Kronvirusa malsano de 2019

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Temas pri... Ĉi tiu artikolo temas pri la malsano. Por informoj pri la kronvirusa specio, kiu kaŭzas la malsanon, vidu la artikolon SARS-CoV-2.
La viruso SARS-CoV-2, kiu kaŭzas la malsanon

Kronvirusa malsano de 2019 (internacie COVID-19 aŭ esperante KOVIM-19[1]) estas infekta malsano kaŭzita de kronviruso de severa akuta spira sindromo 2-a (SARS-CoV-2). La unua konata kazo estis identigita en Wuhan, Ĉinio, en decembro 2019.[2] La malsano poste disvastiĝis tutmonde, rezultante je daŭranta pandemio.[3]

Simptomoj de la malsano varias, sed ofte inkluzivas febron,[4] tuson, kapdoloron,[5] lacon, spiran malfacilecon, kaj perdon de flarosento kaj gustosento.[6][7][8] Simptomoj povas komenci unu ĝis dek kvar tagojn post kontakto kun la viruso. Almenaŭ triono de infektitoj ne havas rimarkeblajn simptomojn.[9] El tiuj homoj kiu havas simptomojn sufiĉe rimarkeblajn por klasifikiĝi kiel pacientoj, la plejparto (81%) spertas mildajn aŭ moderajn simptomojn (ĝis milda pulminflamo), tamen 14% spertas severajn simptomojn (dispneo, hipoksio, aŭ pli ol 50% pulma okupiĝo en imagoj) kaj 5% suferas mortigemajn simptomojn (spira nefunkcio, ŝoko, aŭ multorgana misfunkcio).[10] Pli maljunaj homoj havas pli altan riskon de sperto de severaj simptomoj. Iuj daŭras sperti gamon de efikoj (longa COVID) dum monatoj post resaniĝo, kaj damaĝo al organoj estis okazinta.[11] Multjaraj studoj okazas por pluesplori la longatempajn efikojn de la malsano.[12]

La malsano pasas al homo kiam homo enspiras aeron, kiu enhavas gutetojn kaj partiklojn kun la viruso. La risko de enspiri ĉi tiujn estas plej alta kiam homoj estas proksimaj, sed oni ankaŭ povas enspiri ilin de pli longaj distancoj, precipe endome. Infektiĝo ankaŭ povas okazi kiam fluaĵo kun la viruso ŝprucas en la okulojn, nazon, aŭ buŝon kaj, malofte, kiam oni tuŝas surfacon kiu surhavas la viruson. Homoj kontaĝas ĝis 20 tagojn kaj povas pasigi la viruson eĉ se ili ne spertas simptomojn.[13][14]

Kelkaj provmetodoj ekzistas por diagnozi la malsanon. La norma diagnoza metodo estas la malkaŝo de nukleata acido de la viruso acido per inverstransskriba polimeraza ĉena reago (rRT-PCR), pertransskriba plifortigo (TMA) aŭ inverstransskriba permaŝa izoterma plifortigo (RT-LAMP) de nazfaringa viŝo.

Evitigaj rimedoj inkluzivas fizikan aŭ socian distancigadon, kvarantenon, ventoladon de endomaj spacoj, kovradon de tusoj kaj ternoj, manlavado, kaj tenado de nelavitaj manoj for de la vizaĝo. Oni rekomendas la uzon de vizaĝaj maskoj aŭ kovraĵoj en publikaj medioj por minimumigi la riskon de transpasigo.

Kvankam oni klopodas krei kuracojn por malhelpi la viruson (kaj pluraj vakcinoj jam estis aprobitaj kaj disdonitaj en variaj landoj), la ĉefa traktado estas simptoma, inkluzivante la traktadon de simptomoj, subtenan prizorgon, izolecon, kaj eksperimentajn rimedojn.

Nomo[redakti | redakti fonton]

La Monda Organizaĵo pri Sano donis la oficialajn nomojn COVID-19 kaj SARS-CoV-2 je la 11-a de february 2020.[15] La nomo COVID-19 estas mallongigo de la anglaj vortoj "coronavirus disease 2019"[16] (kronvirusa malsano 2019), kaj de tio venis la paralelan esperantan mallongigon KOVIM-19.

Simptomoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Simptomoj de la kronvirusa malsano de 2019.

Simptomoj de la kronvirusa malsano de 2019 varias, de mildaj simptomoj ĝis severa malsano.[17][18] Oftaj simptomoj inkluzivas kapdoloron, perdon de flarsento kaj gustumsento, naza obstrukco kaj flua nazo, tusado, muskola doloro, gorĝa doloro, febro, lakso, kaj malfacila spirado.[19] Homoj kun la sama malsano povas havi malsamajn simptomojn, kaj la simptomoj povas ŝanĝiĝi post tempo. Tri oftaj simptomaroj estas rekonataj: spira simptomaro kun tusado, sputaĵo, malfacila spirado, kaj febro; mukolskeleta simptomaro kun muskola kaj artika doloro, kapdoloro, kaj laceco; kaj digesta simptomaro kun ventra doloro, vomado, kaj lakso.[19] Homoj sen antaŭaj problemoj pri la oreloj, nazo, aŭ gorĝo spertas perdon de flarsento kaj perdon de gustumsento en ĝis 88% de kazoj.[20][21][22]

El homoj kiuj havas simptomojn, 81% spertas nur mildajn aŭ moderajn simptomojn (ĝis milda pulminflamo), sed 14% spertas severajn simptomojn (dispneo, hipoksio, aŭ pli ol 50% da pulma okupiĝo en bildoj) kaj 5% de malsanuloj suferas krizajn simptomojn (spira nefunkcio, ŝoko, aŭ multorgana misfunkcio).[23] Almenaŭ triono de infektitoj ne spertas rimarkeblajn simptomojn iam ajn.[24][25] Ĉi tiuj sensimptomaj infektitoj ofte ne scias ke ili havas la viruson kaj povas disvastigi ĝin.[25][26][27][28] Aliaj infektitoj spertos simptomojn pli poste (nomataj "antaŭsimptomaj"), aŭ havas tre mildajn simptomojn kaj ankaŭ povas disvastigi la viruson.[28]

Kiel ofte pri infektoj, estas tempo inter la momento kiam homo ekinfektiĝas kaj la apero de la unuaj simptomoj. La mediana tempo por la kronvirusa malsano estas kvar aŭ kvin tagoj.[29] La plimulto da simptomhavaj homoj spertas simptomojn ene de du ĝis sep tagoj post infektiĝo, kaj preskaŭ ĉiuj spertos almenaŭ unu simptomon ene de 12 tagoj.[30][31]

La plimulto da homoj saniĝas de la grava fazo de la malsano. Tamen, iuj homoj – pli ol duono de unu grupo de hejme izolitaj junaj plenkreskuloj[32][33] – daŭre spertas gamon de efikoj, kiel laceco, dum monatoj post saniĝo. Oni nomas tiun situacion longa kronvirusa malsano. Iuj estas spertintaj longtempan difekton de organoj. Multjaraj studoj estas farataj por plu esplori la longatempajn efikojn de la malsano.[34]

Kaŭzo[redakti | redakti fonton]

La kronvirusan malsanon de 2019 kaŭzas infekto de la viruso SARS-CoV-2.[35]

Transdono[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Transdono de la kronvirusa malsano de 2019.

La transdono de la kronvirusa malsano de 2019 estas la transiro de la kronvirusa malsano de 2019 de homo al homo. La malsano ĉefe transdoniĝas per spirado kiam homoj enspiras gutetojn kaj etajn aerportatajn erojn (kiuj formas aerosolon), kiujn infektitoj eligas kiam ili spiras, parolas, tusas, ternas, aŭ kantas.[36][37][38][39] Infektito pli probable transdonas la kronvirusan malsanon kiam tiu estas fizike proksima. Tamen, infekto povas okazi trans pli longaj distancoj, precipe endome.[36][40]

Infekteco povas okazi 1-3 tagojn antaŭ la komenco de simptomoj.[41] Infektito povas disvastigi la malsanon eĉ se tiu estas antaŭsimptoma aŭ sensimptoma.[41] Plej ofte, la plej granda virusa ŝarĝo en provoj de la supraj spiraj organoj okazas proksime al la tempo de komenco de simptomoj kaj malpliiĝas post la unua semajno post kiam simptomoj komencas.[41] Nuna indiko sugestas tempodaŭron de virusa disdono kaj la periodo de infekteco de ĝis 10 tagoj post la komenco de simptomoj je homoj kun milda ĝis meza la kronvirusa malsano kaj ĝis 20 tagoj por homoj kun severa kronvirusa malsano, inkluzive inume kompromititaj homoj.[42][41]

Infektpovaj partikloj varias je grandeco de aerosoloj, kiuj restas en la aero dum longa tempo, ĝis pli grandaj gutetoj, kiuj restas aerportataj aŭ falas al la tero.[43][44][45][46] Cetere, esplorado pri la kronvirusa malsano estas redifininta la tradician komprenon pri la maniero de transdono de spiraj virusoj.[46][47] La plej grandaj gutetoj de spira likvaĵo ne vojaĝas malproksimen, kaj povas enspiriĝi aŭ fali sur mukajn membranojn ĉe la okuloj, nazo, aŭ buŝo, kaj tiel infekti.[45] Aerosoloj havas plej altan koncentriĝon kiam homoj estas proksimaj, kio kaŭzas pli facilan virusan transdonon kiam homoj estas proksimaj, sed aeran transdonon povas okazi je pli longaj distancoj, plejparte en lokoj ne bone ventolitaj;[45] en tiuj kondiĉoj partikletoj povas resti en la aero dum minutoj aŭ horoj.[45]

La nombro de homoj ĝenerale infektitaj de unu infektito varias;[48] ĉar nur 10 ĝis 20% de homoj prirespondecas la disvastiĝon de la malsano.[49] Ĝi ofte disvastiĝas en grupoj, kie infektoj povas esti tiritaj al indica kazo aŭ geografia loko.[50] Ofte ĉi tiuj okazoj estas transdonegaj okazaĵoj, kie multaj homoj infektiĝas de unu homo.[48]

Homo povas akiri la kronvirusan malsanon ankaŭ per tuŝi surfacon aŭ objekton kiu surhavas la viruson kaj poste tuŝi la propran buŝon, nazon, aŭ okulojn,[51][52] kvankam forta indiko montras, ke tio ĉi ne kontribuas multe al novaj infektoj.[53] Kvankam eblas, ne ekzistas rekta indiko de transdono de la viruso per haŭto-al-haŭta kontakto.[54] Oni ne estas rimarkinta, ke viruso transdoniĝas per feĉoj, urino, mama lakto, manĝaĵo, rubakvo, trinkakvo, aŭ bestoj (kvankam iuj bestoj povas infektiĝi pro la viruso de homoj).[52][52] Ĝi tre malofte transdoniĝas de patrino al bebo dum gravedeco.[54]

