Neŝtata aganto
Neŝtata aktoro (mallongigite NŜA) estas individuo aŭ organizo, kiu havas signifan politikan influon, sed ne estas aliancita kun iu ajn aparta lando aŭ ŝtato. [1]
La interesoj, strukturo kaj influo de NŜA-oj varias multe. Ekzemple, inter NŜA-oj estas neprofitcelaj organizaĵoj, sindikatoj, ne-registaraj organizaĵoj, bankoj, entreprenoj kaj firmaoj, amaskomunikilaj organizaĵoj, komercaj magnatoj, popolaj liberigaj movadoj, lobigrupoj, religiaj grupoj, krizhelpaj agentejoj, kaj perfortaj neŝtataj aktoroj kiel ekzemple miliciaj fortoj.
Priskribo
[redakti | redakti fonton]Esploristoj kutime distingas inter kvar tipoj de neŝtataj aktoroj: multnaciaj korporacioj, neŝtataj organizaĵoj (NRO-oj), potencaj individuoj (kiel ekzemple magnatoj, famuloj, religiaj gvidantoj, teroristoj), kaj interregistaraj organizaĵoj establitaj laŭ iniciato de pluraj ŝtatoj (kiel ekzemple Unuiĝintaj Nacioj). Ekde la atakoj de la 11-a de septembro en 2001, oni diskutas pri perfortaj neŝtataj aktoroj. Ĉi tiuj aktoroj estas difinitaj kiel "organizaĵo, kiu okupiĝas pri kontraŭleĝa perforto, tio estas, uzas forton, kiu ne estas akceptebla por la ŝtato, por atingi siajn celojn, tiel defiante la monopolon de la ŝtato pri perforto." Esploristoj emas distingi inter pluraj specoj de perfortaj agantoj: teroristaj organizoj, krimaj organizoj, miliciaj organizoj, liberecbatalantoj, piratoj kaj gerilaj organizoj.
Ekde la dua jardeko de la 21-a jarcento, ekzistas du tendencoj: unu estas la subfosado de la difino de ŝtataj limoj, kaj la alia estas la fortigo de neŝtataj aktoroj kaj ilia kapablo gvidi procezojn. Ekzemplo de la unua procezo estas la disfalo de Irako en 3 apartajn unuojn (sunaisto, ŝijaisto, kurdo), Libio malfacile establiĝas kiel ŝtato ekde la falo de la reĝimo de Gaddafi, kaj civita milito furiozas en Sud-Sudano. Paralele kun la malfortiĝo de la kadro de nacio-ŝtatoj, aliaj identecoj fortiĝis - kelkaj "subŝtataj" kiel triboj, etnecoj, familioj, kaj kelkaj "supraŝtataj" identecoj kun ideoj pri islama nacio, kalifujo aŭ tutarabismo, same kiel luktoj inter sunaistoj kaj ŝijaistoj. La tendenco de domineco de perfortaj neŝtataj agantoj ne estas nova en si mem, sed kio estas nova pri ĝi estas la amplekso de neŝtataj agantoj kaj la forto de ilia influo. Ekzemploj de perfortaj neŝtataj organizaĵoj kun signifa influo inkluzivas Hizbulahon, kiu defias la suverenecon de Libano, Hamason, kiu transprenis kontrolon de la Gazaa Sektoro, filiojn de Alkaido kiel la Islama Ŝtato (ISIS) en Irako, kaj Jabhat Fatah al-Sham en Sirio.
La potenco kaj influo de neŝtataj agantoj ne signifas, ke nacio-ŝtatoj ĉesos ekzisti; ĉi tiuj ŝtatoj daŭre influos politikon en la estonteco, precipe en landoj kun forta nacia bazo. Tamen, la modeloj komunaj en politika scienco, laŭ kiuj ŝtatoj kaj nacioj estas la solaj faktoroj organizantaj internaciajn rilatojn, jam ne plu estas ĝustaj.
Tipoj
[redakti | redakti fonton]Kelkaj komunaj kaj influaj klasoj de NŜA-oj estas listigitaj ĉi tie en alfabeta sinsekvo:
- Komercmagnatoj estas individuoj, kiuj posedas grandan riĉaĵon kaj ofte celas influi naciajn kaj internaciajn aferojn. Ekzemploj estas Warren Buffett kaj Elon Musk.
- Korporacioj, kiuj inkluzivas multnaciajn kompaniojn (MNK-ojn), estas kompanioj rajtigitaj agi kiel unuopaj unuoj (laŭleĝe kiel personoj) kaj estas agnoskitaj kiel tiaj laŭleĝe. Ili inkluzivas tre grandajn entreprenojn operaciantajn transnacie, kiel ekzemple The Coca-Cola Company, McDonald's, General Motors, Adidas, Huawei, Renault, Samsung, Nestlé kaj Toyota.
- Malcentralizitaj aŭtonomaj organizaĵoj (DAO-oj), foje konataj kiel malcentralizitaj aŭtonomaj korporacioj (DAC-oj), funkcias laŭ reguloj ĉifritaj kiel komputilaj programoj nomataj inteligentaj kontraktoj. [2] La kriptovaluto Bitmono estas ekzemplo de DAO, kiu kreskis por fariĝi ekonomie influa.
- Internaciaj amaskomunikilaj agentejoj, kiuj kutime ankaŭ estas korporacioj, raportas pri la socia kaj politika situacio en landoj tutmonde, kaj tial povas esti tre influaj kiel NŜA-oj. Ekzemploj de tiaj agentejoj estas AFP, EFE, CNN, MSNBC, Reuters, AP, RIA Novosti kaj Xinhua.
