Juliano (imperiestro)
Juliano aŭ Flavius Claudius Julianus por distingi lin de la pli frua (preskaŭ nekonata) imperiestro Juliano la 1-a (284-285), pli bone konata kiel Juliano la 2-a, Juliano la Apostato, aŭ Juliano la Filozofo, estis Cezaro de la Okcidento inter 355 ĝis 360 kaj romia imperiestro ekde 3-a de novembro 361 ĝis la 26-a de junio 363.
.jpg)
Li estis venkita en sia lukto kontraŭ la persa ŝaho Ŝapuro la 2-a. Li estas plej konata pro la malpliigo de la privilegioj de kristanoj kaj provo restarigi romian dikulton, post kiam la antaŭaj imperiestroj Konstanteno la Granda kaj Konstancio la 2-a forte favoris kristanismon, inkluzive pri fiskaj aferoj.
Diversaj verkistoj de ekleziaj historioj kaj martirologio (pasiones) akuzis lin pri brutala persekutado al la kristanoj, sed ne ekzistas fidinda historia pruvo por tio.
Modernaj historiistoj ankaŭ kelkfoje portretis lin kiel iun, kiu submetiĝis al nenio kaj al neniu, sed la propraj skribaĵoj de Juliano, interalie, pli atentigas pri la toleremo ol la "senbrida fanatikeco": "Ne, je la dioj, mi ne volas, ke la Galileanoj [kristanoj] estu mortigitaj. Nek mi volas, ke ili estu mistraktitaj kontraŭe al justeco, aŭ ke ili suferu maljustecon en iu ajn alia maniero" (letero al provinca guberniestro).
Fontoj
[redakti | redakti fonton]La propraj verkoj de Juliano servas kiel fontoj por lia vivo.
La historiisto Amiano Marĉelino, samtempulo, kiu admiris lin, skribis pri Juliano en sia Res Gestae en libroj 15 ĝis 25. Li estas konsiderata sufiĉe fidinda historiisto. Libanio, instruisto pri elokventeco, postlasis koncernajn leterojn kaj paroladojn.
La kapadocia eklezia patro Gregorio de Nazianco skribis negative pri li. La kristana verkinto Johano Krizostomo kaj la ekleziaj historiistoj Filostorgio, Sokrato de Konstantinopolo, Sozomeno, Teodoreto de Ciro, kaj Tiranio Rufino ankaŭ estis kontraŭaj al la agoj de Juliano kiel imperiestro. Cirilo, episkopo de Aleksandrio en la unua duono de la kvina jarcento, verkis la "polemikan verkon" Kontraŭ Juliano.
Kaj tiam estas verkistoj pri pasioj (suferaj historioj) pri la vivoj de homoj kiuj supozeble mortis kiel martiroj dum la regado de Juliano. Ok ekzemploj de pasioj en kiuj Juliano prezentiĝas kiel kruela persekutisto de kristanoj estas: La pasio de Artemio, La Pasio de Sankta Bazilo la presbitero, La Pasio de Teodoreto, Pasio de Sankta Eŭgenio de Trabzon kaj Makario, Pasio de la militaj Sanktuloj Bonozo kaj Maksimiano, Pasio de Juventino kaj Maksimino, Pasio de Sankta Pimenio, kaj la "La Pasioj de la Sanktaj Martiroj Pio kaj Elias.
Vivo
[redakti | redakti fonton]Sub Konstancio
[redakti | redakti fonton]Li estis la plej juna filo de Julio Konstancio (293-337) (duonfrato de la imperiestro Konstanteno la Granda) kaj lia edzino Bazilina (320-332). Kiam, post la morto de Konstanteno (22-a de majo, 337), liaj viraj parencoj estis murditaj de soldatoj en la sama monato, Juliano kaj lia pli aĝa duonfrato (Flavio Klaŭdio (323-353)) Konstancio Galo (326-354) estis preskaŭ la solaj postvivantoj.
La patro de Juliano, Julio Konstancio estis mortigita en la masakro kube kun pli aĝa frato, ses el liaj nevoj, kaj onklo. Lia patrino, Bazilina, mortis kelkajn monatojn post la naskiĝo de Juliano. Juliano poste identigis sian kuzon Konstancion kiel la ĉefan suspektaton. Eŭtropio kaj Sokrato Skolastiko raportis, ke Konstancio nek ordonis nek malhelpis la murdon.
