Moresnet neŭtrala

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Moresnet)
Saltu al: navigado, serĉo
eo Neŭtrala Moresnet
fr Moresnet Neutre
de Neutral-Moresnet
nl Neutraal-Moresnet
Neoficiala flago de Moresnet (1883)

Detaloj

Detaloj
Bazaj informoj
Ĉefurbo Kelmis
Areo
 % de akvo
3,6 km²
?
Loĝdenso 857.1 /km² (1900)
972.2 /km² (1914) loĝ./km²
Politiko
Politika sistemo condominium
Ekonomio
v  d  r
Information icon.svg

Moresnet, Neŭtrala Moresnet aŭ "Neŭtra Moresneto" estis, de 1816 ĝis 1919, malgranda kvazaŭregno, aree ĉirkaŭ 3,5 km² (333 ha), ekzistanta nur ĉar ĝiaj du grandaj najbarlandoj ne konsentis pri kiu posedu ĝin. Tiel, ili decidis igi ĝin neŭtrala teritorio dividante regon egale. Ĝi estas proksimume 7 km sudokcidenten el Aĥeno, rekte sude de la intersekco de la germanaj, belgaj kaj nederlandaj landlimoj sur Vaalserberg. Inter januaro kaj marto 1908 pli ol cent kvindek internaciaj gazetoj raportis, ke la disputita areo fariĝus Esperantoŝtateto[1].

Vaalserberg, la Vaalserbergpinto, hodiaŭ trilanda limpunkto inter Germanio, Belgio kaj Nederlando, ĝi estis kvarlanda limpunkto (Kvarlanda punkto) de 1830 ĝis 1919, de la sendependiĝo de Belgio ĝis la fino de la ekzisto de la Neŭtrala Moresnet, kiu preskaŭ fariĝis la unua teritorio kun oficiala lingvo Esperanto sub nomo "Amikejo"
Kvarlanda punkto: 1. Germanio 2. Nederlando 3. Belgio 4. Neŭtrala Moresnet - la unua Esperanta regno (Esperanto-ŝtato), nomata "Amikejo" (nun en la limoj de Belgio
Wilhelm Molly, loka kuracisto, esperantisto kaj framasono kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.
Wilhelm Molly, loka kuracisto, esperantisto kaj framasono kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.
La poŝtmarko de la Neŭtrala Moresnet

Tiam la ĉefa kuracisto de la zinkominejo, Wilhelm Molly provis sur la teritorio Neŭtrala Moresnet krei la unuan Esperanto-ŝtaton. Wilhelm Molly estis inspirita de Gustave Roy, ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua Esperanta regno, nomata "Amikejo". La proponita himno estis samnoma marŝo en Esperanto, kun adaptita ortografio: Amikayo. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek Belgio nek Prusio rezignis siajn rajtojn. Tiam la estro de la teritorio (regiono) estis urbestro. Dum la Unua Mondmilito tiun teritorion ekokupis Germanio kaj nur la postmilita Traktato de Versajlo de la 28a de junio 1919 finis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke Neŭtrala Moresnet apartenos al Belgio. Germanio reaneksis la lokon dum la Dua Mondmilito, sed ĝi reapartenis al Belgio ekde 1944. Nuntempe, ĝi estas parto de la municipo Kelmis/La Calamine en la belgaj Orientaj Kantonoj, germanlingvaj.

Ekapero[redakti | redakti fonton]

Dum Kongreso de Vieno de 1815, la eŭropa landodivido estis ja redesegnita por kongrui la novan politikan potenco-distribuon. Unu el tiuj limoj ŝanĝindaj estis inter la nova Reĝlando de la Unuiĝintaj Nederlandoj kaj Prusio. Ambaŭ konsentis plejparte ĉar la landlimo sekvis malnovajn liniojn, sed ĉirkaŭ Moresnet estis problemo. Inter la vilaĝoj Moresnet kaj Neu-Moresnet, aperis la valora zinkominejo Altenberg (germane) / Vieille Montagne (france). Ambaŭ regnoj emis inkluzivi ĝin en siajn respektivajn teritoriojn, kaj interkonsentis en 1816: vilaĝo Moresnet mem estu nederlanda, Neu-Moresnet estu parto de Prusio kaj la minejo kaj vilaĝo Kelmis (La Calamine) ĉirkaŭ ĝi iĝu, provizore, neŭtrala teritorio administrata kune de ambaŭ regnoj.

