Karolo Lineo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Karolo Lineo kun lineo-kloŝo enmane.

Carl von Linné (esperante Karolo Lineo, pri la latina formo vidu sube; naskiĝis la 23-an de majo 1707 en Stenbrohult, Svedio; mortis la 10-an de januaro 1778 en Upsalo) estis sveda kuracisto, botanikisto kaj profesoro de la Universitato de Upsalo, kiu enklasigis la naturaĵojn de la Tero en sia verko Systema naturae (1735). La oficiala botanika aŭtora mallongigo de li estas "L.". Lia enklasigo de animaloj kaj plantoj fariĝis la semo kaj normo de la moderna sistemo (sed ne lia enklasigo de mineraloj). Li elektis la etan lineo-kloŝo kiel simbolo.

Kvankam oni internacie nomas lin latine Carolus Linnæus, tio ne estas tute korekte. Li nomiĝis tiel (aŭ Carl Linnæus) kiam li naskiĝis, sed kiam li nobeliĝis en 1757 li mallatinigis sian nomon al Carl von Linné. Se memorigi ankaŭ kuriozaĵojn de lia vivo, jen unu bedaŭrinda: li plenumis la malprudentaĵon bazigi enklasigon de plantoj sur tio kion li aŭdacis nomi "seksan sistemon" de la plantoj, ekzamenante iliajn "reproduktivajn organojn". Nu, pro tiu priskribo li havis denuncon far la sveda ŝtato kun kondamno de la luterana Komunumo pro "suspekto pri libertinismo". [1]: Vivaio.

Duvorta nomsistemo[redakti | redakti fonton]

Lineo donis al ĉiu specio koncizan nomon en la latina de du partoj: tio estas la dunoma nomsistemo. Ekzemple, Homo sapiens ("homo saĝa") por homo kaj Homo troglodytes ("homo kaverna") por la ĉimpanzo. Antaŭ Lineo, sciencistoj donis al specioj longajn priskribajn nomojn, kiuj eĉ ne estis normigitaj.

homo = Homo sapiens

La unua parto de la nomo estas la nomo de la genro, la dua de la specio. Do Lineo rigardis la homon kaj la ĉimpanzon kiel du specioj de la sama genro, Homo. (Hodiaŭ, la scienca nomo de la ĉimpanzo estas Pan troglodytes, kvankam ĉimpanzoj ne loĝas en kavernoj).

Enklasigo[redakti | redakti fonton]

La ideo de genro kaj specio venis el Aristotelo. Sed el la genroj, Lineo kreis ordojn, el ordoj, klasojn kaj el klasoj, regnojn. Ekzemple, Lineo klasigis homon tiel:

La tri regnoj de Linné estis animaloj, plantoj kaj mineraloj.

Lineo estis pia luterano kaj rigardis biologion kiel la studon de la ordo kreita de la Eternulo. Li kredis, ke la specioj estas realaj (kaj ne arbitraj) kaj neŝanĝeblaj (kontraste al Karolo Darvino, kiu rigardis la speciojn kiel ŝanĝeblajn).

Lineo faris plurajn vojaĝojn al periferiaj partoj de Svedio; liaj disĉiploj studvojaĝis en la tuta mondo.

Species plantarum, grava verko de Lineo.

Verkoj[redakti | redakti fonton]

  • Systema naturae, 1735/1766 (Sistemo de naturo)
  • Genera plantarum, 1737 (Genroj de plantoj)
  • Materia medica, 1749
  • Philosophia botanica, 1751 (Filozofio botanika)
  • Species plantarum, 1753 (Specioj de plantoj)

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]