Laŭ Gregorio de Nazianco, Konstancio eĉ savis la vivojn de siaj junaj nevoj. Ĉi tiuj junaj nevoj ankaŭ estis la bofratoj de Konstancio: la unua edzino de Konstancio estis fratino de Galo kaj duonfratino de Juliano.
Konstancio kaj liaj du fratoj regis la Romian Imperion ekde la 9-a de septembro, 337. Ĉiuj tri portis la titolon "Aŭgusta". Ili havis nenion por timi pri siaj ambiciaj parencoj. Ili tial batalis unu kontraŭ la alia, kaj Konstancio restis sola reganto en 350.
Konstancio apartigis siajn duonfratojn, Galon kaj Julianon: Galo estis sendita al Efezo kaj Juliano al Nikomedio. Lia parenco, Eŭzebio, estis la loka ariana episkopo tie, kaj li estis lia tutoro. Lia fakta edukado estis en la manoj de la eŭnuko Mardonjo. Juliano poste laŭdis Mardonjon. Konstancio verŝajne translokigis Julianon al Macellum[1], proksime de Cezareo, en 342.
Li vivis tie trankvile dum ses jaroj ĝis 348, en la familia propraĵo en Malgranda Azio, kie lin influis episkopo Georgio. Juliano tute ne estis feliĉa tie, li estis konstante observata, kaj havis nur Galon kaj sklavojn kiel kompaniojn.
Sed li povis legi en la biblioteko de Georgo, la episkopo de Cezareo, kie, krom edifaj kristanaj libroj, oni povis trovi paganan filozofion kaj literaturon. Estis kutime, ke iu de lia rango estu edukita pri tiuj regionoj, sed li estis ĉefe edukita kiel kristano.
Li sciis bibliajn tekstojn parkere, regule ĉeestis preĝejon kaj pagis omaĝon al la tomboj de kristanaj martiroj. Li estis leganto dum la diservoj. Juliano mem deklaras en letero de 362, ke li forlasis sian kristanan kredon en la aĝo de dudek jaroj (en 351). Tiam, li jam estis for de la Macelo dum pluraj jaroj.
Juliano foriris al Konstantinopolo, Nikomedio kaj Pergamo, kie li studis kun famaj instruistoj. En la unuaj du urboj, li dediĉis sin ĉefe al retoriko; en Pergamo, li mergiĝis en la Novplatonismon de Plotino (205-270), kiu unuigis la sistemojn de Pitagoro, Platono kaj Aristotelo.
Li aŭdis pri la filozofoj Maksimo (310-372) kaj Prisko (305-395), kiujn li integrigos en sian akompanantaron kiam li fariĝis imperiestro kaj kun kiuj li diskutus la senmortecon de la animo sur sia mortlito en 363. Juliano vizitis la aŭguriston kaj mirakliston Maksimo en sia naskiĝloko Efezo, kiu, sekvante Jamblikon, kombinis novplatonan filozofion kun mistikismo kaj teŭrgio (magiaj praktikoj uzataj por elpeli spiritojn).
La dudekjara Juliano estis profunde impresita de Maksimo kaj laŭdis lin kiel tiun, kiu instruis al li prioritatigi virton super ĉio alia kaj ke nur la malnovaj, paganaj dioj montris la ĝustan vojon.
Post kiam lia duonfrato, Konstancio Galo, estis levita al Cezaro (subimperiestro) fare de imperiestro Konstancio la 2-a, sub premo de la cirkonstancoj, en 351, Juliano mem akiris pli da moviĝlibereco: li fariĝis vera amanto de libroj kaj iris studi, unue en Milano kaj poste en Ateno.
Ascendo
[redakti | redakti fonton]En 354, tamen, Konstancio Galo estis alvokita al Italio laŭ ordonoj de la imperiestro kaj forigita "pro misadministrado". Juliano ankaŭ estis alvokita al Italio kaj metita sub hejmareston en Milano dum monatoj. Juliano supozeble forlasis Macelon sen permeso kaj sekrete parolis kun Galo baldaŭ antaŭe, dum li estis survoje al Italio.
Nur per la mediacio de la dua edzino de Konstancio, Eŭzebia, la kuzoj renkontiĝis kaj Juliano rajtis reveni al siaj studoj, ĉi-foje en Ateno, kie li plu fortiĝis en sia jam vekita amo al la greka kulturo kaj filozofio. Sed Konstancio baldaŭ revokis lin al Milano por fariĝi kunreganto.
