teksmaŝino Iĝevano estis la plej granda en Kaŭkazio kaj la 3-a plej granda en la tuta Sovetunio. Post la sendependiĝo de Armenio, multaj malgrandaj industriaj fabrikoj estis fonditaj, inkluzive de la ŝtona prilaborado de ŝtonoj "Karart" (ekde 2003)[7].

En 2014 la kompanio "Vector" por programevoluo malfermiĝis en Iĝevano.

Tamen senlaborecaj indicoj restas altaj en Iĝevano kaj la tuta regiono[8].

Turismo[redakti | redakti fonton]

Rezervejo de Iĝevano

Tavuŝo estas unu el la plej pitoreskaj regionoj en Armenio. Metita en la valo de la rivero Aghstev ĉirkaŭita de arbaroj kaj altaj montoj, Iĝevano estas pli verŝajne arbara feriejo. La urbo havis 200-litan altan hotelon konstruitan en 1969 ĉe la norda flanko de la ĉefa vojo, kiu nun ruiniĝas pro vandalismo.

La Natura Rezervejo de Iĝevano troviĝas en la okcidento de la urbo, kaj kovras areon de 59 km².

La kanjono Jenokavan proksime al la vilaĝo Jenokavan tuj norde de Iĝevano estas inter la plej vizitataj celoj en la regiono. Ĝi havas kelkajn klifojn, kavernojn, arbarojn, riverojn kaj akvofalojn. "Anapat-kaverno" havas antaŭ-kristanajn ĉizadojn kiuj similas majaajn kaj aztekajn verkojn. Estas malgrandaj ripozejoj kaj moderna feriejo en la kanjono Jenokavan.

Edukado[redakti | redakti fonton]

Filia branĉo, de la Erevana Ŝtata Universitato, en Iĝevano.

Iĝevano estas hejmo de 6 publikaj edukaj lernejoj kaj 3 antaŭlernejaj infanĝardenoj.

La kampuso Iĝevano de la Erevana Ŝtata Universitato funkcias en la urbo ekde la akademia jaro 1994-1995. Kun pli ol 700 studentoj, la kampuso estas hejmo de 4 fakultatoj[9][10]:

  • Natursciencoj,
  • Homaj Sciencoj,
  • Ekonomio,
  • Aplikataj Artoj.

Sporto[redakti | redakti fonton]

Iĝevano estas hejmo de la Arnar-Stadiono, konstruita en 2007 kaj aranĝis la finan matĉon de la Armena Sendependeca Pokalo en 2008 por la unua kaj la sola fojo ludata ekster la ĉefurbo Erevano.

FC Bentonit Ijevan estis la sola profesia futbala klubo en la urbo, dissolvita en 2007 pro monaj malfacilaĵoj. Nuntempe la urbo havas sub-19jaraĝan futbalan klubon nomatan FC Nikarm, funkcianta ekde 2000.

La urbo havas infanan kaj junularan sportlernejon administratan de la komunumo.

Iĝevano estas la ejo de la ĉiujara internacia konkurso de ekster- strata vetkuro MultiForce, kiu allogas partoprenantojn de Armenio kaj la najbaraj landoj.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Lusamut Archived 2010-06-18 at the Wayback Machine
  2. Steven R. Ward. Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces pp 43. Georgetown University Press, 8 January 2014 (ISBN 1626160325)
  3. ruseАкты собранные Кавказской Археографической Коммиссиею. Том 1. Тифлис, 1866. С. 436-437. Грузия разделяется на 5 уездов, из коих 3 в Карталинии: Горийский, Лорийский и Душетский, и 2 в Кахетии: Телавский и Сигнахский.
  4. About the community of Ijevan
  5. Radio Liberty Armenia : Archives.
  6. Albert Ghaltakchyan, 4th activity of the Technical Task (Agreement N C-3-020-3-F) of the "Rendering Service of Information Dissemination on Biodiversity Conservation and Protected Areas in the Gegharkunik and Tavush marzes of the Republic of Armenia" (PDF) (16 April 2006). Arkivita el la originalo je 30 September 2018. Alirita 2008-06-06.
  7. New IT company opens in Armenian Ijevan
  8. Ijevan Wine-Brandy Factory
  9. YSU Ijevan branch
  10. Yerevan State University : Structure. Arkivita el la originalo je 2007-07-04. Alirita 2008-06-06.