Munkeno

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Munkeno
germane: München, angle: Munich, pole: Monachium, itale: Monaco di Baviera
urbo
Munich skyline.jpg
Vido al la urbo
Vlag van Muenchen.jpg
Flago
Muenchen Kleines Stadtwappen.svg
Blazono
Oficiala nomo: München
Lando Flago de Germanio  Germanio
Federacia lando Bavario
Distriktaro Supra Bavario
Historiaj regionoj
Aŭtovojoj A 8, A 9, A 92, A 94, A 95, A 96, A 995
Memorindaĵoj Nymphenburg, Kirko de Sankta Mikaelo
Riveroj Isar, Würm, Hachinger Bach
Situo Munkeno
 - alteco 519 m s. m.
 - koordinatoj 48°08′N 11°35′E  /  48.133°N, 11.583°O / 48.133; 11.583 (Munkeno)
Plej alta punkto Warnberg
 - alteco 579 m s. m.
Plej malalta punkto Feldmoching
Areo 310,43 km² (31 043 ha)
Loĝantaro 1 326 807 (31.12.2008)
 - de metropolo 5 000 000
Denseco 4 274,09 loĝ./km²
Unua skribmencio 1158
Horzono MET (UTC+1)
 - somera tempo MEST (UTC+2)
Poŝtkodo 80331 – 81929
Tel. antaŭkodo (+49) (0)89
ISO 3166 09 1 62 000
Aŭtokodoj M
Situo enkadre de Germanio
ButtonRed.svg
Situo enkadre de Germanio
Kvartaloj de Munkeno
Kvartaloj de Munkeno
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Munich
Retpaĝo: www.muenchen.de

Munkeno aŭ - nuntempe multe malpli ofte - Munĥeno, germane München [MINŝen], estas la landa ĉefurbo de la respublika Bavario. Post Berlino kaj Hamburgo ĝi estas la tria plej granda germana urbo kaj unu el la plej gravaj centroj pri ekonomio, trafiko kaj kulturo.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Historio[redakti | redakti fonton]

  • 1158 - La urbo “Munichen” estis unue foje menciata en skribita dokumento, fondita de Henriko la Leono. La nomo de Munkeno venas de “Mönch”, la germana vorto pri monaĥo. Ĝis hodiaŭ, oni povas vidi monaĥon en la blazono de la urbo.
  • 1468 – Oni komencas konstrui la kirkon de nia sinjorino.
  • 1505 – Munkeno iĝas la ĉefurbo de la Bavario.
  • 1522 – La duko Vilhelmo la 4-a malpermesas la protestantismon. Ĝis hodiaŭ la plejparto de la bavarianoj havas la katolikan religion.
  • 1589 – La Hofbräuhaus (domo de la biero) estas fondata. Oni nomigas Munkenon "ĉefurbo de la biero” en Germanio.
  • 1777 – La bavaria reĝo Maksimiliano la 3-a Jozefo, la lasta de la bavara branĉo de la rega familio Vitelsbaĥoj, mortas. Palatinata branĉo de la familio heredas la rajton regi Bavarion.
  • 1806 – Napoleono konkeras Bavarion kaj igas ĝin reĝlando.
  • 1825 – La reĝeco de Ludoviko la 1-a komenciĝas. Li amas la arton kaj igas konstrui multajn muzeojn kaj kastelojn en romana stilo. Munkeno iĝas centro kultura de Bavario.
  • 1918 – La fino de la Unua mondmilito signifas ankaŭ la finon de la reĝlando Bavario. Bavario iĝas respubliko.
  • 1933-1945 – Regado de la naziismo en Germanio. Dum la Dua mondmilito Munkeno estas bombardata (50 % de la urbo detruita) kaj la “Weiße Rose” (Blanka Rozo) provas organizi reziston kontraŭ Hitler.
  • 1957 – Munkeno havas pli ol 1 milionon da loĝantoj
  • 1972 – Olimpiaj ludoj en Munkeno, terorisma atenco
  • 1992 – Bapto de la munkena flughaveno.
Hofgarten
Frauenkirche

Vidindaĵoj[redakti | redakti fonton]

Oktoberfest[redakti | redakti fonton]

En oktobro de 1810 la princo Ludoviko de Bavario edzinigis Therese von Sachsen-Hildburghausen kaj okazigis ĉevalan konkurson sur herbejo (hodiaŭ "Theresienwiese“ = "Herbejo de Therese“). Ekde tiu jaro festo okazas ĉiam fine de septembro sur ĉi-tiu herbejo.