Viruso[redakti | redakti fonton]

Proteinoj de SARS-CoV-2

SARS-CoV-2 estas nova kronviruso de severa akuta spira sindromo. Ĝi estis unue izolita de tri homoj kun pulminflamo konektitaj al la grupo de kazoj de akuta spira malsano en Vuhano.[55] Ĉiuj strukturaj ecoj de la nova viruso troviĝas en rilataj kronvirusoj en naturo.[56]

Ekster la homa korpo, ordinara sapo detruas la viruson, eksplodante ĝian protektan vezikon.[57]

SARS-CoV-2 rilatas proksime al la originala SARS-CoV.[58] Oni kredas, ke ĝi havas bestan (zoonozan) devenon. Genetika analizo montris, ke la kronviruso genetike proksimas al la genro Betacoronavirus, en subgenro Sarbecovirus (idaro B) kune kun du vespert-devenaj tipoj. Ĝi estas 96% sama je la nivelo de la tuta genaro al aliaj vespertaj kronvirusoj (BatCov RaTG13).[59][60] La strukturaj proteinoj de SARS-CoV-2 inkluzivas membranan glikoproteinon (M), kovertan proteinon (E), nukleokapsidan proteinon (N), kaj la pintan proteinon (S). La proteino M de SARS-CoV-2 estas proksimume 98% simila kun la proteino M de vesperta SARS-CoV, proksimume 98% simila kun manisa SARS-CoV, kaj 90% simila kun la proteino M de SARS-CoV; dum, la simileco estas nur proksimume 38% kun la proteino M de MERS-CoV. La strukturo de la proteino M similas kun la transportilon SemiSWEET de sukero.[61]

Preventado[redakti | redakti fonton]

Ofta lavado de la manojn estas unu el la metodoj por eviti la malsanon

Preventaj metodoj por malpliigi la ŝancojn de infekto inkluzivas ricevi vakcinon, resti hejme, uzi maskon publike, eviti homplenajn lokojn, teni distancon disde aliaj homoj, ventoli endomajn spacojn, direkti tempodaŭrojn de infekteco,[62] lavi la manojn per sapo kaj akvo ofte kaj dum almenaŭ dudek sekundoj, praktiki bonan spiran higienon, kaj eviti tuŝi la okulojn, nazon, aŭ buŝon per nelavitaj manoj.[63][64]

Infektitoj aŭ tiuj kiuj kredas sin infektitaj devus resti hejme escepte por akiri kuracan prizorgon, kontroli pertelefone antaŭ ol viziti kuracejon, uzi vizaĝan maskon antaŭ ol eniri kuracejon kaj kiam ajn en ĉambro aŭ veturilo kun alia homo, kovri tusojn kaj ternojn per papero, ofte lavi la manojn per sapo kaj akvo, kaj eviti kunuzon de personaj aĵoj.[65][66]

Vakcinoj[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Vakcino kontraŭ la kronvirusa malsano de 2019.

Vakcino kontraŭ la kronvirusa malsano de 2019 estas vakcino celita provizi akiritan imunecon kontraŭ severa akuta spira sindromo kronviruso 2 (SARS‑CoV‑2), la viruso kiu kaŭzas la kronvirusan malsanon de 2019 (COVID-19 aŭ KOVIM-19). Antaŭ la kronvirusa pandemio de 2019, solida korpo de scio ekzistis pri la strukturo kaj funkcio de kronvirusoj kaŭzantaj malsanojn kiel severa akuta spira sindromo (SARS) kaj mezorienta spira sindromo (MERS). Ĉi tiu scio akcelis la kreadon de diversaj vakcinoj dum frua 2020.[67] La vakcinoj kontraŭ SARS-CoV-2 komence pricelis malhelpi simptomhavan, ofte severan malsanon.[68] Je la 10-a de januaro 2020, la datumo de la genetika kodo de SARS-CoV-2 estis disdonita per GISAID kaj je la 19-a de marto, la tutmonda farmacia industrio anoncis gravan sindevontigon trakti la malsanon.[69] La vakcinoj kontraŭ la malsano ricevis ĝeneraln plaŭdon pro la malpliigado de la severo kaj mortado kaŭzita de la kronvirusa malsano.[70]

Multaj landoj efektivigis fazan disdonan planon kiu donas prioritaton al plejriskigitoj, ekzemple maljunuloj kaj tiuj kun alta risko de kontakto kaj transdono, ekzemple kuraraj laboristoj.[71]

Je la 8-a de decembro 2021, 8,32 miliardo da vakcinoj kontraŭ la kronvirusa malsano estis donita la homoj tutmonde laŭ oficialaj raportoj de naciaj agentejoj pri publika sano.[72] Je december 2020, landoj estis antaŭmendintaj pli ol 10 miliardoj da vakcinoj,[73] proksimume duono por altenspezaj landoj kun 14% de la monda loĝantaro.[74]

Vizaĝaj maskoj kaj spira higieno[redakti | redakti fonton]

Maskoj kun elspirada valvo. La valvo estas malforta punkto kiu povas elsendi la virusojn eksteren.

La Monda Organizaĵo pri Sano, kaj multaj landaj burooj pri malsano (ekzemple la usona CDC) rekomendas, ke homoj uzu vizaĝ-kovrilojn en publikaj lokoj, kie estas plia risko de transdono kaj kie estas malfacile teni sufiĉan distancon disde aliaj homoj.[75][76] Ĉi tiu rekomendo celas malpliigi la disvastiĝon de la malsano per sensimptomaj kaj antaŭsimptomaj homoj, kaj estas kuna kun establitaj preventaj metodoj kiel teni distancon de aliaj homoj.[76][77] Vizaĝ-kovriloj limigas la volumon kaj distancon de elspiraj gutetoj disvastigita dum parolado, spirado, kaj tusado.[76][77] Vizaĝ-kovrilo sen aerumiloj aŭ truoj ankaŭ filtras erojn kiuj enhavas la viruson el enspirita kaj elspirita aero, malpliigante la probablon de infekto.[78] Sed, se la masko inkluzivas elspiran valvon, infektita uzanto (eble sensimptoma kaj ne scianta) elsendas la viruson eksteren tra ĝi. Do la maskoj kun elspira valvo ne estas por la infektitoj kaj ne estas fidindaj por halti la pandemion grandskale. Multaj landoj kaj lokaj jurisdikcioj instigas aŭ postulas la uzon de vizaĝaj maskoj aŭ tukaj vizaĝ-kovriloj por limigi la disvastiĝon de la viruso.[79]

Maskoj estas ankaŭ forte rekomenditaj por tiuj kiuj eble infektiĝis kaj tiuj kiuj prizorgas iun kiu povas havi la malsanon.[80] Kiam sen masko, la CDC rekomendas kovri la buŝon kaj nazon per viŝpapero dum tuso aŭ terno, kaj rekomendas uzi la enan flakton de la kubuto se neniu viŝpapero estas havebla. Mana higieno post tuso aŭ terno estas rekomendita. Oni rekomedas, ke kuracaj laborantoj, kiuj interrilatas rekte kun homoj kiuj havas la malsanon, uzu spirilojn almenaŭ tiel protektajn kiel NIOSH-atestitaj N95 aŭ ekvivalentajn, aldone al alia persona protekta ekipaĵo.[81]

Eviti homplenajn endomajn spacojn kaj ventolado[redakti | redakti fonton]

La CDC rekomendas ke oni evitu homplenajn endomajn spacojn.[82] Kiam endome, oni povas malpliigi transdonon per pliigi la rapidon de aerŝanĝo, malpliigi recirculado de aero, kaj pliigi la uzon de eksterdoma aero.[82][83] La Monda Organizaĵo pri Sano rekomendas ventoladon kaj aerfiltradon en publikaj spacoj por helpi forigi infektajn erojn.[84][85][86]

Elspiritaj spiraj erojn povas pliiĝi ene de ĉirkaŭfermitaj spacoj kun nesufiĉa ventolado. La risko de infekto pliiĝas precipe en spacoj kie homoj agas fizike aŭ levas la voĉon (ekz., ekzerci sin, kriegi, kanti) ĉar tio pliigas elspiradon de spiraj gutetoj. Longedaŭra ĉeesto en ĉi tiu situacioj, ĝenerale pli ol 15 minutoj, rezultas je pli alta risko de infekto.[82]

Purigi la manojn[redakti | redakti fonton]

Studentoj en Ruando lavas la manojn kaj uzas vizaĝajn maskojn dum la pandemio de la kronvirusa malsano de 2019

Plena mana pureco post iu ajn tuso aŭ terno estas necesa.[87] La Monda Organizaĵo pri Sano ankaŭ rekomendas, ke oni lavas la manojn ofte kun sapo kaj akvo dum almenaŭ dudek sekundoj, precipe post iri al la necesejo aŭ kiam manoj estas videble malpuraj, antaŭ manĝi, kaj post blovi la nazon.[88] Kiam sapo kaj akvo ne estas haveblaj, la CDC rekomendas uzi alkoholbazan mansanigilon kun almenaŭ 60% alkoholo.[89] Por lokoj kie komerca mansanigiloj ne estas haveblaj, la Monda Organizaĵo pri Sano provizas du metodojn por loka produktado. En ĉi tiuj metodoj, la kontraŭmikroba agado devenas de etanoloizopropanolo. Hidrogena peroksido estas uzita por helpi elimini bakteriajn sporojn en la alkoholo; ĝi "ne estas aktiva substanco por mana seninfektigo." Oni aldonas glicerolon kiel malsekigilon.[90]

Teni distancon disde aliaj homoj[redakti | redakti fonton]

Teni distancon de aliaj homoj celas malrapidigi la disvastiĝon de la malsano per minimumigi proksiman kontakton inter homoj. Metodoj inkluzivas kvarantenojn; restriktojn de vojaĝado; kaj la fermadon de lernejoj, laborejoj, stadionoj, teatroj, aŭ butikejoj. Homoj povas efektivigi ĉi tiajn metodojn per resti hejme, limigi vojaĝadon, eviti homplenajn lokojn, uzi senkontaktajn salutojn, kaj fizike malproksimiĝi disde aliaj homoj. Multaj registaroj nun postulas aŭ rekomendas ĉi tiujn metodojn en regionoj efikataj de la malsano.[91]