La nova teritorio havis pli-malpli triangulan formon. La bazo estis la ĉefa ŝoseo de Aĥeno al Lieĝo. La minejo estis tuj norde el la ŝoseo. Apude du rektaj linioj iris norden konverĝee ĝis sekco sur Vaalserberg. Kiam Belgio akiris sendependecon el Nederlando en 1830, la lando en la nederlanda flanko ŝanĝis al belga rego, kaj tiel Belgio transprenis kunadministron, kvankam Nederlando neniam cedis formale la regon pri Moresnet. Komence, la teritorio estis regata de du respektivaj reĝaj komisaroj, sed poste oni koncedis al Moresnet pli da aŭtonomio, establante urbestron kaj dekopan konsilion. La urbestro (kaj ŝtatestro) estis nomumita de la du komisaroj.

La vivo en Neŭtrala Moresneto estis regata de la zinkominejo, la ĉefa dungejo, loganta multajn laboristojn el la najbaraj landoj aldone al la "indiĝenoj", kvankam la tuta loĝantaro de Moresneto neniam atingis kvin milojn. Esti "neŭtrala" teritorio havis plurajn bonajn efikojn. Inter ili malgrandaj impostoj, la neekzisto de tarifoj pri importo el la najbaraj landoj kaj malaltaj prezoj kompare al eksterlandaj. Pluraj servoj kiel poŝto estis dividitaj inter Belgio kaj Prusio (komparu Andoron). La indiĝenoj rajtis elekti kies militservon kaj jurisdikcion. Krome, la moresnetanoj estis konsiderataj senregnanoj kaj ne rajtis havi propran armeon.

Turismo kaj Esperanto[redakti | redakti fonton]

Flag of Esperanto.svg
Neŭtrala Moresnet sur poŝtkarto el la jaro 1900
Geultalmuzeo[2] (de:Göhltalmuseum), muzeo en la iama domo de la direktoro de la zinkminejo kun kolekto de objektoj pri Neŭtrala Moresnet.
Geultalmuzeo, la interno kun unu el la eksponaĵoj, objektoj pri Neŭtrala Moresnet
La poŝtkarto de la jaro 1905 kun la Kvarlanda punkto kaj la Neŭtrala Moresnet

Jen la Youtube-filmo en Esperanto kaj en tiu Jutuba filmo: "Vizito de Kelmis (Amikejo)" - la urbeto en la Neŭtrala Moresnet([3]). El lingvoturisma vidpunkto ne ankoraŭ ekzistas infrastrukturo[4], kvankam jam tie estas verda vojo por promenantoj kaj biciklantoj inter de la strato Bambusch (Moresnet) kaj la vojeto proksime de la Hagenfeuerstr. ambau alireblaj ekde la Lütticher Strasse[5]. En la regiono de Moresnet troviĝas turismejo nomata (antaŭ la Unua Mondmilito) la kvarlanda punkto (germane : Vierländerblick), sed aktuale nomata 'trilanda punkto'[1] (germane : Dreiländereck)[1][6] La granda ŝoseo (Lütticher Strasse) inter Aachen (Akeno) kaj Liège (Lieĝo), estis konsiderata kiel la suda limo de la iama Neŭtrala Moresnet, nun sur la teritorio de la municipo Kelmis (fr : La Calamine[7]).

En la tempo de Neŭtrala-Moresnet oni povis aŭskulti en la strato, en la kafejoj kaj en la kazino la italan, loka varianto de la germana, la usonangla, la rusa (militkaptitoj dum la unua mondmilito) kaj Esperanto[1].