Juliano sukcedis Galon kiel Cezaron la 6-an de novembro 355, titolo kiu, ekde la administraj reformoj de Diokleciano, indikis la pozicion de "subimperiestro"; la imperiestro mem portis la titolon Aŭgusta.
Juliano edziĝis al Flavia Helena, la plej juna fratino de Konstancio la 2-a. Kiel Cezaro, li fariĝis ĉefkomandanto de la romia armeo en Gaŭlio kaj de la tuta Okcidento. Li provis pacigi la Salikajn Frankojn, kiuj kontrolis la regionojn de Rejno kaj Skeldo, kaj defendis la limojn de la Romia Imperio kontraŭ la invadoj de la Alemanoj.
Tiel farinte, li transiris la Rejnon tri fojojn. Li decide venkis ilin ĉe la Batalo de Strasburgo (357). Kvankam aklamita kiel venkinto, en 358 li estis devigita cedi grandan parton de tio, kio nun estas Flandrio kaj Nederlando sub la riveroj, tiam konata kiel Teksandrio, al la Frankoj. La Frankoj tiel fariĝis la unuaj ĝermanaj aliancanoj (foederati) ricevantaj teron ene de romia teritorio.
La Imperiestro Konstancio, tamen, rigardis la sukcesajn agojn de Juliano kun granda malfido. En 360, li tial dekretis, ke Juliano transdonu parton de siaj trupoj al li: li intencis uzi ĉi tiujn fortojn en sia propra kampanjo kontraŭ Persio. La soldatoj, kiuj tre ŝatis Julianon, ribelis kaj proklamis lin kontraŭimperiestro ĉe lia loĝejo en Luteco (nuna Parizo).
Ĉar Konstancio rifuzis ajnan interkonsenton, civita milito estis neevitebla. Gravan fiaskon evitis nur la subita morto de imperiestro Konstancio la 3-an de novembro 361, kiu (eble nur sur lia mortlito) nomumis sian nevon Julianon, preskaŭ sian lastan viran parencon, kiel sian legitiman posteulon.
Kiam la novaĵoj pri la morto de Konstancio disvastiĝis en Aleksandrion, la popola kolero turniĝis kontraŭ liaj protektitoj. La ariana episkopo Georgo de Kapadocio, malamata kaj de subtenantoj de la ekzilita episkopo Atanasio kaj de la pagana loĝantaro, estis tiu kiu pli suferis la konsekvencojn. xxx Georgo estis obstina kaj aroganta, minacis detrui la templon de la Urba Diino, mokis la sekvantojn de la dio Mitrao, kaj okupigis kaj prirabis la templon de Serapiso fare de soldatoj sub la atenta okulo de Flavio Artemio, la milita komandanto de Egiptujo. Georgo estis malliberigita, sed kelkajn semajnojn poste, la 24-an de decembro 361, li estis linĉita kaj bruligita de la homamaso. Juliano riproĉis la paganajn aleksandrianojn kaj ordonis al ili fari justecon per iliaj propraj manoj.
Tamen, li komprenis iliajn plendojn, kaj eĉ kredis, ke Georgo meritis la mortopunon post konvena proceso. Ĉi tio estis la unua eksplodo de religia perforto. Neniuj grandskalaj persekutoj de kristanoj okazis dum la regado de Juliano, sed la mezuroj, kiujn la nova imperiestro prenis, ja kondukis al reguligoj de lokaj kontoj.
La 11-an de decembro 361, Juliano eniris Konstantinopolon.
Decidoprenoj
[redakti | redakti fonton]Dum sia mallonga regado kiel imperiestro, kiu daŭris malpli ol dudek monatojn, Juliano ĉiam traktis la Senaton kun respekto. Li kontraŭbatalis korupton inter oficistoj kaj ankaŭ provis kontraŭbatali inflacion, inkluzive pri reformado de la monerproduktado.
Temploj, kiujn Konstancio estis ferminta aŭ detruinta, estis remalfermitaj aŭ rekonstruitaj de Juliano. Paganoj tial donis al li la honoran titolon de templorestaŭrigisto. Li redonis teron al la temploj kaj urboj, kiuj estis venintaj en la posedon de la imperiestro aŭ privataj individuoj sub Konstancio.
La bruligado de oferbestoj, malpermesita de Konstancio, denove estis permesita. Juliano, tiel kiel la imperiestro Marko Aŭrelio, kiun li admiris, oferis multajn bestojn sur la altaroj de la dioj. Soldatoj kaj civitanoj tamen povis uzi ĉi tiujn por kompletigi siajn plejparte senviandajn manĝojn.