Purigi surfacojn[redakti | redakti fonton]

Post eliro de la korpo, kronvirusoj povas vivi sur surfacoj dum horoj ĝis tagoj. Se iu tuŝas la malpuran surfacon, tiu povas meti la viruson ĉe la okulojn, nazon, aŭ buŝon, kie ĝi povas eniri la korpon kaj kaŭzi infekton.[92] Indiko montras, ke kontakto kun infektitaj surfacoj ne estas la ĉefa transdonmaniero de la kronvirusa malsano de 2019.[93][94][95]

La daŭro de vivado de la viruso dependas grave je la tipo de surfaco, la temperaturo, kaj la humideco.[96] Kronvirusoj mortas tre rapide sub ultraviola radiado en sunlumo.[96] Kiel aliaj envolvitaj virusoj, SARS-CoV-2 vivas plej longtempe kiam la temperaturo estas je ĉambra temperaturo aŭ pli malalta, kaj kiam la relativa humideco estas malalta (<50%).[96]

Sur multaj surfacoj, inkluzive vitro, iuj tipoj de plasto, neoksidebla ŝtalo, kaj haŭto, la viruso povas resti infektema dum pluraj tagoj endome ĉe ĉambra temperaturo aŭ eĉ prsokimume semajno je idealaj kondiĉoj.[96] Sur multaj surfacoj, inkluzive vitro, iuj tipoj de plasto, neoksidebla ŝtalo, kaj haŭto, la viruso povas resti infektema dum pluraj tagoj endome ĉe ĉambra temperaturo aŭ eĉ prsokimume semajno je idealaj kondiĉoj.[96][97] Sur kelkaj surfacoj, inkluzive katunan ŝtofon kaj kupron, la viruso kutime mortas post kelkaj horoj.[96] La viruso mortas pli rapide sur poraj surfacoj ol sur neporaj surfacoj pro kapilara ago ene de poroj kaj pli rapida forvaporiĝo de gutetoj.[98][99][96] Tamen, el la multaj elprovitaj surfacoj, du kun la plej longaj vivdaŭroj estas maskoj N95 kaj kirurgiaj maskoj, ambaŭ konsiderataj kiel poraj surfacoj. vojaĝis al lando aŭ regiono kun vasta dissendo, ke ili kvaranteni sin dum 14 tagoj de la tempo de lasta ebla infektiĝo.[100]

Laŭ la CDC, purigi surfacojn per sapo, ne seninfektigi, sufiĉas por malpliigi transdonon.[101][102] La CDC rekomendas, ke se oni suspektas aŭ konfirmas kazon de la malsano en loko kiel oficejo aŭ lernejo, ĉiuj partoj kiel oficĉambroj, banĉambroj, komunaj areoj, kune uzataj elektronikaj ekipaĵoj kiel tuŝekranoj, klavaroj, kaj monmaŝinoj uzitaj de la malsanuloj devus esti seninfektigitaj.[103] Surfacoj povas esti elpurigitaj per 62–71% etanolo, 50–100% izopropanolo, 0,1% natria hipoklorito, 0,5% hidrogena peroksido, kaj 0,2–7,5% povidono-jodo. Aliaj seninfektigiloj, kiel benzalkoniuma klorido kaj klorheksidina glukonato, estas malpli efikaj. Oni ankaŭ povas uzi ultraviolan mikrobmortigan radiadon.[104]

Sana dieto[redakti | redakti fonton]

La Lernejo de Publika Sano T.H. Chan de Universitato Harvard (Harvard T.H. Chan School of Public Health) rekomendas sanan dieton, ekzercadon, direktadon de psikologia streĉo, kaj sufiĉan dormon.[105]

Konstante fari la sciencajn gvidliniojn de po 150+ minutoj semajne da ekzercado aŭ simila fizika agado havas rilaton kun pli malgranda risko de enmalsanulejiĝo kaj morto pro la malsano, eĉ kiam probablajn riskajn ecojn kiel granda korpomasa indico estas konsiderita.[106][107]

Efiko[redakti | redakti fonton]

La viruso SARS-CoV-2 povas infekti gamon de ĉeloj kaj sistemoj de la korpo.

Spira sistemo[redakti | redakti fonton]

La kronvirusa malsano de 2019 efikas la supran spiran sistemon (sinusoj, nazo, kaj gorĝo) kaj la malsupran spiran sistemon (trakeo kaj pulmoj).[108] La pulmoj estas la organoj plej efikitaj de la malsano ĉar la viruso aliras gastigajn ĉelojn per la ricevanto por la enzimo angiotensin-transformanta enzimo 2 (ACE2), kiu plej abundas sur la surfaco de alveolaj ĉeloj tipo II de la pulmoj.[109] La viruso uzas specialan pintan surfacan glikoproteinon por konekti kun la ricevanto ACE2 kaj eniri la gastigan ĉelon.[110]

Digesta sistemo[redakti | redakti fonton]

La viruso ankaŭ efikas la organojn de la digesta sistemo ĉar ACE2 abundas en la glandaj ĉeloj de stomaka, duodena, kaj rektuma epitelio[111], kaj ankaŭ la endoteliaj ĉeloj kaj enterocitoj de la maldika intesto.[112]

Korvaskula sistemo[redakti | redakti fonton]

La viruso povas kaŭzi akutan korinfarkan damaĝon kaj kronikan difekton al la korvaskula sistemo.[113] Akuta kora damaĝo troviĝis en 12% de infektitoj en la malsanulejo en Vuhano, Ĉinio,[114] kaj estas pli ofta en severa malsano.[115] Indicoj de korvaskulaj simptomoj estas altaj, pro la sistema inflama respondo kaj imunaj sistemaj malordoj dum la antaŭeniro de la malsano, sed akuta korinfarka damaĝo ankaŭ povas rilati al ricevantoj ACE2 en la koro.[113] Ricevantoj ACE2 estas multaj en la koro kaj estas parto de kora funkcio.[113][116] Multa ofteco de trombozo kaj vejna tromboembolo estis trovita en homoj senditaj al departamentoj de kriza prizorgo kun infektoj de la kronvirusa malsano de 2019, kaj eble rilatas al malbona prognozo.[117] Oni kredas, ke angia misfunkcio kaj kreiĝo de emboloj (kiel indikas alta nivelo de D-dimer kaŭzita de emboloj) havas gravan rolon en mortado. Oni estas rimarkinta okazojn de emboloj rezultantaj al pulmaj embolioj kaj apopleksio en la cerbo kiel komplikaĵojn rezultantajn je morto en infektitoj de SARS-CoV-2. Infekto ŝajne instigas ĉenon de vaskulmalgrandigaj respondoj en la korpo, kaj malgrandiĝo de angioj en pulma cirkulado estas ebla maniero por oksigena malpliiĝo dum virusa pulminflamo.[118] Cetere, damaĝo al angietoj (arterietoj kaj kapilaroj) estis raportita en malmultaj ekzemploj de histo de la cerboj – sen eltrovita SARS-CoV-2 – kaj la flaraj ampoloj de mortintoj pro la kronvirusa mansano.[119][120][121] La malsano ankaŭ kaŭzis sufiĉajn – inkluzive formajn kaj mekanikajn – ŝanĝojn al sangoĉeloj – kiel pligrandiĝon – foje daŭrantajn dum monatoj post elmalsanulejiĝo.[122][123]

Nerva sistemo[redakti | redakti fonton]

Oni ankoraŭ ne scias ĉu SARS-CoV-2 kapablas invadi la nervan sistemon. Tamen, estas klare, ke multaj homoj kun la kronvirusa malsano spertas nervajn kaj mensajn problemojn. Oni ne trovas la viruson en la centra nerva sistemo de la plimulto da malsanuloj kun nervajn problemojn.[124] Perdo de flaripovo rezultas pro infekto de la subtenaj ĉeloj de la flara epiteliumo, kun posta damaĝo al la flaraj neŭroj.[125] SARS-CoV-2 povas kaŭzi spiran nefunkcion per efiki la cerban radikon kiel alia kronvirusoj foje faras.

Aliaj organoj[redakti | redakti fonton]

Alia ofta kaŭzo de morto estas komplikaĵoj rilataj al la renoj.[126] Fruaj raportoj indikas, ke ĝis 30% de homoj en malsanulejoj kaj en Ĉinio kaj en Nov-Jorko spertis iom damaĝon al la renoj, inkluzive iuj sen antaŭaj renaj problemoj.[127]

Nekropsioj de homoj kiuj mortis pro la malsano trovis alveolan damaĝon kaj limfocit-havajn inflamajn envenaĵojn en la pulmoj.

Gravedeca respondo[redakti | redakti fonton]

Multaj nesciataĵoj ekzistas pri gravedaj virinoj dum la pandemio. Pro tio, ke ili emas sperti malfacilaĵojn kaj severan infekton de aliaj tipoj de kronvirusoj, ili estis minacata grupo kaj estas konsilataj fari suplementajn preventajn rimedojn.[128]

Korpaj respondoj al gravedeco povas inkluzivi:

  • Imune: La imuna respondo al la kronvirusa malsano de 2019, kiel aliaj virusoj, dependas je funkcianta imuna sistemo. Ĝi adaptas dum gravedeco por permesi la evoluadon de la feto, kies genetika ŝarĝo estas nur parte kunhavata kun la patrino, tial la imuna reago al infektoj estas malsama dum la daŭro de gravedeco.[129]
  • Spire: Multaj faktoroj povas igi gravedajn virinojn esti pli minacata de malfacilaj spiraj infektoj. Unu el tiuj estas la malpliiĝo de la kapacito de la pulmoj kaj malkapablo forigi sekreciojn.[129]
  • Koagule: Dum gravedeco, niveloj de cirkulantaj koagulaĵoj estas pli altaj, kaj tio povas efiki la malsanigecon de SARS-CoV-2. La tromboembolaj okazaĵoj kun rilata mortado estas risko por gravedaj virinoj.[129]

Tamen, laŭ pruvaĵoj, estas malfacile konkludi, ĉu gravedaj virinoj havas plian riskon de gravaj efikoj pro ĉi tiu viruso.[130]

Diagnozo[redakti | redakti fonton]

Oni povas provizore diagnozi la kronvirusan malsanon per simptomoj kaj konfirmi ĝin per inverstransskriba polimeraza ĉena reago aŭ alia testo de nukleaj acidoj de infektita sekrecioj.[131][132] Kune kun laboratoria testado, komputila tomografio de la brusto povas helpi diagnozi la kronvirusan malsanon en tiuj kiuj havas altan klinikan suspekton de infekto.[133] Malkaŝo de pasinta infekto eblas per serologiaj testoj, kiuj trovas antikorpojn produktitajn de la korpo responde al la infekto.[131]

Testado pri la viruso[redakti | redakti fonton]

La norma testa metodo pri la ĉeesto de SARS-CoV-2 estas nukleacida testo,[134][135] kiuj eltrovas la ĉeeston de virusaj RNA-eroj.[136] Ĉi tiuj testoj ne eltrovas la infektan viruson mem, do ĝi ne kapablas sciigi pri la daŭro de infekto.[137] Oni ĝenerale faras la teston je ekzemplero prenita de la malantaŭo de la nazo/gorĝo; tamen, oni ankaŭ povas uzi ekzempleron de la nazo aŭ kraĉaĵo.[138][139] Rezultoj ĝenerale haveblas post iuj horoj.[134]

Kelkaj laboratorioj kaj firmaoj estas kreintaj serajn testoj, kiuj eltrovas antikorpojn produktitajn de la korpo responde al infekto.[140]

Kuraco kaj traktado[redakti | redakti fonton]

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Kuracado kaj traktado de la kronvirusa malsano de 2019.