- Neregistaraj organizaĵoj (NROoj), kiuj inkluzivas internaciajn neregistarajn organizaĵojn (INGOojn), estas kutime neprofitcelaj organizaĵoj celantaj realigi ŝanĝojn en humanitaraj, edukaj, ekologiaj, sanservaj, publikaj politikoj, sociaj, homaj rajtoj, mediaj kaj aliaj areoj. Ekzemploj de NROoj estas Greenpeace, Ruĝa Kruco/Ruĝa Lunarko, Amnestio Internacia, Human Rights Watch kaj WWF. Bonvolaj ambasadoroj aŭ humanitarhelpaj laboristoj implikitaj en INTERNO-misioj eksterlande ankaŭ povas esti konsiderataj kiel neŝtataj aktoroj.
- Popolmovadoj estas amasmovadoj, kiuj fariĝas influaj kun grandeco kaj longviveco. Ekzemploj inkluzivas la movadojn ekestantajn dum la Araba Printempo de 2011.
- Religiaj grupoj ofte okupiĝas pri politikaj aferoj je internacia nivelo. Ekzemple, la kvakeroj, kiel historia paco-eklezio, funkciigas oficejojn ĉe la Unuiĝintaj Nacioj.[3][4] Alia ekzemplo estas la Talibanoj, kiu estas religia grupo kaj ankaŭ perforta neŝtata aktoro.
- Transnaciaj diasporaj komunumoj estas etnaj aŭ naciaj komunumoj, kiuj ofte celas alporti socian kaj politikan ŝanĝon al siaj devenlandoj kaj siaj adoptitaj landoj. La israela diasporo estas ekzemplo.
- Nekorporaciitaj asocioj, sekretaj societoj kaj civitanaj organizoj nekonataj al aŭ nerekonitaj de la ŝtato aŭ registaro povas esti konsiderataj neŝtataj aktoroj.
- Nereprezentitaj nacioj kaj popoloj inkluzivas multajn indiĝenaj popoloj kaj sociojn de la Kvara Mondo.
- Perfortaj neŝtataj aktoroj (VNŜA-oj) estas armitaj grupoj, inkluzive de grupoj kiel ISIS aŭ krimaj organizoj, ekzemple drogkarteloj.
- Mondcivitanoj povas esti konsiderataj neŝtataj aktoroj se ili aktivas en movadoj aŭ sociaj kaŭzoj aktivaj ekster sia propra lando.
Efikoj sur la ŝtatmodelo
[redakti | redakti fonton]La disvastiĝo de neŝtataj agantoj en la post-Malvarma Milito estis unu el la faktoroj, kiuj kondukis al la araneaĵa paradigmo en internacia politiko.[5] Sub ĉi tiu paradigmo, la tradicia vestfalia nacio-ŝtato spertas erozion de potenco kaj suvereneco, kaj neŝtataj agantoj estas parto de la kaŭzo. Faciligitaj de tutmondiĝo, neŝtataj agantoj defias naciajn limojn kaj pretendojn je suvereneco. Multnaciaj kompanioj ne ĉiam simpatias kun naciaj interesoj, sed estas lojalaj al entreprenaj interesoj. Neŝtataj agantoj defias la suverenecon de la nacio-ŝtato pri internaj aferoj per pledado por sociaj aferoj, kiel homaj rajtoj kaj la medio. [6]
Neŝtataj armitaj agantoj agas sen ŝtata kontrolo kaj partoprenas en internaj kaj translimaj konfliktoj. La agado de tiaj grupoj en armitaj konfliktoj aldonas tavolojn de komplekseco al la administrado kaj solvado de tradiciaj konfliktoj. Ĉi tiuj konfliktoj ofte okazas ne nur inter neŝtataj agantoj kaj ŝtatoj, sed ankaŭ inter pluraj grupoj de neŝtataj agantoj. Intervenoj en tiaj konfliktoj estas aparte malfacilaj, ĉar internacia juro kaj la normoj regantaj la uzon de forto por interveno aŭ pacsekurigo estis ĉefe skribitaj ene de la kunteksto de la nacio-ŝtato.
Referencoj
[redakti | redakti fonton]- ↑ non-state actor | Definition of non-state actor in English by Oxford Dictionaries. Arkivita el la originalo je July 6, 2018. Alirita 2018-07-06 .
- ↑ The Decentralized Autonomous Organization and Governance Issues. Regulation of Financial Institutions Journal: Social Science Research Network (SSRN). 5 December 2017.
- ↑ QUNO | Quaker United Nations Office (angle). Alirita 2018-01-18 .
- ↑ Rochester, Martin J. Between Two Epochs: What’s Ahead for America, the World, and Global Politics in the Twenty-First Century. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2002.
- ↑ Atamano, Muhittin (2003). "La Efiko de Neŝtataj Aktoroj sur Monda Politiko: Defio al Nacio-Ŝtatoj" . Alternativoj. Prenita la 15an de januaro 2020 .
- ↑ Rochester, J. Martin (2002). Inter Du Epokoj: Kio antaŭeniras Usonon, la mondon kaj tutmondan politikon en la 21-a jarcento? (angle). Prentice Hall. ISBN 978-0-1308-7110-7 Limdato: 15-a de januaro 2020. ( registriĝo necesa) .