Sed li prenis aparte drastajn mezurojn en la religia sfero. Dum li proklamis universalan religian liberecon, li trudis limigojn al kristanoj. Malgraŭ sia kristana edukado, li frue evoluigis abomenon al ĉi tiu kredo (kiun li kaŝis ĝis la morto de imperiestro Konstancio la 2-a) kaj havis grandan admiron pri la Novplatonismo.
Li revis pri revivigo de antaŭkristanaj diservoj kaj tradicioj, kaj por tiu celo li provis reorganizi la sacerdotaron laŭ kristanaj principoj kaj altigi ilian spiritostaton. Li rifuzis partopreni en sangaj persekutoj: li preferis kontraŭbatali kristanismon per instigado de internaj dividoj.
Por tiu celo li revokis ekzilitajn episkopojn al iliaj sidejoj. Konstancio, modera ariana kristano, estis forpelinta malamikojn pri la instruoj de Ario. La plej fama episkopo reveninta el ekzilo estis Atanazio de Aleksandrio. Juliano ne volis, ke ekzilitoj revenu al siaj preĝejoj, kiel Atanazio faris kiam la ariana episkopo Georgo de Kapadocio estis linĉita en Aleksandrio la 24-an de decembro 361.
Tial, Atanazio estis denove ekskomunikita, ĉi-foje de Juliano. La kristanaj donatistoj, kiuj secesiis de la katolika eklezio en Nordafriko, bonvenigis la surtroniĝon de Juliano, kaj ekde frua 362, ekzilitoj rajtis reveni. Preĝejoj estis restarigitaj, sed tio ankaŭ kaŭzis perfortofokusojn.
Kristanaj instruistoj estis malpermesitaj (per la "lerneja leĝo" en 362) instrui junulojn pri klasika filozofio, pastroj estis senigitaj je siaj impostaj sendevigoj (per leĝo de la 13-a de marto 362), kiuj estis asociitaj kun membreco al urba konsilio, kaj li permesis la rekonstruadon de la juda templo en Jerusalemo. La 12-an de februaro 363, li promulgis leĝon malpermesantan entombigojn dumtage, post sunleviĝo kaj antaŭ sunsubiro.
Falo
[redakti | redakti fonton]Decidita restarigi la reputacion de Romo en la Oriento, Juliano verŝajne forlasis Konstantinopolon komence de junio 362 post restado de pluraj monatoj, vojaĝante tra Kalcedono (Kadiköy), Libiso, Nicomedia, Niceo, Pessinus, Anciro kaj Cezareo (junio aŭ julio 362) al la siria ĉefurbo, Antioĥio apud la Orontes (julio 362).
En Antioĥio, laŭ Amiano Marĉelino, Juliano kondamnis du oficirojn de la imperia korpogardisto, Romano kaj Vincenzo[2], al ekzilo. Libanio parolas pri komploto de soldatoj, kiuj volis asasini Juliano. Juliano mem skribas al Libanio pri militkortumo, kie li "donis justan sed mildan kondamnon."
Tri viroj ankaŭ estis ekzekutitaj en Antioĥio: altranga oficisto, filo de generalo, kaj Flavio Artemio, la antaŭa komandanto de Egiptujo. Juliano estis profunde seniluziigita pri siaj spertoj en Antioĥio kaj rifuzis ree eniri la sirian ĉefurbon.
El Antioĥio, li marŝis orienten la 5-an de marto 363, por komenci la Persan Kampanjon. Li vojaĝis tra Litarba, Beroea (Alepo), Hierapolis Bambyce, Carrhae, kaj Callinicum al la regiono de Dura-Europos ĉe la Eŭfrato (7-an de aprilo 363).
En 363, Juliano invadis la Persan Imperion de la Sasanida reganto Ŝapuro la 2-a. Sukcese penetrinte profunde en la Persan Imperion, li ne sieĝis la urbon Ktesifono kaj, pro nekonataj kialoj, li ordonis retiriĝon la 16-an de junio 363.
Post dek tagojn, la 26-an de junio 363, li estis implikita en danĝera batalo proksime de la persa ĉefurbo, Ktesifono. Juliano mortis ne malproksime de moderna Bagdado pro vundoj ricevitaj per lanco en sia flanko.