Ne ekzistas specifa, efika kuraco por la kronvirusa malsano de 2019, la malsano kaŭzita de la viruso SARS-CoV-2.[141][142] Unu jaron post la komenco de la pandemio, tre efikaj vakcinoj estas komencintaj malrapidigi la disvastiĝon de SARS-CoV-2; tamen, por tiuj kiuj atendas vakcinon, kaj por la taksataj milionoj da imune kompormititaj homoj kiuj verŝajne ne respondos bone al vakcino, kuracado restas grava.[143] Tial, la manko de progreso pri la kreado de efikaj kuracoj signifas, ke la fundamento de la traktado de la kronvirusa malsano de 2019 estas helpema prizorgo, kiu inkluzivas traktadon por malpliigi simptomojn, likvaĵan terapion, oksigenan subtenon kaj surstomakan kuŝigon laŭbezone, kaj medikamentojn aŭ aparatojn por subteni influitajn gravajn organojn.[144][145][146]

La plimulto da kazoj de la kronvirusa malsano estas mildaj. En ĉi tiuj kazoj, helpema prizorgo inkluzivas medikamenton kiel paracetamolon aŭ nesteroidajn kontraŭinflamajn drogojn por malpliigi simptomojn (febron, korpdoloron, tuson), konvenan konsumadon de likvaĵoj, ripozo, kaj naza spirado.[147][142][148][149] Bona persona higieno kaj sana dieto estas ankaŭ rekomendataj.[150] La Usonaj Centroj por Kontrolo kaj Malhelp de Malsano rekomendas, ke tiu kiu suspektas, ke tiu havas la viruson, izolu sin hejme kaj uzu vizaĝan maskon.[65]

Homoj kun pli severaj kazoj povas necesi traktadon en hospitalo. Por tiuj kun malalta nivelo de oksigeno, oni forte rekomendas la uzon de glukokortikoida deksametazono, ĉar ĝi povas malpliigi la riskon de morto.[151][152][153] Eksterkorpa ventolado kaj, fine, iro al ejo por kriza prizorgo por mekanika ventolado eble estos bezonata por subteni spiradon.[154] Eksterkorpa membrana oksigenigado estis uzita por trakti spiradan ĉeson, sed ĝia utileco estas ankoraŭ konsiderataj.[155][156] Iuj kazoj de severa malsano estas kaŭzitaj de sistema inflamego, la tiel konata citokina ŝtormo.[157]

Pluraj eksperimentaj kuracoj estas studataj en klinikaj elprovoj.[141] Ĉi tiuj inkluzivas fluvoksaminon, malmultekostan kaj ĝenerale haveblan kontraŭdeprimilon;[158] kaj la kontraŭvirusaĵojn molnupiravir (kreita de Merck)[159] kaj PF-07321332 (kreita de Pfizer).[160] Aliaj, kiujn oni taksis eble bonaj frue dum la pandemio, kiel hidroksiklorokino kaj lopinavir/ritonavir, posta esplorado malkovris, ke ili estas senefikaj aŭ malhelpaj.[141][161][162] Malgraŭ daŭranta esplorado, ankoraŭ ne ekzistas sufiĉa altkvalita indiko por rekomendi laŭdirajn fruajn kuracojn.[161][162] Tamen, en Usono, du terapioj bazitaj je monoklonaj antikorpoj estas haveblaj por frua uzo en kazoj taksataj altriskaj pri daŭro al severa malsano.[162] La kontraŭvirusa remdesivir estas havebla en Usono, Kanado, Aŭstralio, kaj pluraj aliaj landoj, kun nekonstantaj restriktoj; tamen, ĝi ne estas rekomendata por homoj devantaj mekanikan ventoladon kaj estas malkuraĝigata entute de la Monda Organizâjo pri Sano,[163] pro malmulta indiko de efikeco.[141] En novembro 2021, Britio aprobis la uzon de Molnupiravir por kuraci la kronvirusan malsanon por minacataj pacientoj ĵus diagnozitaj kun la malsano.[164]

Iuj povas sperti daŭrantajn simptomojn aŭ malkapablojn post resaniĝo de la infekto; oni nomas tion ĉi longa kronvirusa malsano. Ankoraŭ akzistas nur malmulta informo pri la plej bona traktado kaj resaniĝo por ĉi tiu situacio.[154]

La Monda Organizaĵo pri Sano, la Ĉina Nacia Sana Komisiono, la Britia Nacia Instituto por Sano kaj Prizorga Plejboneco, kaj Nacia Instituto pri Sano de Usono, inter aliaj organizaĵoj kaj agentejoj tutmonde, ĉiuj estas eldonintaj rekomendojn kaj gvidliniojn pri prizorgi homojn kun la kronvirusa malsano.[165][166][154][167] Krizaj kuracistoj kaj pneŭmonologoj en Usono kunmetis rekomendojn pri kuracado el diversaj agentejoj en senkostan rimedon, la IBCC.[168][169]

Prognozo[redakti | redakti fonton]

La severeco de la kronvirusa malsano varias. La malsano povas esti milda kun malmultaj aŭ neniuj simptomoj, simile al aliaj kutimaj supraj spiraj malsanoj kiel m alvarmumo. En 3–4% de kazoj (7.4% de tiuj pli ol 65-jarhavaj) simptomoj estas sufiĉe severaj por necesigi enmalsanulejigon.[170] Mildaj kazoj plej ofte resaniĝas antaŭ du semajnoj, kaj severaj aŭ krizaj malsanoj povas daŭri tri al ses semajnojn. Inter tiuj kiuj mortis, la tempo de la komenco de simptomoj ĝis morto variis de du al ok semajnoj.[171] La itala Istituto Superiore di Sanità (Supera Instituto de Sano) raportis, ke la mediana tempo inter la komenco de simptomoj kaj morto estis dek du tagoj, kun sep en malsanuleja prizorgo. Tamen, homoj translokigitaj al departamento de intensa prizorgo havis medianan tempon de dek tagoj inter enmalsanulejigo kaj morto.[172] Longedaŭra tempo de protrombino kaj altaj niveloj de C-reagaj proteinoj je enmalsanulejigo rilatas al severa progreso de la malsano kaj translokigo al departamento de intensa prizorgo.[173][174]

Iuj fruaj studoj indikas, ke 10% ĝis 20% de homoj kun la kronvirusa malsano spertos simptomojn daŭrantajn pli ol monato.[175][176] La plimulto de enmalsanulejigitoj kun severa malsano raportas longdaŭrajn problemojn inkluzive lacecon kaj malfacilan spiradon.[177] Je la 30-a de oktobro 2020, estro de la Monda Organizaĵo pri Sano Tedros Adhanom avertis, ke "al grava nombro de homoj, la kronviruso donas gamon de gravaj longadaŭraj efikoj." Li priskribis la vastan spektron de simptomoj de la malsano, kiuj varias laŭ tempo, "vere zorgiga". Ili varias de laceco, tuso, kaj malfacila spirado, al inflamo kaj vundo de gravaj organoj, inkluzive la pulmoj kaj koro, kaj ankaŭ nervaj kaj mensaj efikoj. Simptomoj povas influi iun ajn sistemon en la korpo. Infektitoj estas raportintaj ciklajn vicojn de laceco, kapdoloron, monatojn de plena laceco, emociajn ŝanĝiĝegojn, kaj aliajn simptomojn. Tedros sekve konkludis, ke strategio atingi grupan imunecon per infektado, anstataŭ vakcinado, estas "morale senkonscia kaj nefarebla".[178]

Pri reveno al malsanulejoj proksimume 9% el 106000 homoj devis reveni por kuraceja traktado antaŭ du monatoj post eliro. Meznombre reveno al malsanulejo estis ok tagoj post la unua vizito. Oni estas identiginta kelkajn riskajn faktorojn kiel kaŭzon de multobla reveno al malsanulejo. Inter ĉi tiuj estas maljuneco (pli ol 65 jaroj) kaj ĉeesto de kronika malsano kiel diabeto, kora malsukceso, aŭ kronika rena malsano.[179][180]

Laŭ sciencaj studoj fumantoj havas pli altan probablon bezoni krizan prizorgon aŭ morti kompare kun ne-fumantoj.[181][182] Efikante la samaj pulmajn receptorojn ACE2 kiujn fumado efikas, aera polucio havas kunrilaton kun la malsano.[183] Mallongatempa kaj kronika spirado de aera polucio ŝajne pliigas malsanecon kaj mortadon pro la kronvirusa malsano.[184][185][186] Jam ekzistantaj koraj kaj pulmaj malsanoj,[187] kaj trodikeco, precipe kune kun grasa hepata malsano, kontribuas al pliigita risko de la kronvirusa malsano.[183][188][189][190]

Oni ankaŭ supozas, ke imune kompromitaj homoj havas pli altan riskon de severa malsano pro SARS-CoV-2.[191] Unu esploro, kiu prienketis la infektojn de la kronvirusa malsano en ricevintoj de renoj, trovis mortindicon de 11%.[192]

Genetiko ankaŭ multe efikas la kapablon batali la malsanon.[193] Ekzemple, tiuj kiuj ne produktas rimarkeblajn interferonojn tipo I aŭ produktas memantikorpojn kontraŭ ĉi tiuj povas multe pli malsaniĝi pro la kronvirusa malsano.[194][195] Genetika filtrado kapablas eltrovi genojn, kiuj efikas interferonon.[196]

Gravedaj virinoj povas havi pli altan riskon de severa infekto laŭ datumo de aliaj similaj virusoj, kiel SARS kaj MERS, sed datumo por la kronvirusa malsano de 2019 mankas.

