Morąg

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Morąg

Blazono

Blazono
Morąg (Pollando)
DMS
Red pog.svg
Mapo
Mapo
Genitivo de la nomo Morąga
Provinco Varmio-Mazurio
Distrikto Distrikto Ostródzki
Komunumo Komunumo Morąg
Speco de komunumo Urbo-kampa
Koordinatoj 53° 55′ N, 19° 56′ O53.91666666666719.933333333333Koordinatoj: 53° 55′ N, 19° 56′ O
Areo 6,11 km²
Loĝantaro 14570 (en 2004)
Loĝdenso 2384,6 loĝ./km²
Poŝtkodo 14-300
Telefona antaŭkodo 89
TERYT 6283515084
Estro Tadeusz Zbigniew Sobierajski
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro ul. 11 Listopada 9
Poŝtkodo de estraro 14-300
Telefono de estraro 89 757-22-31
Fakso de estraro 89 757-21-20
Komunuma retejo http://www.morag.pl
v  d  r
Information icon.svg

Morąg (germane: Mohrungen, prapruse: Marangan) estas urbo en la provinco (vojevodio) Varmio-Mazurio de Pollando. Ĝi apartenas al samnoma komunumo en distrikto Ostródzki.

La rekonstruita alo de la kastelo de la Teŭtona Ordeno
La gotika urbodomo en Morąg
La "pogezanoj" kaj "pomezanoj"loĝis ĉe la nuna Morąg; la pli singarda mapo de la prusaj triboj dum la 13-a jarcento laŭ la Encyclopaedia Lithuanica;
grize: la "galindoj" markitaj kiel baltoj, sed ne kiel praprusoj,
la regionoj Sasnia kaj Lubavia markitaj kiel miksitaj praprusaj-slavaj regionoj
La mapo de la bataloj de praprusoj kontraŭ Teŭtona Ordeno dum la 2-a ribelo de praprusoj

Ĝis la jaro 1945 la urbo estis parto de Orienta Prusio kaj apartenis al Germanio.

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Morąg en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]

Sur la terernoj de la hodiaŭa Morąg loĝis la jenaj gentoj de praprusoj: pogezanoj kaj pomezanoj (vidu la apudan mapon). Stanowił on pierwszą częścią Prus zajętych w XIII wieku przez Zakon Krzyżacki wspierany przez książąt i rycerzy polskich, głównie z Mazowsza i Pomorza. Laŭ la traktato de Dzierzgoń el la jaro 1249, kiu finis la unuan ribelon de la praprusoj, tereny aż po rzekę Pasłękę stały się częścią państwa zakonnego (vidu la apudan mapon). Późniejszy rejon morąski podlegał władzy dostojników krzyżackich en Elbląg / Elblongo. Około 1280 roku Krzyżacy rozpoczęli tu budowę drewnianej strażnicy, nad osuszonym później Jeziorem Morąskim. Zamek wzniesiono prawdopodobnie na miejscu dawnej pruskiej osady. Zamek ten stał się z czasem siedzibą urzędników Zakonu Krzyżackiego. W 1327 roku dostojnik krzyżacki Hermann von Öttingen proksime de la kastelo fondis urbon Morąg laŭ la leĝo de Chełmno. Nowe miasto otrzymało 108 łanów ziemi, a pierwszym sołtysem został Peter von Sumpf. Miasto ulokowano w dogodnych warunkach terenowych, ułatwiających obronę. Od strony południowej dostępu broniło Jezioro Morąskie (obecnie Rozlewisko Morąskie), od zachodu strumień zwany Młyńskim, od strony północnej znajdował się Staw Młyński, natomiast ze strony wschodniej wykopano dwa rowy wypełnione wodą. W 1410 roku Morąg został zajęty przez wojska króla Polski Władysława Jagiełły, które spod Grunwaldu kierowały się na Malbork. Po wojnie trzynastoletniej (1454-1466) stoczonej między Zakonem Krzyżackim a Królestwem Polski, od 1466 roku, miasto pozostało w granicach państwa krzyżackiego, które stanowiły lenno Polski. En la jaro 1470 en Morąg mortis la Alta Majstro de la Teŭtona Ordeno Heinrich Reuß von Plauen.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Morąg de la 16a jc ĝis la 18a jc[redakti | redakti fonton]