Faktoj pri la Oktoberfest 2005[redakti | redakti fonton]

  • 17 fest-tagoj
  • 6,1 milionoj da vizitantoj
  • 6 milionoj da litroj da biero trinkitaj
  • 95 oksoj manĝitaj
  • 215.000 ŝtelitaj bierkruĉoj
  • 4.000 perditaj objektoj trovitaj, inter ili 1.400 vestaĵoj, 400 monujoj, 350 ŝlosiloj, 330 sakoj, 260 okulvitroj, 200 poŝtelefonoj, 200 pluvombreloj kaj 40 fotiloj.

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Muzeoj: Germana Teknika Muzeo, Pinakotekoj, BMW-Muzeo, ktp. Teatroj kiaj la Prinzregententheater kaj la zoo Hellabrunn (ekde 1911).

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Laŭ kompara studo (de revuo WirtschaftsWoche, Iniciato Neue Soziale Marktwirtschaft kaj firmao IW Consult GmbH en Kolonjo) Munkeno inter la 50 plej grandaj urboj germaniaj havas la plej altajn ekonomian povon kaj vivkvaliton. Laŭ vicigo de ekonomika magazino Capital la urbo kun la plej bona ekonomika perspektivo estas Munkeno, sekvata de Stutgarto, Düsseldorf kaj Hamburgo.

Trafiko[redakti | redakti fonton]

La enurba publika trafiko de Munkeno estas organizita de la Munkena Trafik-Ligo (Münchner Verkehrs- und Tarifverbund, MVV), en kiu membras

  • la provinco Bavario, organizanta la fervojon,
  • urbe regata asocio MVG organizanta la metroon, la tramojn kaj multajn busliniojn,
  • privataj aŭtobusaj entreprenoj.

La Richard-Strauss-Straße estas ero de la Meza Ringstrato kaj de la Germana Nacia Ŝoseo 2 R. Ĝi troviĝas en la munkena urboparto Bogenhausen kaj kunligas la Effner-Placon kun la Leuchtenberg-Ringo.

Ĝis 1992 Munkeno havis relative malgrandan, sed proksiman flughavenon en kvartalo Riem. La en 1992 malfermita Flughaveno de Munkeno ĉ. 30 km norde de la urbo estas la due plej granda flughaveno de Germanio, kun 28,6 milionoj da pasaĝeroj jare. Post la decido de Lufthansa igi ĝin (apud Frankfurto) dua aviada nodo de la lando, ĝiaj internaciaj ligoj ade pliboniĝas. Pro la kreskanta trafiko oni konstruis duan ekspedejon. La flughaveno havas du aviodromojn paralelajn, tiom distancajn, ke eblas samtempa libera uzado; planoj konstrui trian renkontas reziston pro malutilo al la vivmedio.

Munkeno havas ankaŭ bonan trajnan konekton per trajnoj InterCityExpress kun Berlino kaj per aŭstraj trajnoj Railjet kun Vieno kaj Budapeŝto.


Firmaoj en Munkeno[redakti | redakti fonton]

Gravaj ekonomiaj branĉoj en Munkeno estas turismo, konstruado de veturiloj kaj maŝinoj, elektrotekniko kaj komputilprograma industrio. Munkeno estas ankaŭ grava financa urbo kaj la germana centro de asekuroj. Krome la urbo estas signifa pri biotekniko, kiu koncentriĝas en kvartalo Martinsried de apuda komunumo Planegg. Ankaŭ pri amaskomunikiloj Munkeno estas tutlande grava. Tie ĉi rezidas la monde due (post Novjorko) plej multaj eldonejoj. Ankaŭ televida kaj filma produktado estas reprezentata. Per sia foirejo konstruita sur la tereno de la eksa flughaveno en Riem Munkeno estas ankaŭ grava foira urbo.