Infanoj[redakti | redakti fonton]

Kvankam tre junaj infanoj spertas malaltajn indicojn de infekto, pli maljunaj infanoj havas indicon de infekto kiu similas al la loĝantaro ĝenerale.[197][198] Infanoj probable havos pli mildajn simptomojn kaj pli malaltan riskon de severa malsano ol plenkreskuloj.[199] La usona Centro de Kontrolo de Malsano raportas, ke en Usono proksimume triono de enmalsanulejigitaj infanoj devis iri al departamento de kriza prizorgo,[200] dum eŭropa multlanda studo de enmalsanulejigitaj infanoj de junio 2020 malkaŝis, ke proksimume 8% de infanoj, kiuj venis al malsanulejo, bezonis krizan prizorgon.[201] Kvar el la 582 infanoj (0,7%) en la eŭropa studo mortis, sed la vera mortindico povas esti "multe pli malalta" pro tio, ke pli mildaj kazoj kiuj ne serĉis kuracan helpon ne estis inkluzivitaj en la esploro.[202][203]

Komplikaĵoj[redakti | redakti fonton]

Komplikaĵoj povas inkluzivi pulminflamon, akutan spirafliktan sindroman (ARDS), multorganan nefunkcion, sepsan ŝokon, kaj morton.[204][205][206][207] Korangiaj komplikaĵoj povas inkluzivi koran nefunkcion, koran misritmon (inkluzive atria fibrilacio), kora inflamo, kaj trombozo, precipe vejna trombembolio.[208][209][210][211][212][213] Proksimume 20–30% de infektitoj havas altiĝintan nivelon de hepataj enzimoj, signifante hepatan difekton.[214][215]

Nervaj efikoj inkluzivas paroksismon, apopleksion, encefaliton, kaj sindromon Guillain–Barré (kiu inkluzivas perdon de movipovoj).[216][217] Post la infekto, infanoj povas sperti infanan multisisteman inflaman sindromon, kiu havas simptomojn similajn al malsano Kawasaki, kiu povas esti mortiga.[218][219] En tre maloftaj kazoj, akuta encefalopatio povas okazi, kaj oni povas konsider ĝin en infektitoj kiuj havas ŝanĝitan mensan statuson.[220]

En la kazo de gravedaj virinoj, gravas rimarki, ke laŭ la Usona CDC, gravedaj virinoj havas plian riskon fariĝi grave malsana pro la kronvirusa malsano de 2019,[221] ĉar ili ŝajne pli ofte spertas spirajn kaj gravedecajn komplikaĵoj kiuj povas rezulti je aborto, trofrua akuŝo, kaj enutera kresklimigo.[221]

Oni estas vininta fungajn infektojn kiel aspergilozon, kandidozon, kriptokokozon, kaj mukormikozon en paciencoj resaniĝantaj de la kronvirusa malsano.[222][223]

Longedaŭraj efikoj[redakti | redakti fonton]

Iuj fruaj studoj indikis, ke 10-20% de infektitoj spertos simptomojn daŭrantajn pli ol monato.[224][225] Plimulto de enmalsanulejigitoj kun severa malsano raportas longedaŭrajn problemojn, inkluzive lacecon kaj spiran malfacilecon.[226] Proksimume 5–10% de enmalsanulejigitoj progresas al severa aŭ kritika malsano, inkluzive pulminflamo kaj akuta spira nefunkcio.[227]

Per variaj mekanismoj, la pulmoj estas la organoj plej influita de la malsano.[228] En homoj kiuj bezonas malsanulejon, ĝis 98% de komputilaj tomografiaj bildoj montras pulmajn nenormalaĵojn post 28 tagoj de malsano eĉ se ili malsane pliboniĝis.[229]

Homoj maljunulaj, kun severa malsano, kun longedaŭraj restadoj en departamento de kriza prizorgo, kaj kiuj fumas pli probable havos longedaŭrantajn efikojn, inkluzive pulman fibrozon.[230] Entute, proksimume triono de prienketitoj post kvar semajnoj havos pulman fibrozon aŭ malpliiĝintan pulman funkcion mezuritan de disvastiĝa kapablo de karbona monoksido, eĉ en sensimptomuloj, sed kun indiko de daŭranta pliboniĝo post pli da tempo.[231]

En diversaj landoj[redakti | redakti fonton]

Mortintoj[redakti | redakti fonton]

Esperantistoj:

Aliaj homoj:

Elektitaj sciencistoj esplorantaj pri la pandemio[redakti | redakti fonton]

[alfabete ordigitaj]