Li tiam havis 31 jarojn kaj regis nur dek naŭ kaj duonon monatojn. Ne estas klare ĉu la lanco venis de malamika soldato aŭ de unu el liaj propraj kristanaj soldatoj. Laŭ la bizanca historiisto Johano Malalaso, la murdon ordonis la anatolia episkopo Bazilo de Cezareo.
Juliano estis entombigita en antaŭurbo de Tarso.
Verkoj kaj Leteroj
[redakti | redakti fonton]- LaCezaroj
- al la Patrino de la Dioj
- Himno al Reĝo Helioso
- Kontraŭ la Galileanoj
- thenians.htmLetero al la Atenanoj
- Antioĥiko aŭ Misopogono (barbomalamanto)
Aldone al la rimedoj, kiujn Juliano prenis, li ankaŭ okupiĝis pri konsiderinda literatura agado dum sia mallonga vivo. Multaj el liaj skribaĵoj konserviĝis, inkluzive de la "Himno al la Patrino de la Dioj", kiu estis parto de la religia programo de Juliano.
Li trovis tempon por la literatura verko, precipe nokte. Komence de 362, li verkis pamfleton, en kiu li riproĉis sian onklon Konstanteno la Granda pro tio, ke li ne honoris la diojn, pro tio, ke li edukis siajn filojn tiel malbone, ke post lia morto ili masakris liajn parencojn, poste batalis unu kontraŭ la alia ĝismorte, prirabante kaj detruante antikvajn templojn, same kiel ilia patro, kaj konstruante kristanajn preĝejojn anstataŭe.
Juliano verŝajne ankaŭ verkis sian Cezaran verkon en Konstantinopolo, en kiu li denove kritikis sian onklon Konstanteno la Granda. Kompare kun siaj paganaj antaŭuloj, Konstanteno ŝajnis ekstreme malfavore: diboĉa, malkompetenta administranto, voluptema kaj malmorala.
Ĉar Konstanteno intence permesis al si esti baptita nur sur sia mortlito, Juliano, rilate al bapto, metas la jenajn vortojn en la buŝon de Jesuo: "Ĉiu seksperfortinto, murdinto kaj senhonta pekulo venu al mi kun pura konscienco. Per ĉi tiu akvo mi lavos lin kaj tiel mi purigos lin de liaj pekoj." En Konstantinopolo, Juliano ankaŭ libere esprimis sian malŝaton al sia ('modera ariano') kristana kuzo.
Li ankaŭ verkis multajn leterojn.
En unu letero, Juliano skribas: 'Mi ĉiam kondutis modere kaj humane al la Galileanoj [kristanoj] kaj neniam perfortigis iun ajn el ili. Mi neniam permesis, ke iu ajn estu trenita en templon aŭ minacita per io simila.'
"Ni ne permesis, ke kristanoj estu trenitaj al la altaroj kontraŭ ilia volo" kaj 'Persvado estas necesa por ŝanĝi la mensojn de homoj, ne batadoj aŭ aliaj formoj de fizika perforto. Insultado ankaŭ estas neelpensebla. Mi daŭre insistas, ke la sekvantoj de la vera religio devas lasi la Galileanojn trankvilaj.
Ili ne devas esti maljuste traktataj, atakitaj aŭ insultitaj. Ĉiu, kiu eraras en la plej grava afero de la vivo, meritas ne malamon, sed kompaton' (letero al la loĝantoj de Bosra en la provinco Araba).
Aspekto
[redakti | redakti fonton]Ni konas la vizaĝaspekton de imperiestro Juliano el diversaj bildigoj sur moneroj. Du lia statuoj estas konservitaj en Parizo, unu en la Luvro kaj la alia en la Muzeo de Cluny.
La kapadocia eklezia patro Gregorio de Nazianco tuj rekonis Julianon kiel "monstron" kiam li unue vidis lin en Ateno, kie ambaŭ studis: kun ŝvelinta kolo, tremantaj ŝultroj, sovaĝe rapida rigardo kaj nervoza, senbrida rido.
Sed li ankaŭ estis kontraŭulo de Juliano kaj verkis du kalumniojn kontraŭ la imperiestro. Amiano Marĉelino, aliflanke, rakontas pli afable, ke Juliano estis de meza alteco, bone proporcia, forta kaj bona kuristo.
Lia hararo estis mola kaj bone kombigita, lia barbo estis densa kaj pintigita. Li havis belajn, brilantajn okulojn, bele formitajn brovojn, perfekte rektan nazon, iom grandan buŝon kaj iomete pendantan malsupran lipon. Li havis fortan, tamen arkan kolon kaj grandege larĝajn ŝultrojn.