Multaj grandaj entreprenoj havas sian ĉefsidejon en Munkeno. Precipe post la Dua mondmilito multaj firmaoj tranlokis sian centron de Berlino aŭ orienta Germanio al Munkeno.

Panoramo de Munkeno - Olympiaturm
Magnify-clip.png
Panoramo de Munkeno - Olympiaturm

Sporto[redakti | redakti fonton]

FC Bayern München, fondita en 1900, estas granda kaj fama klubo de futbalo en Eŭropo. Ĝia nuna hejma stadiono nomiĝas Allianz-Arena; ĝi sekvis la olimpikan stadionon en la Olimpika parko, kie okazis la Olimpiaj ludoj en 1972.

Futbala Mondpokalo 2006[redakti | redakti fonton]

Inter la 9-a de junio kaj la 9-a je julio 2006 en Germanio okazis la Futbala Mondpokalo, inter alie en Munkeno. En la munkena stadiono, kiu dum la konkurso havis 59.416 sidlokojn, okazis pluraj matĉoj kaj ankaŭ la 9-an de junio la unua, "malferma" matĉo.

Ĝemelaj urboj[redakti | redakti fonton]

Famuloj[redakti | redakti fonton]

Volapuko[redakti | redakti fonton]

En Munkeno ekzistis Volapukistoj, kaj ili organizis tie 1889 la 2-an mondkongreson de Volapuko.

Esperanto[redakti | redakti fonton]

La tutan historion de la unuaj 100 jaroj de la Esperanto-movado en Munkeno vi povus legi je Historio Sube estas nur ekstrakto legebla.

Antaŭ Unua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

Ekis la Esperanto-movado en Munkeno 1891 per la fondo de "Societo Esperantista Münĥen" de kvar homoj: Ludwig Meier, Franz Müller, Ludwig Kahn kaj Herman Ermold. Februara numero 1892 de La Esperantisto montras kiel personojn, kiuj ellernis la lingvon Esperanton, krom la 4 supre cititajn nomojn de la Societo Esperantista Münĥen 3 novajn nomojn (stud.phil.Konold, H., stud.teĥnol.Kriechbaum, Friedricĥ kaj Wieser, B.). Aliflanke la vivo de la 1891 fondita societo laŭŝajne ne tro bone funkciis, ĉar en aprila numero 1892 (paĝo 53) de La Esperantisto ni legas:

La klubo Esperantista en Munĥeno, kiu en la pasinta jaro disfalis baldaŭ post sia naskiĝo, nun denove formiĝis. Ĝia nuna estro estas s-ro Kurt Wagner (Dachauerstrasse 25/II r. R.G. München. Bayern). La unua kunveno de la klubo estis la 9-an de marto en la loĝejo de s-ro Wagner. La kunvenoj estos ĉiusemajnaj. La klubo komencis jam korespondadon kun diversaj Esperantistoj.

En 1897 la Esperanto-grupo de Mukeno ne plu ekzistis.

Dek tri jarojn post la unua fondiĝo denove L.E. Meier, kiu laŭŝajne intertempe revenis al la Bavara ĉefurbo, zorgis pri kuniĝo de la esperantistoj en Munkeno: Je la 21-a de marto 1904 de li kaj 9 aliaj verduloj la Esperantista Grupo Munĥena estas fondita. Apud Meier kiel prezidanto aperas 2 novaj nomoj: Wulkow kiel sekretario, krome von Stroessner kiel kasisto. En la 1904 unue noveldonita Germana Esperantisto oni bedaŭras en februaro 1905, de niaj Munĥenaj samideanoj ni bedaŭrinde de tre longe nenion aŭdis, kaj 2 numerojn poste la gazeto informas, ke Munkeno plendas pli gravaj malfacilaĵoj pro renkontiĝejo. Cetere ni povas legi pri kursoj, sed aliflanke ankaŭ konstati, ke Munkeno mankis en listo de la plej gravaj Esperanto-grupoj, kiun Germana Esperantisto aperigis. Tamen certe la Munkena Esperanto vivo ankaŭ progresis, ĉar 1906 ni jam aŭdas pri varbparoladoj de s-ro Pitschi en Stenotachygraphenverein kaj de stud.jur. Landsberg, pri kiu informis eĉ Münchener Post. Sed ankaŭ en Münchener Neuesten Nachrichten, Allgemeine Zeitung kaj en Neues Münchener Tageblatt aperis nun parte sufiĉe objektivaj artikoloj pri Esperanto, el kiuj kelkaj estis skribitaj de s-ano L.E. Meier.