Vakcinoj[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 2020-04-02, « KOVIM-19 kaj minoritatoj: UN en Ĝenevo publikigis en Esperanto mesaĝon de Speciala Raportisto », Gazetara komuniko de UEA n-ro 860
  2. "In Hunt for Covid-19 Origin, Patient Zero Points to Second Wuhan Market – The man with the first confirmed infection of the new coronavirus told the WHO team that his parents had shopped there", The Wall Street Journal, 26 February 2021.
  3. "The Secret Life of a Coronavirus – An oily, 100-nanometer-wide bubble of genes has killed more than two million people and reshaped the world. Scientists don't quite know what to make of it.", 26 February 2021.
  4. (April 2021) “Prevalence and characteristics of fever in adult and paediatric patients with coronavirus disease 2019 (COVID-19): A systematic review and meta-analysis of 17515 patients”, PLOS ONE 16 (4), p. e0249788. doi:10.1371/journal.pone.0249788. 
  5. (November 2020) “Prevalence of Headache in Patients With Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review and Meta-Analysis of 14,275 Patients”, Frontiers in Neurology 11, p. 562634. doi:10.3389/fneur.2020.562634. 
  6. (April 2021) “Prevalence of Olfactory Dysfunction in Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Meta-analysis of 27,492 Patients”, The Laryngoscope 131 (4), p. 865–878. doi:10.1002/lary.29286. 
  7. (November 2020) “Prevalence and Characteristics of Taste Disorders in Cases of COVID-19: A Meta-analysis of 29,349 Patients”, Otolaryngology–Head and Neck Surgery 165 (1), p. 33–42. doi:10.1177/0194599820981018. 
  8. (November 2020) “Prevalence and Characteristics of Taste Disorders in Cases of COVID-19: A Meta-analysis of 29,349 Patients”, Otolaryngology–Head and Neck Surgery 165 (1), p. 33–42. doi:10.1177/0194599820981018. 
  9. (January 2021) “The Proportion of SARS-CoV-2 Infections That Are Asymptomatic : A Systematic Review”, Annals of Internal Medicine 174 (5), p. M20–6976. doi:10.7326/M20-6976. 
  10. Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19) (6 April 2020). Arkivita el la originalo je 2 March 2020. Alirita 19 April 2020.
  11. . Post-COVID Conditions (11 February 2020). Alirita 12 July 2021.
  12. . Post-COVID Conditions (11 February 2020). Alirita 12 July 2021.
  13. Skripteraro: Tia modulo ne ekzistas.
  14. Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers Centers for Disease Control and Prevention
  15. Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it. Arkivita el la originalo je 28 February 2020. Alirita 13 March 2020.
  16. Ŝablono:Cite report
  17. Symptoms of Coronavirus (22 February 2021). Arkivita el la originalo je 4 March 2021. Alirita 4 March 2021.
  18. (23 June 2020) “The prevalence of symptoms in 24,410 adults infected by the novel coronavirus (SARS-CoV-2; COVID-19): A systematic review and meta-analysis of 148 studies from 9 countries”, PLOS ONE 15 (6), p. e0234765. doi:10.1371/journal.pone.0234765. 
  19. 19,0 19,1 Clinical characteristics of COVID-19 (angle). Alirita 29 December 2020.
  20. (December 2020) “Olfactory and Gustatory Outcomes in COVID-19: A Prospective Evaluation in Nonhospitalized Subjects”, Otolaryngology–Head and Neck Surgery 163 (6), p. 1144–1149. doi:10.1177/0194599820939538. 
  21. (September 2021) “Turmeric as a Possible Treatment for COVID-19-Induced Anosmia and Ageusia”, Cureus 13 (9), p. e17829. doi:10.7759/cureus.17829. 
  22. (July 2020) “The neurological manifestations of COVID-19: a review article”, Neurological Sciences 41 (7), p. 1667–1671. doi:10.1007/s10072-020-04486-3. 
  23. Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19) (6 April 2020). Arkivita el la originalo je 2 March 2020. Alirita 19 April 2020.
  24. Multiple sources:
  25. 25,0 25,1 (February 2021) “A systematic review of asymptomatic infections with COVID-19”, Journal of Microbiology, Immunology, and Infection = Wei Mian Yu Gan Ran Za Zhi 54 (1), p. 12–16. doi:10.1016/j.jmii.2020.05.001. 
  26. Oran, Daniel P., and Eric J. Topol. “Prevalence of Asymptomatic SARS-CoV-2 Infection : A Narrative Review.” Annals of Internal Medicine. vol. 173,5 (2020): 362-367. doi:10.7326/M20-3012 PMID 32491919 Retrieved 14 January 2021.
  27. (June 2020) “Asymptomatic carrier state, acute respiratory disease, and pneumonia due to severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): Facts and myths”, Journal of Microbiology, Immunology, and Infection = Wei Mian Yu Gan Ran Za Zhi 53 (3), p. 404–412. doi:10.1016/j.jmii.2020.02.012. 
  28. 28,0 28,1 (July 2020) “Evidence Supporting Transmission of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 While Presymptomatic or Asymptomatic”, Emerging Infectious Diseases 26 (7). doi:10.3201/eid2607.201595. 
  29. (October 2020) “Mild or Moderate Covid-19”, The New England Journal of Medicine 383 (18), p. 1757–1766. doi:10.1056/NEJMcp2009249. 
  30. “{{{Titolo}}}”. doi:10.1056/NEJMcp2009249. 
  31. “{{{Titolo}}}”. doi:10.1001/jama.2020.12839. 
  32. "Half of young adults with COVID-19 have persistent symptoms after 6 months", medicalxpress.com. (angle)
  33. (June 2021) “Long COVID in a prospective cohort of home-isolated patients”, Nature Medicine, p. 1–7. doi:10.1038/s41591-021-01433-3. 
  34. . COVID-19 and Your Health (en-us) (11 February 2020). Alirita 23 January 2021.
  35. (March 2021) “Characteristics of SARS-CoV-2 and COVID-19”, Nature Reviews. Microbiology 19 (3), p. 141–154. doi:10.1038/s41579-020-00459-7. 
  36. 36,0 36,1 (August 2021) “Airborne transmission of respiratory viruses”, Science (EN) 373 (6558). doi:10.1126/science.abd9149. 
  37. (May 2021) “Ten scientific reasons in support of airborne transmission of SARS-CoV-2”, Lancet 397 (10285), p. 1603–1605. doi:10.1016/s0140-6736(21)00869-2. 
  38. (May 2021) “Ten scientific reasons in support of airborne transmission of SARS-CoV-2”, Lancet 397 (10285), p. 1603–1605. doi:10.1016/s0140-6736(21)00869-2. 
  39. (2 June 2020) “The airborne lifetime of small speech droplets and their potential importance in SARS-CoV-2 transmission”, Proceedings of the National Academy of Sciences 117 (22), p. 11875–11877. doi:10.1073/pnas.2006874117. 
  40. (March 2021) “Transmission of SARS-CoV-2 by inhalation of respiratory aerosol in the Skagit Valley Chorale superspreading event”, Indoor Air 31 (2), p. 314–323. doi:10.1111/ina.12751. 
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): CDNA National Guidelines for Public Health Units (angle). Communicable Diseases Network Australia/Australian Government Department of Health.
  42. Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers. Centers for Disease Control and Prevention (March 4, 2021).
  43. Scientific Brief: SARS-CoV-2 Transmission (en-us). Centers for Disease Control and Prevention (May 7, 2021). Alirita 8 May 2021.
  44. Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?. World Health Organization (30 April 2021).
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?. World Health Organization (30 April 2021).
  46. 46,0 46,1 Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?. World Health Organization (30 April 2021).
  47. (May 2021) “A paradigm shift to combat indoor respiratory infection”, Science 372 (6543), p. 689–691. doi:10.1126/science.abg2025. 
  48. 48,0 48,1 (January 2021) “Transmission of SARS-CoV-2: A Review of Viral, Host, and Environmental Factors”, Annals of Internal Medicine 174 (1), p. 69–79. doi:10.7326/M20-5008. 
  49. Overdispersion of COVID-19 (angle). Alirita 11 May 2021.
  50. (October 2020) “Cluster infections play important roles in the rapid evolution of COVID-19 transmission: A systematic review”, International Journal of Infectious Diseases 99, p. 374–380. doi:10.1016/j.ijid.2020.07.073. 
  51. Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): CDNA National Guidelines for Public Health Units (angle). Communicable Diseases Network Australia/Australian Government Department of Health.
  52. 52,0 52,1 52,2 Transmission of SARS-CoV-2: implications for infection prevention precautions (PDF). World Health Organization (9 July 2020).
  53. Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?. World Health Organization (30 April 2021).
  54. 54,0 54,1 (January 2021) “Transmission of SARS-CoV-2: A Review of Viral, Host, and Environmental Factors”, Annals of Internal Medicine 174 (1), p. 69–79. doi:10.7326/M20-5008. 
  55. Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): increased transmission beyond China – fourth update. European Centre for Disease Prevention and Control (14 February 2020). Alirita 8 March 2020.
  56. (April 2020) “The proximal origin of SARS-CoV-2”, Nature Medicine 26 (4), p. 450–452. doi:10.1038/s41591-020-0820-9. 
  57. Why soap is preferable to bleach in the fight against coronavirus (18 March 2020). Arkivita el la originalo je 2 April 2020. Alirita 2 April 2020.
  58. (February 2020) “A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019”, The New England Journal of Medicine 382 (8), p. 727–733. doi:10.1056/NEJMoa2001017. 
  59. Ŝablono:Cite report
  60. (August 2020) “Severe acute respiratory syndrome coronavirus-2 (SARS-CoV-2), a newly emerged pathogen: an overview”, Pathogens and Disease 78 (6). doi:10.1093/femspd/ftaa042. 
  61. (2020) “The Structure of the Membrane Protein of SARS-CoV-2 Resembles the Sugar Transporter SemiSWEET”, Pathogens & Immunity 5 (1), p. 342–363. doi:10.20411/pai.v5i1.377. 
  62. Viral Load Exposure Factors.
  63. Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (28 June 2020).
  64. Scientific Brief: SARS-CoV-2 and Potential Airborne Transmission. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (11 February 2020). Alirita 30 October 2020.
  65. 65,0 65,1 What to Do if You Are Sick (5 April 2020). Arkivita el la originalo je 14 February 2020. Alirita 24 April 2020.
  66. Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Prevention & Treatment. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (10 March 2020). Arkivita el la originalo je 11 March 2020. Alirita 11 March 2020.
  67. (December 2020) “Coronavirus vaccine development: from SARS and MERS to COVID-19”, Journal of Biomedical Science 27 (1), p. 104. doi:10.1186/s12929-020-00695-2. 
  68. (July 2021) “The success of SARS-CoV-2 vaccines and challenges ahead”, Cell Host & Microbe 29 (7), p. 1111–1123. doi:10.1016/j.chom.2021.06.016. 
  69. "No one is safe unless everyone is safe", BusinessWorld, 24 February 2021.
  70. COVID-19 Vaccines Work Way Better Than We Had Ever Expected. Scientists Are Still Figuring Out Why. (5 June 2021). Alirita 24 June 2021.
  71. "Covid-19 vaccine: who are countries prioritising for first doses?", The Guardian, 18 November 2020.
  72. (5 March 2020) “Coronavirus (COVID-19) Vaccinations – Statistics and Research”, Our World in Data. Alirita 7 February 2021.. 
  73. (November 2020) “How COVID vaccines are being divvied up around the world”, Nature. doi:10.1038/d41586-020-03370-6. 
  74. (December 2020) “Reserving coronavirus disease 2019 vaccines for global access: cross sectional analysis”, BMJ 371, p. m4750. doi:10.1136/bmj.m4750. 
  75. "Wear masks in public says WHO, in update of COVID-19 advice", Reuters, 5 June 2020.
  76. 76,0 76,1 76,2 Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission (11 February 2020). Alirita 17 April 2020.
  77. 77,0 77,1 Using face masks in the community – Technical Report (8 April 2020).
  78. Scientific Brief: Community Use of Cloth Masks to Control the Spread of SARS-CoV-2 (10 November 2020).
  79. (April 2020) “Face masks for the public during the covid-19 crisis”, BMJ 369, p. m1435. doi:10.1136/bmj.m1435. 