Historia bildo
[redakti | redakti fonton]Kvankam li ne povas esti tute absolvita de vanteco kaj troa deziro al famo, la regado de Juliano estis ĝenerale milda kaj bonvola, kaj li atingis multe da bonaĵoj.
Lia helenismo montris romantikajn tendencojn, kaj lia batalo kontraŭ kristanismo montriĝis multe tro malforta por havi ian ajn efikon. La antaŭkristana tradicio nerevokeble estis finiĝinta.
La historia bildo de Juliano estas ambigua kaj paradoksa: unuflanke fanatika, aliflanke tolerema. Amiano Marĉelino havis nenion bonan por diri pri la "bazaj gvidlinioj" de Juliano: "La provo de Juliano devas esti entombigita en eterna silento." Sed preter tio, la historiisto vidis sian imperiestron kiel la enkorpigon de la kvar ĉefaj virtoj: modereco, saĝo, justeco kaj kuraĝo.
Tamen, estas plej grave, ke laŭ la romiaj normoj de la tempo, li estis konsiderata justa kaj humana reganto, adorata de siaj soldatoj pro sia racieco kaj zorgo pri ilia bonfarto, kaj laŭdire neniam petis ilin fari ion, kion li mem ne farus.
Post kiam kristanismo fariĝis la ŝtata religio de la Romia Imperio, ĝiaj anoj, antaŭe eksponitaj al persekutado, pruvis sin esti io ajn krom ekzemplaĵoj de toleremo. Post la morto de Juliano, kristanismo denove fariĝis la ŝtata religio. Laŭ kristanaj normoj, Juliano estis apostata, danĝera herezulo kiu feliĉe mortis juna, kaj li devis vivi kun tiu reputacio.
La aŭtorino Maria Rosseels (1916-2005) plue detale priskribis la supozeblan "murdon de Juliano" en sia romano "Mi Estis Kristano" (1957), en kiu ŝi portretas konfidulon de Juliano kiel la ĉefrolulon kiu, kiel kristano, turnas sin kontraŭ li.
La 23-an de septembro 2000, bronza statuo de li estis starigita antaŭ la administra centro Praetorium en Tungro, Belgio.[3]
Nederlandaj tradukoj
[redakti | redakti fonton]Juliano la Apostato en literaturo
[redakti | redakti fonton]Juliano la Apostato. Selektaĵo el liaj skribaĵoj, tradukita el la greka de Kees Meiling, 2016.
La Imperiestro Juliano, Sozomeno, 1696
La vivo kaj pensoj de Juliano la Apostato inspiris plurajn verkistojn en la lastaj jarcentoj:
- Friedrich de la Motte Fouqué: Historio pri la imperiestro Juliano kaj liaj kavaliroj(1818)
- Joseph von Eichendorff: Juliano (poezio, 1853)
- Henrik Ibsen: La Imperiestro kaj la Galileanoj (dramo, 1873)
- Felix Dahn: Juliano la Forkaptisto (romano, 1894)
- Dmitrij Mereĵkovskij: Juliano la Apostato (romano, 1894; publikigita en la nederlanda en 1912)
- Joseph Bidez: Juliano la Apostato (biografio, 1940)
- Wolfgang Cordan: Juliano la Iluminito (romano, 1950)
- Michel Butor: La Ŝanĝo (romano, 1957)
- Maria Rosseels: Mi estis kristano (romano, 1957)
- Gore Vidal: Juliano (romano, 1964) tradukita en la nederlandan kiel Juliano la Falinto (1983)
- John M. Ford: La atendo de la Drako (fantazia romano, 1983)
- Michael Curtis Ford: Dioj kaj Legioj (romano, 2002)
- Reynold Spector: Kiu Mortigis Apolonon kaj Juliano Aŭgusta (romano, 2006)
- Ken Broeders: La Apostato (komika serio, 2009-2016)
- Jan van Aken: La Apostato (romano, 2013)
- Julian Barnes: Elizabeth Finch (romano, 2022), ĉapitro II
Referencoj
[redakti | redakti fonton]- ↑ Macelo estis signifa imperia propraĵo kie la estonta imperiestro Juliano pasigis sian junecon en formo de ekzilo, kaj la ĝenerala romia termino por publika merkata konstruaĵo
- ↑ The History
- ↑ Ĉi-artikolo estis tradukita el la Nederlanda Vikipedio.
| ||||||||||||||||