Fine de la 14a jc kaj komence de la 15a jc la urbon oni ĉirkaŭis per la defendmuroj. Post la sekularigo de la Teŭtona Ordeno en la jaro 1525 Morąg apartenis al la Duklando Prusio, kiu ĝis la jaro 1657 estis la feŭdo de Pollando. Po zniesieniu urzędu wójtów krzyżackich, od 1525 roku, Morąg był siedzibą starosty książęcego, który sprawował władzę administracyjną nad powiatami Morąg i Miłakowo. Zamek krzyżacki został wtedy częściowo rozebrany, a pozyskane w ten sposób materiały zostały wykorzystane do wzniesienia innych budynków na terenie miasta. Miasto przez następne stulecia należało do państwa pruskiego. En la Sveda diluvo (aŭ Nordia Milito 1655-1660) (vidu la apudan mapon), en la 17a jc dum la tempo de la tramarŝoj de la svedaj taĉmentoj tra la urbo - aperis multaj detruoj. W 1656 roku żołnierze szwedzcy w celach rabunkowych rozbijali nawet trumny, grabiąc kosztowności i odzież ze zwłok. Dodatkowo pożar z 1697 roku przyniósł znaczne zniszczenia, między innymi częściowo spłonął ratusz i przedmieście zamieszkane przez polskich osadników. Odbudowa miasta zajęła około 50 lat, w ciągu których miasto pogrążyło się w stagnacji. Dum la jaroj 1758-1762 Morąg okupadis la rusa armeo.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Morąg de la 19a jc ĝis la 21a jc[redakti | redakti fonton]

Eŭropo dum la Napoleonaj Militoj kiuj daŭris de 1803 ĝis 1815 jaro

Dum la Napoleonaj militoj en la jaro 1807 la urbon okupis la armeo de Napoleono Bonaparte, restadis tie lia marŝalo kiu poste estis Karolo la 14-a Johano (Svedio) (1763-1844) kaj de Norwegio kiel Karolo la 3-a Johano de Norvegio. Prawdopodobnie w Morągu przebywał również generał Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818), twórca Legionów Polskich we Włoszech. Wojska napoleońskie ponownie przeszły przez miasto w 1812 roku. Wówczas doszło do zatargu mieszczan z żołnierzami armii francuskiej. W rezultacie napoleoński marszałek pisemnie domagał się ukarania winnych mieszczan, grożąc zniszczeniem miasta. Ponadto liczne pożary z lat 1822, 1848, 1858 i 1868 poczyniły mniejsze lub większe zniszczenia w Morągu. Od XVIII wieku miasto było siedzibą powiatu. W 1939 roku w Morągu mieszkało 7212 osób. 23 stycznia 1945 roku oddziały Armii Czerwonej zajęły Morąg. We wrześniu 1945 roku w zniszczonym i wyludnionym mieście uruchomiono gimnazjum, zaczęto również organizować liceum pedagogiczne, którego pierwszym dyrektorem został Bolesław Wytrążek. En la jaroj 2009 kaj 2010 Morąg akiris la titolon de la Somera Ĉefurbo de Varmio kaj Mazurio en la kategorio de la urb-vilaĝaj komunumoj - en la plebiscito de la Gazeto de Olsztyn.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Bibliografio:

Stanisław Archemczyk (2010): Historia Warmii i Mazur, tom 1. Pradzieje-1772 rok, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.

Stanisław Archemczyk (2011): Historia Warmii i Mazur, tom 2. Lata 1772-2010, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.

Johann Heinrich Friedrich Berlien (1846): Der Elephanten-Orden und seine Ritter, Berlingschen Officin, Kopenhaga.

Leonard Choćko (1829): Histoire des légions polonaises en Italie, sous le commandement du général Dombrowski, tom 1, J. Barbezat, Paris.

Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński (1996): Warmia Mazury. Przewodnik, Agencja TD, Białystok.

Andrzej Gąsiorowski (2005): Podróże historyczne i krajoznawcze po pograniczu pruskim 1466–1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn.

Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec (2006): Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Studio ARTA, Olsztyn.

Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis (2001): Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany, Agencja Fotograficzno-Wydawnicza Mazury, Olsztyn.

Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski (1885): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 6, Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Warszawa.

Andrzej Wakar (1973): Morąg. Z dziejów miasta i powiatu, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.

Andrzej Wakar (1976): Ostróda. Z dziejów miasta i okolic, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.

Erich Weise (1969):Neue Deutsche Biographie, Band 8, Duncker & Humblot, Berlin.

Famuloj ligitaj kun la urbo[redakti | redakti fonton]

La plej famo filo de la urbo Morąg Johann Gottfried Herder

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • „Morąg – z dziejów miasta i powiatu” (Morąg - el historio de la urbo kaj distrikto), Pojezierze, Olsztyn 1973.

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

La malnova urbo kaj urbodomo en Morąg


La bestrestadejo (bestmakisejo) de la sovaĝa akva birdaro, en la fono videbla Morąg