  80. Caring for Someone Sick at Home (11 February 2020). Alirita 3 July 2020.
  81. Using Personal Protective Equipment (PPE) (11 June 2020). Alirita 4 July 2020.
  82. 82,0 82,1 82,2 . Scientific Brief: SARS-CoV-2 Transmission (en-us) (11 February 2020). Alirita 10 May 2021.
  83. Transmission of COVID-19 (7 September 2020). Alirita 14 October 2020.
  84. COVID-19 Employer Information for Office Buildings (9 July 2020). Alirita 9 July 2020.
  85. Ŝablono:Cite AV media
  86. (July 2020) “Small droplet aerosols in poorly ventilated spaces and SARS-CoV-2 transmission”, The Lancet. Respiratory Medicine 8 (7), p. 658–659. doi:10.1016/S2213-2600(20)30245-9. 
  87. Social distancing: what you need to do – Coronavirus (COVID-19) (2 June 2020). Alirita 18 August 2020.
  88. Advice for the public on COVID-19 – World Health Organization. Alirita 18 August 2020.
  89. COVID-19 and Your Health. CDC (11 February 2020). Alirita 23 March 2021. “To prevent the spread of germs, including COVID-19, CDC recommends washing hands with soap and water whenever possible because it reduces the amount of many types of germs and chemicals on hands. But if soap and water are not readily available, using a hand sanitizer with at least 60% alcohol can help you avoid getting sick and spreading germs to others.”.
  90. (19 March 2009) “WHO-recommended handrub formulations”, WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care. World Health Organization (WHO).
  91. (May 2020) “COVID-19 and social distancing”, Zeitschrift Fur Gesundheitswissenschaften = Journal of Public Health, p. 1–3. doi:10.1007/s10389-020-01321-z. 
  92. How COVID-19 Spreads (18 September 2020). Arkivita el la originalo je 19 September 2020. Alirita 20 September 2020.
  93. (August 2020) “Exaggerated risk of transmission of COVID-19 by fomites”, The Lancet. Infectious Diseases 20 (8), p. 892–893. doi:10.1016/S1473-3099(20)30561-2. 
  94. CDC says risk of COVID-19 transmission on surfaces 1 in 10,000 (5 April 2021).
  95. CDC says risk of COVID-19 transmission on surfaces 1 in 10,000 (5 April 2021).
  96. 96,0 96,1 96,2 96,3 96,4 96,5 96,6 (November 2020) “Infectivity of SARS-CoV-2 and Other Coronaviruses on Dry Surfaces: Potential for Indirect Transmission”, Materials 13 (22), p. 5211. doi:10.3390/ma13225211. 
  97. (November 2020) “How coronavirus survives for days on surfaces”, Physics of Fluids 32 (11), p. 111706. doi:10.1063/5.0033306. 
  98. (February 2021) “Why coronavirus survives longer on impermeable than porous surfaces”, Physics of Fluids 33 (2), p. 021701. doi:10.1063/5.0037924. 
  99. CDC says risk of COVID-19 transmission on surfaces 1 in 10,000 (5 April 2021).
  100. Quarantine and Isolation. Centers for Disease Control and Prevention (29 July 2021). Alirita 12 August 2021.
  101. . Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) (11 February 2020). Alirita 12 April 2021.
  102. "Has the Era of Overzealous Cleaning Finally Come to an End?", The New York Times, 8 April 2021.
  103. Interim Recommendations for US Community Facilities with Suspected/Confirmed Coronavirus Disease 2019. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (11 February 2020). Alirita 4 April 2020.
  104. COVID-19 Employer Information for Office Buildings (9 July 2020). Alirita 9 July 2020.
  105. Food safety, nutrition, and wellness during COVID-19. Harvard T.H. Chan School of Public Health (29 May 2020). Alirita 8 November 2020.
  106. "Regular Exercise May Help Protect Against Severe COVID", The New York Times, 14 April 2021.
  107. (April 2021) “Physical inactivity is associated with a higher risk for severe COVID-19 outcomes: a study in 48 440 adult patients”, British Journal of Sports Medicine. doi:10.1136/bjsports-2021-104080. 
  108. (December 2020) “Mechanisms of SARS-CoV-2 Transmission and Pathogenesis”, Trends in Immunology 41 (12), p. 1100–1115. doi:10.1016/j.it.2020.10.004. 
  109. (June 2020) “The pivotal link between ACE2 deficiency and SARS-CoV-2 infection”, European Journal of Internal Medicine 76, p. 14–20. doi:10.1016/j.ejim.2020.04.037. 
  110. (April 2020) “Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses”, Nature Microbiology 5 (4), p. 562–569. doi:10.1038/s41564-020-0688-y. 
  111. (May 2020) “COVID-19: Gastrointestinal Manifestations and Potential Fecal-Oral Transmission”, Gastroenterology 158 (6), p. 1518–1519. doi:10.1053/j.gastro.2020.02.054. 
  112. (May 2020) “COVID-19, coronavirus, SARS-CoV-2 and the small bowel”, Revista Espanola de Enfermedades Digestivas 112 (5), p. 383–388. doi:10.17235/reed.2020.7137/2020. 
  113. 113,0 113,1 113,2 (May 2020) “COVID-19 and the cardiovascular system”, Nature Reviews. Cardiology 17 (5), p. 259–260. doi:10.1038/s41569-020-0360-5. 
  114. (February 2020) “Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China”, Lancet 395 (10223), p. 497–506. doi:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. 
  115. Coronavirus disease 2019 (COVID-19): Myocardial infarction and other coronary artery disease issues. Alirita 28 September 2020.
  116. (June 2004) “ACE2: from vasopeptidase to SARS virus receptor”, Trends in Pharmacological Sciences 25 (6), p. 291–4. doi:10.1016/j.tips.2004.04.001. 
  117. (October 2020) “The hypercoagulable state in COVID-19: Incidence, pathophysiology, and management”, Thrombosis Research 194, p. 101–115. doi:10.1016/j.thromres.2020.06.029. 
  118. (April 2020) “How does coronavirus kill? Clinicians trace a ferocious rampage through the body, from brain to toes”, Science. doi:10.1126/science.abc3208. 
  119. "NIH study uncovers blood vessel damage and inflammation in COVID-19 patients' brains but no infection", National Institutes of Health (NIH), 30 December 2020.
  120. "COVID-19's Severe Damage to Brain Tissues Found Through Studying Autopsies", Science Times, 8 January 2021.
  121. "COVID-19's Severe Damage to Brain Tissues Found Through Studying Autopsies", Science Times, 8 January 2021.
  122. "How a COVID-19 infection changes blood cells in the long run", phys.org. (angle)
  123. (July 2021) “Physical phenotype of blood cells is altered in COVID-19”, Biophysical Journal 120 (14), p. 2838–2847. doi:10.1016/j.bpj.2021.05.025. 
  124. (November 2020) “Lifting the mask on neurological manifestations of COVID-19”, Nature Reviews. Neurology 16 (11), p. 636–644. doi:10.1038/s41582-020-0398-3. 
  125. (2020) “COVID 19-Induced Smell and Taste Impairments: Putative Impact on Physiology”, Frontiers in Physiology 11, p. 625110. doi:10.3389/fphys.2020.625110. 
  126. (April 2020) “How does coronavirus kill? Clinicians trace a ferocious rampage through the body, from brain to toes”, Science. doi:10.1126/science.abc3208. 
  127. Coronavirus: Kidney Damage Caused by COVID-19, Johns Hopkins Medicine, C. John Sperati, updated 14 May 2020.
  128. (January 2021) “Pregnancy and COVID-19”, Physiological Reviews 101 (1), p. 303–318. doi:10.1152/physrev.00024.2020. 
  129. 129,0 129,1 129,2 (January 2021) “Pregnancy and COVID-19”, Physiological Reviews 101 (1), p. 303–318. doi:10.1152/physrev.00024.2020. 
  130. (January 2021) “Pregnancy and COVID-19”, Physiological Reviews 101 (1), p. 303–318. doi:10.1152/physrev.00024.2020. 
  131. 131,0 131,1 (November 2020) “Laboratory diagnosis of coronavirus disease-2019 (COVID-19)”, Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry 510, p. 35–46. doi:10.1016/j.cca.2020.06.045. 
  132. (August 2020) “Correlation of Chest CT and RT-PCR Testing for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) in China: A Report of 1014 Cases”, Radiology 296 (2), p. E32–E40. doi:10.1148/radiol.2020200642. 
  133. (July 2020) “Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of Imaging Findings in 919 Patients”, AJR. American Journal of Roentgenology 215 (1), p. 87–93. doi:10.2214/AJR.20.23034. 
  134. 134,0 134,1 (November 2020) “Laboratory diagnosis of coronavirus disease-2019 (COVID-19)”, Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry 510, p. 35–46. doi:10.1016/j.cca.2020.06.045. 
  135. 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary (30 January 2020). Arkivita el la originalo je 26 January 2020. Alirita 30 January 2020.
  136. Coronavirus disease (COVID-19) technical guidance: Laboratory testing for 2019-nCoV in humans. World Health Organization (WHO). Arkivita el la originalo je 15 March 2020. Alirita 14 March 2020.
  137. (December 2020) “Predicting Infectious Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 From Diagnostic Samples”, Clinical Infectious Diseases 71 (10), p. 2663–2666. doi:10.1093/cid/ciaa638. 
  138. Interim Guidelines for Collecting, Handling, and Testing Clinical Specimens from Persons for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) (11 February 2020). Arkivita el la originalo je 4 March 2020. Alirita 26 March 2020.
  139. Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV (29 January 2020). Arkivita el la originalo je 30 January 2020. Alirita 1 February 2020.
  140. "NHS staff will be first to get new coronavirus antibody test, medical chief promises", 14 May 2020.
  141. 141,0 141,1 141,2 141,3 (July 2020) “Drug treatments for covid-19: living systematic review and network meta-analysis”, BMJ 370, p. m2980. doi:10.1136/bmj.m2980. 
  142. 142,0 142,1 Coronavirus. WebMD. Arkivita el la originalo je 2020-02-01. Alirita 2020-02-01.
  143. (July 2021) “SARS-CoV-2 Antiviral Therapy”, Clinical Microbiology Reviews, p. e0010921. doi:10.1128/CMR.00109-21. 
  144. (February 2020) “Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19”, BMC Medicine 18 (1), p. 57. doi:10.1186/s12916-020-01533-w. 
  145. (February 2020) “Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19”, BMC Medicine 18 (1), p. 57. doi:10.1186/s12916-020-01533-w. 
  146. (March 2020) “Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19”, Lancet 395 (10228), p. e52. doi:10.1016/s0140-6736(20)30558-4. 
  147. (March 2020) “Unique epidemiological and clinical features of the emerging 2019 novel coronavirus pneumonia (COVID-19) implicate special control measures”, Journal of Medical Virology 92 (6), p. 568–576. doi:10.1002/jmv.25748. 
  148. (May 2020) “Could nasal breathing help to mitigate the severity of COVID-19”, Microbes and Infection 22 (4–5), p. 168–171. doi:10.1016/j.micinf.2020.05.002. 
  149. Coronavirus recovery: breathing exercises. Johns Hopkins Medicine. Alirita 30 July 2020.
  150. (March 2020) “Review of the 2019 novel coronavirus (SARS-CoV-2) based on current evidence”, International Journal of Antimicrobial Agents 55 (6), p. 105948. doi:10.1016/j.ijantimicag.2020.105948. 
  151. (November 2020) “Update to living WHO guideline on drugs for covid-19”, BMJ (Clinical Research Ed.) 371, p. m4475. doi:10.1136/bmj.m4475. 
  152. Q&A: Dexamethasone and COVID-19. Alirita 2020-07-11.
  153. (November 2020) “Update to living WHO guideline on drugs for covid-19”, BMJ (Clinical Research Ed.) 371, p. m4475. doi:10.1136/bmj.m4475. 
  154. 154,0 154,1 154,2 COVID-19 Treatment Guidelines. National Institutes of Health. Alirita 2021-01-18.
  155. COVID-19 Treatment Guidelines. National Institutes of Health. Alirita 2021-01-18.
  156. (April 2020) “COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution”, The Lancet. Respiratory Medicine 8 (4), p. e24. doi:10.1016/s2213-2600(20)30119-3. 
  157. (2021) “Immunopathogenesis and treatment of cytokine storm in COVID-19”, Theranostics 11 (1), p. 316–329. doi:10.7150/thno.49713. 
  158. "Common Antidepressant Slashes Risk of COVID Death", Nature, 2 November 2021.