Germana Esperantisto informas en la Januara 1907 numero, ke la sekretario de Esperantista Grupo Munĥena, s-ano Hans Wulkow fariĝis komitatano de novfondita Germana Esperanto Societo - ek de majo Germana Esperanto-Asocio (GEA). Kvankam Dr. Heinrich Molenaar propagandis por sia nova lingvo Universal, la 16-a Internacia Pacifista Kongreso en München akceptis je la ferma kunsido tre fervorajn proponojn por Esperanto, kaj pri ĉio ekzistis sufiĉe granda eĥo en diversaj Munkenaj gazetoj. El tio rezultis ne nur, ke s-ro Meier povis kursestri en sufiĉe famkonata Munkena restoracio Humpelmayr, sed ke Munkena Esperanto-klubo sukcesis, je la 10-a de oktobro aranĝi publikan propagandan kunvenon kun ekspozicio.

La ido-skismo en 1908 malhelpis la Esperanto-movandon en Munkeno, kie multaj homoj iĝis idistoj. Post du jaroj de debatoj, 1910 la Munkenaj esperantistoj aktive kaj sukcesplene laboris: Fondiĝis nova grupo, kiu speciale celis la propagandon en kleraj rondoj, kaj novaj societoj (la unua estis Stenografia Esperanto-Societo, la dua nomiĝis Internacia Esperanto-Societo, kiu celis kunligi izolitajn esperantistojn kaj progresigi ilin per korespondado). Cetere la diversaj grupoj kolektiĝis en nova unuiĝo kun la nomo Esperanto Klub München, la estraranoj estis i.a. s-roj d-ro Stuhlberger kiel prezidanto kaj d-ro Geist kiel vicprezidanto, klubejo estis Parkhotel, Maximilianspl.21, kie oni renkontiĝis regule marde. Sed la grupoj plue laboris, ĉiu sur sia kampo; ekz.la tiea laborista grupo sukcesis, ke de la kursoj restis 50 personoj ĝis la fino.- La klubo decidis sendi 2 delegitojn al ĉi-jara GEA-kongreso en Augsburg, kaj cetere ili fondis specialan informejon kaj propagandejon, kiu troviĝis en Türkenstr. 96 kaj estis malfermata ĉiutage de la 9a ĝis 12a! Tre pozitiva estis ankaŭ la reveno de la iama grupfondinto, ekskapitano L.E.Meier de Ido al Esperantujo, kiu tuj denove diligente varbparolis, - ekz.je postkongreso en Munkeno post la GEA-kongreso en Augsburg antaŭ 250 aŭskultantoj. La Munkenaj esperantistoj partoprenis ankaŭ per Esperanto-oficejo ekspozicion de mahometana arto kaj dum jaro okazis ne nur sufiĉe multaj aliaj, sukcesplenaj, publikaj paroloj kaj kursoj, kiuj kaŭzis multajn novajn membrojn en ĉiuj sekcioj kaj grupoj, sed oni ankaŭ sukcesis enpenetri en gravajn cirklojn. Ekz., en la plej influhava komerca unuiĝo de Bavarujo Kaufmännischer Verein von 1873 ekestis lingvaj kursoj, same en Arbeiterbildungsverein. kaj precipe bone: De la plej alta turo de Oktobrafesto sur la Theresienwiese, nome de la Löwenbräu, flirtis dum daŭro de festo 15-m2-granda Esperanto-flago, kaj sur ĉiuj enirejoj de tiu budo estis sub girlandoj Esperanto-steloj, kaj en budo atentigis granda tabulo kun surskribo Lernt Esperanto (= lernu Esperanton) al giĉetejo de la esperantistoj. Kompreneble tiel Esperanto atingis ne nur plian konatecon, sed krome tio kaŭzis multajn novajn amikojn.