Malapero de Neŭtrala Moresnet[redakti | redakti fonton]

Kiam la minejo elĉerpiĝis en 1885, aperis duboj pri la pretervivo de Neŭtrala Moresneto. Pluraj ideoj estis proponitaj por pli aŭtonomigi ĝin: inter ili, kazino, kaj poŝtoservo kun propraj poŝtmarkoj, ideo malakceptita de la loka registaro. La plej rimarkinda iniciato venis de d-ro Wilhelm Molly (la mineja kuracisto), inspirita de Gustave Roy, ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua Esperanta regno, nomata "Amikejo". La proponita himno estis samnoma marŝo en Esperanto, kun adaptita ortografio: Amikayo. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek Belgio nek Prusio rezignis siajn rajtojn. En 1914 dum unua mondmilito, Germanio (heredanto de Prusio) invadis Belgion kaj aneksis Moresneton en 1915.

La postmilita Traktato de Versajlo de 1919 finis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke Neŭtrala Moresnet apartenos al Belgio. Germanio reaneksis la lokon dum la dua mondmilito, sed ĝi reapartenis al Belgio ekde 1944. Nuntempe, ĝi estas parto de la municipo Kelmis/La Calamine en la belgaj Orientaj Kantonoj, germanlingvaj.

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

IEI en 2017 eldonis la libron "Zinko", verkita de David van Reybrouck kaj tradukita al Esperanto de Piet Buijnsters. En la novelo "Zinko" David van Reybrouck per la nekredeblaj travivaĵoj de unu enloĝanto, rakontas la rimarkindan historion de ĉi tiu landeto. Estante pli ol nura historia evento ĝi demandigas kion la grandskala historio faras al ordinaraj homoj.[8]

  • De laatste Belgen. Een geschiedenis van de Oostkantons, Selm Wenselaers, Meulenhoff/Manteau (2008)
  • Moresnet, Philip Dröge, Het Spectrum (2016, ISBN 9789000349609)
  • Zink, David van Reybrouck, De Bezige Bij, Boekenweekessay (2016, ISBN 9789059653580)
  • Zinko, David van Reybrouck, Internacia Esperanto-Instituto. Tradukis Piet Buijnsters (2017, ISBN 978-90-805651-5-9)
  • Henk : Apud Slenaken iam estis Esperantoŝtato, Sennaciulo, 56-a jaro, n-ro 4(959), paĝo 29
  • Ludoviko Karuzo : Amikejo, amuza dramo pri lingvaj problemoj en plurlingva urbo[9]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Listo de regnestroj de Moresnet

Wilhelm Molly

Kvarlanda punkto

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Neŭtrala Moresnet. Fotoj, himno, mapoj (NL, EO, DE, EN, FR)

Amikejo: la Esperanto-lando kiu preskaŭ ekzistis (longa artikolo el Libera Folio)

Turisma panelo en la germana kun bildo pri libro en Esperanto de Gustave Roy pri projekto de sendependa esperantista ŝtato.

Filmo pri Amikejo 11-minuta filmo parolata en la nederlanda lingvo kun subtekstoj en Esperanto

Het vergeten land van Moresnet (La forgesita lando de Moresnet), 48-minuta filmo parolata en la nederlanda, germana, franca kaj esperanto lingvoj, 1990

Notoj kaj referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 (nederlanda) Wim Meulenkamp, Het vierde land. Neutraal-Moresnet, vondeling van Europa (La kvara lando Neŭtrala-Moresnet, trovito de Eŭropo), Diĝita biblioteko por la nederlandaj literaturoj (DBNL).
  2. Noto : Göhltalmuseum: Maxstrasse 9, Kelmis, fermita ĝis majo 2018 kun nova ekspoziciejo en Lütticher Strasse 208-288, Kelmis.
  3. https://www.youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M
  4. En 1978 je la rememoro de D-ro Wilhelm Molly okazis honoriga renkontiĝo kun monumenta ŝtono ĉe la protestanta tombejo de Neu-Moresnet. Ĉeestis ne nur esperantistoj sed ankaŭ eminentuloj de Kelmis kaj la pranevo de d-ro Molly.
  5. Noto : Mapo, Pré-RAVeL L39B Moresnet – La Calamine/Kelmis
  6. Turismaj informoj de la municipo Gemmenich
  7. www.trois-frontieres.be
  8. http://www.iei.nl/ieieo74.htm
  9. (eo, it, de) Projekto Amikejo kie elŝauteblas la dramo, Esperanto-klubo Sudtirolo, la 12-a de februaro 2011, alirita la 27-an de januaro 2017.