  159. "Britain approves Merck's COVID-19 pill in world first", Reuters, 5 November 2021.
  160. "Pfizer says its antiviral pill slashes risk of severe COVID-19 by 89%", Reuters, 5 November 2021.
  161. 161,0 161,1 (December 2020) “Therapy for Early COVID-19: A Critical Need”, JAMA 324 (21), p. 2149–2150. doi:10.1001/jama.2020.22813. 
  162. 162,0 162,1 162,2 COVID-19 Treatment Guidelines. National Institutes of Health. Alirita 2021-01-18./
  163. (November 2020) “Covid-19: What now for remdesivir?”, BMJ 371, p. m4457. doi:10.1136/bmj.m4457. 
  164. Molnupiravir: First pill to treat Covid gets approval in UK Jim Reed, 4 November 2021 www.bbc.co.uk, accessed 23 November 2021
  165. Clinical management of COVID-19 (2020-05-27). Alirita 2021-01-18.
  166. Coronavirus (COVID-19) | NICE. National Institute for Health and Care Excellence. Alirita 2021-01-18.
  167. (April 2020) “2019 Novel coronavirus: where we are and what we know”, Infection 48 (2), p. 155–163. doi:10.1007/s15010-020-01401-y. 
  168. (March 2020) COVID-19—The Internet Book of Critical Care (digital), USA: EMCrit.
  169. COVID19—Resources for Health Care Professionals. Penn Libraries (11 March 2020). Arkivita el la originalo je 14 March 2020. Alirita 13 March 2020.
  170. (October 2020) “Will covid-19 vaccines save lives? Current trials aren't designed to tell us”, BMJ 371, p. m4037. doi:10.1136/bmj.m4037. 
  171. Ŝablono:Cite report
  172. Ŝablono:Cite report
  173. (December 1975) “Letter: Acid secretion by gastric mucous membrane”, The American Journal of Physiology 229 (6), p. 21–25. doi:10.1080/03007995.2020.1853510. 
  174. (October 2020) “Hematology Laboratory Abnormalities in Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)”, Seminars in Thrombosis and Hemostasis 46 (7), p. 845–849. doi:10.1055/s-0040-1715458. 
  175. (15 October 2020) “Living with Covid19”. doi:10.3310/themedreview_41169. 
  176. How long does COVID-19 last?. UK COVID Symptom Study (6 June 2020). Alirita 15 October 2020.
  177. Summary of COVID-19 Long Term Health Effects: Emerging evidence and Ongoing Investigation. University of Washington (1 September 2020). Alirita 15 October 2020.
  178. Long-term symptoms of COVID-19 'really concerning', says WHO chief (30 October 2020). Alirita 7 March 2021.
  179. Coronavirus disease 2019 (COVID-19) – Prognosis | BMJ Best Practice US. Alirita 15 November 2020.
  180. (November 2020) “Characteristics of Hospitalized COVID-19 Patients Discharged and Experiencing Same-Hospital Readmission – United States, March-August 2020”, MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 69 (45), p. 1695–1699. doi:10.15585/mmwr.mm6945e2. 
  181. (March 2020) “COVID-19 and smoking: A systematic review of the evidence”, Tobacco Induced Diseases 18, p. 20. doi:10.18332/tid/119324. 
  182. (August 2020) “Two important controversial risk factors in SARS-CoV-2 infection: Obesity and smoking”, Environmental Toxicology and Pharmacology 78, p. 103411. doi:10.1016/j.etap.2020.103411. 
  183. 183,0 183,1 (August 2020) “Two important controversial risk factors in SARS-CoV-2 infection: Obesity and smoking”, Environmental Toxicology and Pharmacology 78, p. 103411. doi:10.1016/j.etap.2020.103411. 
  184. (June 2021) “Early Spread of COVID-19 in the Air-Polluted Regions of Eight Severely Affected Countries”, Atmosphere (en) 12 (6), p. 795. doi:10.3390/atmos12060795. 
  185. (June 2020) “Air Pollution and Covid-19: The Role of Particulate Matter in the Spread and Increase of Covid-19's Morbidity and Mortality”, International Journal of Environmental Research and Public Health 17 (12), p. 4487. doi:10.3390/ijerph17124487. 
  186. (June 2020) “Air Pollution and Covid-19: The Role of Particulate Matter in the Spread and Increase of Covid-19's Morbidity and Mortality”, International Journal of Environmental Research and Public Health 17 (12), p. 4487. doi:10.3390/ijerph17124487. 
  187. COVID-19: Who's at higher risk of serious symptoms?.
  188. (June 2020) “Air Pollution and Covid-19: The Role of Particulate Matter in the Spread and Increase of Covid-19's Morbidity and Mortality”, International Journal of Environmental Research and Public Health 17 (12), p. 4487. doi:10.3390/ijerph17124487. 
  189. (July 2020) “Obesity – A risk factor for increased COVID-19, severity and lethality (Review)”, Molecular Medicine Reports 22 (1), p. 9–19. doi:10.3892/mmr.2020.11127. 
  190. (July 2020) “Obesity – A risk factor for increased COVID-19, severity and lethality (Review)”, Molecular Medicine Reports 22 (1), p. 9–19. doi:10.3892/mmr.2020.11127. 
  191. Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) (11 February 2020).
  192. (November 2020) “COVID-19 Infection in Kidney Transplant Recipients: A Single-Center Case Series of 22 Cases From Belgium”, Kidney Medicine 2 (4), p. 459–466. doi:10.1016/j.xkme.2020.06.001. 
  193. (April 2021) “Trans-ancestry analysis reveals genetic and nongenetic associations with COVID-19 susceptibility and severity”, Nature Genetics 53 (6), p. 801–808. doi:10.1038/s41588-021-00854-7. 
  194. One in Seven Dire COVID Cases May Result from a Faulty Immune Response.
  195. (October 2020) “Autoantibodies against type I IFNs in patients with life-threatening COVID-19”, Science 370 (6515), p. eabd4585. doi:10.1126/science.abd4585. 
  196. (June 2013) “A genetic screen identifies interferon-α effector genes required to suppress hepatitis C virus replication”, Gastroenterology 144 (7), p. 1438–49, 1449.e1–9. doi:10.1053/j.gastro.2013.02.026. 
  197. COVID-19 in children and the role of school settings in transmission – first update (23 December 2020). Alirita 6 April 2021.
  198. Estimated Disease Burden of COVID-19 (11 February 2020). Alirita 6 April 2021.
  199. (2 September 2021) “Why don’t kids tend to get as sick from Covid-19?”, Knowable Magazine. doi:10.1146/knowable-090121-1. Alirita 7 September 2021.. 
  200. Information for Pediatric Healthcare Providers (11 February 2020). Alirita 6 April 2021.
  201. (September 2020) “COVID-19 in children and adolescents in Europe: a multinational, multicentre cohort study”, The Lancet. Child & Adolescent Health 4 (9), p. 653–661. doi:10.1016/S2352-4642(20)30177-2. 
  202. (April 2020) “Are patients with hypertension and diabetes mellitus at increased risk for COVID-19 infection?”, The Lancet. Respiratory Medicine 8 (4), p. e21. doi:10.1016/S0140-6736(20)30311-1. 
  203. Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) (11 February 2020). Arkivita el la originalo je 2 March 2020. Alirita 2 March 2020.
  204. (February 2020) “The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health - The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China”, International Journal of Infectious Diseases 91, p. 264–266. doi:10.1016/j.ijid.2020.01.009. 
  205. (April 2020) “Care for Critically Ill Patients With COVID-19”, JAMA 323 (15), p. 1499–1500. doi:10.1001/jama.2020.3633. 
  206. (April 2020) “Care for Critically Ill Patients With COVID-19”, JAMA 323 (15), p. 1499–1500. doi:10.1001/jama.2020.3633. 
  207. (February 2020) “COVID-19: what is next for public health?”, Lancet 395 (10224), p. 542–545. doi:10.1016/s0140-6736(20)30374-3. 
  208. (June 2021) “Prevalence and Impact of Atrial Fibrillation in Hospitalized Patients with COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis”, Journal of Clinical Medicine 10 (11), p. 2490. doi:10.3390/jcm10112490. 
  209. (November 2020) “Arrhythmia in patients with severe coronavirus disease (COVID-19): a meta-analysis”, European Review for Medical and Pharmacological Sciences 24 (21), p. 11395–11401. doi:10.26355/eurrev_202011_23632. 
  210. (July 2020) “Cardiovascular complications in COVID-19”, The American Journal of Emergency Medicine 38 (7), p. 1504–1507. doi:10.1016/j.ajem.2020.04.048. 
  211. (November 2020) “Outcomes of Cardiovascular Magnetic Resonance Imaging in Patients Recently Recovered From Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)”, JAMA Cardiology 5 (11), p. 1265–1273. doi:10.1001/jamacardio.2020.3557. 
  212. (November 2020) “Association of Cardiac Infection With SARS-CoV-2 in Confirmed COVID-19 Autopsy Cases”, JAMA Cardiology 5 (11), p. 1281–1285. doi:10.1001/jamacardio.2020.3551. 
  213. (September 2020) “Recognizing COVID-19-related myocarditis: The possible pathophysiology and proposed guideline for diagnosis and management”, Heart Rhythm 17 (9), p. 1463–1471. doi:10.1016/j.hrthm.2020.05.001. 
  214. (September 2020) “Recognizing COVID-19-related myocarditis: The possible pathophysiology and proposed guideline for diagnosis and management”, Heart Rhythm 17 (9), p. 1463–1471. doi:10.1016/j.hrthm.2020.05.001. 
  215. (May 2020) “Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review”, JAMA 323 (18), p. 1824–1836. doi:10.1001/jama.2020.6019. 
  216. (May 2020) “Neurological complications of coronavirus and COVID-19”, Revista de Neurología 70 (9), p. 311–322. doi:10.33588/rn.7009.2020179. 
  217. (May 2020) “Neurological complications of coronavirus and COVID-19”, Revista de Neurología 70 (9), p. 311–322. doi:10.33588/rn.7009.2020179. 
  218. Multisystem inflammatory syndrome in children and adolescents temporally related to COVID-19 (15 May 2020). Alirita 20 May 2020.
  219. Ŝablono:Cite report
  220. (August 2020) “COVID-19-associated Acute Hemorrhagic Necrotizing Encephalopathy: Imaging Features”, Radiology 296 (2), p. E119–E120. doi:10.1148/radiol.2020201187. 
  221. 221,0 221,1 (April 2020) “COVID-19 y Embarazo”, Medical Journal of Costa Rica, p. 629. 
  222. (July 2021) “Mucormycosis Following COVID-19 Infections: an Insight”, The Indian Journal of Surgery, p. 1–2. doi:10.1007/s12262-021-03028-1. 
  223. (June 2021) “Mucormycosis and Aspergillosis have been Linked to Covid-19-Related Fungal Infections in India”, Advancements in Case Studies 3 (1). doi:10.31031/AICS.2021.03.000555. 
  224. (15 October 2020) “Living with Covid19”. doi:10.3310/themedreview_41169. 
  225. How long does COVID-19 last?. UK COVID Symptom Study (6 June 2020). Alirita 15 October 2020.
  226. Summary of COVID-19 Long Term Health Effects: Emerging evidence and Ongoing Investigation. University of Washington (1 September 2020). Alirita 15 October 2020.
  227. (February 2020) “Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China”, Lancet 395 (10223), p. 497–506. doi:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. 
  228. (November 2020) “Respiratory function in patients post-infection by COVID-19: a systematic review and meta-analysis”, Pulmonology 27 (4), p. 328–337. doi:10.1016/j.pulmoe.2020.10.013. 
  229. (January 2021) “The lingering manifestations of COVID-19 during and after convalescence: update on long-term pulmonary consequences of coronavirus disease 2019 (COVID-19)”, La Radiologia Medica 126 (1), p. 40–46. doi:10.1007/s11547-020-01295-8. 
  230. (August 2020) “Follow-up study of the pulmonary function and related physiological characteristics of COVID-19 survivors three months after recovery”, EClinicalMedicine 25, p. 100463. doi:10.1016/j.ijtb.2020.11.003. 
  231. (November 2020) “Respiratory function in patients post-infection by COVID-19: a systematic review and meta-analysis”, Pulmonology 27 (4), p. 328–337. doi:10.1016/j.pulmoe.2020.10.013. 
  232. https://sezonoj.ru/2020/03/nekrologo-44/
  233. https://sezonoj.ru/2020/03/nekrologo-45

Literaturo[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  • Detekti la viruson Prelego de Ite Tytgat pri la kronviruso KOVIM-19 en la londona Esperantoklubo 12 junio 2020 (YouTube)