La laboro por Esperanto daŭris fruktdona en Munkeno ĝis la eko de la unua mondmilito, multaj idistoj revenis al Esperanto en tiu periodo kaj multaj homoj lernis nian lingvon.

Post la Unua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

La milito finita, la posteuloj kolektiĝis por konstati, kiom grandaj estis la vundoj kaj perdoj. Tiam la movado estis dividitaj inter laboristaj kaj burĝaj grupoj, kiuj ne kunvenis. Decembro 1919 Germana Laborista Esperanto-Ligo malpermesis kunlaboron kun burĝaj grupoj, Munkena laborista Esperanto-grupo ekde tiam zorgis pri Esperanto-kursoj je laborista akademio.

En 1920 fondiĝis katolika grupo, la jaro 1921 alportis pluan progreson. La ekonomia krizo post 1923 malhelpis la movadon. En 1927 GEA kaĵ LEA (Laborista Esperanto-Asocio) al Bavara Lando-Parlamento proponis, ke oni, kiam ekzistus emo, permesu nedevigan Esperanto-instruon je ĉiuj mezlernejoj en Bavarujo. En 1928 la Bavara Lando-Parlamento pritraktis tiun peticion, parlamento kontraŭ la voĉoj de socialdemokratoj kaj komunistoj decidis, ne akcepti la peticion. La granda depresio 1929 preskaŭ frakasis la tutan movadon, sed nur post 1933, kiam Naziistoj prenis la povon, la movado tute haltiĝis. En 1934 oni festis ankoraŭ en malgranda cirklo la 25-jaran feston de esperantistiĝo, sed je jarfino restis ankoraŭ nur 18 membroj, de kiuj kelkaj eĉ delonge ne plu pagis kotizon. En 1935 oni devis doni al politika polico liston de ĉiuj membroj kaj skribis private al iama esperantisto, ke estus pli bone, vorton Esperanto tute ne elparoli, por eviti molestiĝi.

Post la Dua Mondmilito[redakti | redakti fonton]

Tuj post dua mondmilito, decembro 1945 germana milita registaro permesis fondiĝon de Munkena Esperanto-grupo Laboro. Dum Januaro 1946 tiam okazis la unua Generala Kunsido kun pli ol 100 gesamideanoj. Munkenaj esperantistoj agis tre kuraĝe kaj en konsento kun GEA decidis, organizi Pentekoste 1948 la unuan postmilitan Germanan Esperanto-Kongreson kaj helpe de junularo krome postkongresan internacian Esperanto-junularan tendaron en Garmisch-Partenkirchen.

En Munkeno okazis la 36-a Universala Kongreso de Esperanto dum somero 1951. De tiu tempo la placo oriente de la oktobrofesta herbejo nomiĝas Esperanto-Platz. Oni planis nomi alian placon laŭ L. L. Zamenhof, sed tiu placo estis forigita por konstrui la mezan aŭtovojan ringon de Munkeno.

Inter la 27-a de decembro 1963 kaj la 3-a de januaro 1964 la 7-a Internacia Seminario de Germana Esperanto-Junularo okazis en Munkeno kaj pritraktis la temon "Kulturo – ĉu ankoraŭ unueco en vario?".

Je la 26-a de septembro 1968 Horst Spirat fondis la Esperanto-Klubon München e.V. kiel juran societon, kiu ankoraŭ aktivas nun kaj servas kiel loka grupo de la Bavara Esperanto-Ligo kaj Germana Esperanto-Asocio. La junulara sekcio Munkena Esperanto-Junularo (MEJ) estis fondita en 1977 fare de Fritz Hilpert kaj Reinhard Fößmeier.

Plurajn jardekojn en la dua duono de la 20-a jarcento en la turisma informejo de la urba ĉefstacidomo disdoniĝis urba informilo inter aliaj lingvoj ankaŭ en Esperanto. Fine menciindas ke en aprilo 2012 en la kvartalo Neuhausen, ĉe strato Dachauer Str. kaj placo Leonrodplatz malfermiĝis internacia restoracio Esperanto lounge, kompreneble ankaŭ frekventata de la lokaj esperantistoj.[1][2]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]