Krotoszyn

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Krotoszyn

Blazono

Blazono
Krotoszyn układ urbanistyczny 03.JPG
Genitivo de la nomo Krotoszyna
Provinco Grandpollando
Distrikto Distrikto Krotoszyński
Komunumo Komunumo Krotoszyn
Speco de komunumo Urbo-kampa
Urborajtoj 1415
Koordinatoj 51° 42′ N, 17° 26′ O51.69701944444417.435694444444Koordinatoj: 51° 42′ N, 17° 26′ O
Alto super la marnivelo 130 ... 140 m
Areo 22,55 km²
Loĝantaro 29379 (en 2004)
Loĝdenso 1302,8 loĝ./km²
Poŝtkodo 63-700 do 63-710
Telefona antaŭkodo 62
Aŭtokodo PKR
TERYT 4304012044
Estro Julian Władysław Jokś
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. Kołłątaja 7
Poŝtkodo de estraro 63-700
Telefono de estraro 62 725-23-80
Fakso de estraro 62 725-34-36
Ĝemelaj urboj (Nederlando) Brummen
(Litovio) Mejszagoła
(Francio) Fontenay le Comte
(Germanio) Dierdorf
Komunuma retejo http://www.krotoszyn.pl
Information icon.svg
vdr

Krotoszyn (germane: Krotoschin) estas urbo en Grandpollando en Pollando. Ĝi apartenas al komunumo Krotoszyn en distrikto Krotoszyński.

La iama starostejo (distriktestrejo), nun urbodomo (urba kaj komunuma oficejo) en Krotoszyn
Centro de la urbo Krotoszyn, la brikdomoj konstruitaj en la 14a, 15-19 jc (antaŭ la nuna modernigo)

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Krotoszyn de la 15-a jc ĝis la 19a jc[redakti | redakti fonton]

  • La setlejo jam estis konata en la jaro 1405, kiam aperis la unua dokumentita mencio pri la vilaĝo Crothoszino. La urbo estis fondita en la jaro 1414 tre proksime de la vilaĝo Krotoszyn. Fondinto de la urbo partoprenis en la Batalo de Grunwald, Wierzbięta Krotoski el la familio Łodziów. Od tego

czasu wspomnianą wieś zaczęto określać jako Stary Krotoszyn. W 1415 roku gród został lokowany na prawie magdeburskim. La urborajtoj donis privilegie la pola reĝo Ladislao la 2-a Jogajlo. Miasto było niszczone kilkakrotnie podczas pożarów (1453, 1638, 1774) i wojen Sveda diluvo, mimo tego za każdym razem było odbudowywane i rozwijało się pomyślnie. W 1628 roku osiedlili się tu protestanci uciekający z Niemiec. W XVII wieku miasto otoczono fosą i wałem obronnym z trzema bramami. W XVIII wieku Krotoszyn liczył już około 4 tysięcy mieszkańców. W tym też wieku miasto zasłynęło z wielkich jarmarków krotoszyńskich, na których sprzedawano za każdym razem około 1000 wołów. Początkowo Krotoszyn był małym, ubogim i niewiele znaczącym miasteczkiem. Dopiero w końcu XVI wieku stał się znaczącym w tej części Wielkopolski ośrodkiem handlu i rzemiosła, zwłaszcza piwowarstwa i tkactwa. Przypuszczalnie już od końca XV wieku osiedlali się w Krotoszynie Żydzi, którzy w następnych wiekach stanowili blisko jedną trzecią wszystkich mieszkańców miasta. W początkach XVIII wieku miasto podupadło w wyniku wojen i towarzyszących im epidemii.

La teritorio de la Granda Duklando de Poznano kun la teritoriaj ŝanĝoj post la armistico (batalhalto) en Treviro kaj la limoj de Vojevodio de Poznano post la Traktato de Versajlo

Szczególnie dotkliwy był drugi najazd Szwedów (1704-1717) oraz epidemia dżumy (1708-1710), kiedy kompletnie zrujnowane miasto liczyło kilkuset mieszkańców. W 1793 roku Krotoszyn znalazł się w zaborze pruskim. W pruskim podziale administracyjnym Krotoszyn był miastem powiatowym (1793-1919). W połowie XIX wieku Krotoszyn był czwartym co do wielkości miastem Wielkopolski. Liczył 7687 mieszkańców, w tym 2699 katolików, 2660 ewangelików i 2319 Żydów. La teksado en la urbo falis, tamen disvolviĝis la peltfarado kaj ŝufarado.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Krotoszyn dum la 20-a jc[redakti | redakti fonton]

Grandaj ŝanĝoj en la aspekto de la urbo okszis nur en la komenco de la 20a jc, kiam oni konstruis la plimulton de industriaj entreprenoj, lernejoj kaj la urbaj oficejaj domegoj. Duże znaczenie gospodarcze dla miasta miała budowa linii kolejowej. Miasto rozbudowywało się w szybkim tempie. Dlatego na jego obrzeżach, zwłaszcza zachodnich i północnych, powstawały nowe ulice i zakłady przemysłowe, między innymi fabryka maszyn, browary, tartaki, cegielnia, rzeźnia, gorzelnia. Przebudowie uległa także większość kamienic rynkowych.

Perdoj de teritorio de Germanio pro la Traktato de Versajlo
  •  Administrita de Ligo de nacioj
  •  Donita al najbaraj landoj
  •  Restis ĉe Germanio
  • Mieszkańcy Krotoszyna brali czynny udział Ribelo de Grandpolujo (1918-1919). Miasto zostało zdobyte przez Polaków 1 stycznia 1919 roku, między innymi dzięki interwencji pociągu pancernego Poznańczyk. Tym sposobem miasto znalazło się w granicach odrodzonego państwa polskiego. Miasto utrzymało swój dotychczasowy charakter rolniczo-przemysłowy. Wpłynęła na to bliskość granicy niemieckiej i rolniczy charakter powiatu.

    La strato Dworcowa (Stacidoma), la memorŝtono omaĝe al la viktimoj de la germana aviadila atako al la civila trajno (vagonaro) la 2an de septembro 1939
    La 21an de oktobro 1939 - ekzekuto de poloj en la Operaco Tannenberg

    Spokojny i rytmiczny rozwój miasta przerwał wybuch II wojny światowej. Drugiego września 1939 roku Krotoszyn zajęli Niemcy (vidu la apudan memormonumenton). W wojnie obronnej Polski brał udział stacjonujący w Krotoszynie pułk piechoty. En oktobro 1939 germanoj ekzekutadis loĝantojn de Grandpolio kadre de la Operaco Tannenberg (germane Unternehmen Tannenberg, litere "Entrepreno T.") tio estis la kodnomo de eksterma agado kontraŭ la pola intelektularo dum la dua mondmilito, kiel parto de la Generalplan Ost ("Ĝenerala Plano Oriento").

    Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito

    Od września 1939 roku do końca roku w mieście działała niemiecka grupa operacyjna Einsatzgruppe VI prowadząca czystki etniczne. Ostatnie rodziny żydowskie, które pozostały w Krotoszynie, zostały wypędzone z miasta podczas okupacji niemieckiej w 1939 roku. W czasie II wojny światowej w latach 1939-1941 z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców z terenów Rumunii i krajów bałtyckich.

    La malfrugotika de preĝejo de Sankta Johano Baptisto
    La preĝejo de Sankta Fabiano ka Sankta Sebastiano ( el la jaro 1572)

    Po II wojnie światowej Krotoszyn pozostał siedzibą powiatu oraz władz miejsko-gminnych. Liczba ludności miasta wzrosła dwukrotnie, obecnie wynosi 30 000 osób. Oni konmstruis la aron da loĝ-blokoj, ak rande de la urbo oni konstruis la setlejojn de unufamiliaj domoj.

    (la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

    Bibliografio[redakti | redakti fonton]

    • Klaus-Dieter Alicke, Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 2008.
    • Jochen Böhler, Klaus-Michael Mallmann, Jürgen Matthäus, Einsatzgruppen w Polsce. Varsovio: Bellona, 2009.
    • Leon Plater, Opisanie historyczno-statystyczne Wielk Księstwa Poznańskiego, Lejpcigo: Jan Nepomucen Bobrowicz, Ksie̜garnia Zagraniczna, 1846.
    • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 4, Varsovio: Nakładem Władysława Walewskiego, 1883.