Noruzo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Novruz)
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Pentraĵo reprezentanta kajaran (qajar) familion por Noruzo sidante ĉirkaŭ la Haft-Sin kaj probable legante Hafez.
Pentraĵo reprezentanta kajaran (qajar) familion por Noruzo sidante ĉirkaŭ la Haft-Sin kaj probable legante Hafez (Hafizo).

Noruzonaŭruzonoŭruzo estas la orienta novjaro, unu el la plej belaj kaj ŝatataj festoj en pluraj orientaj landoj.

Noruzo (litere tradukite : 'Nova tago') estas popola simbolo de vekiĝanta naturo, printempo, bono, paco kaj nova vivo[1].

La Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj laŭ la decido en 2010 proklamis la 21-an de marto la internacian tagon de Noruzo. Laŭ la astronomia tempo (komenco de printempo), tiu tago povus okazi je la 20-a, 21-a aŭ 22-a de marto. Noruzo trovigas sur la Reprezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro[2].

Internacia festotago[redakti | redakti fonton]

Ankaŭ estanta Zoroastrisma ferio (-> Chaharshanbe Suri), ĝi estas ankaŭ sankta tago por anoj de Sufiismo kaj ankaŭ Bahaanoj ĉe kiuj Noruzo estas unu el la naŭ sanktaj tagoj.

Oni festas Noruzon en Afganio, Albanio, Azerbajĝano, Barato, Ĉinio (Xinjiang), Irano, Kartvelio, Pakistano, Rusio (Dagestano), Turkio, diversaj landoj de Centra Azio kiel Kazaĥio, Kirgizio,Taĝikio, Turkmenio, Uzbekio kaj ankaŭ inter la kurdoj kaj divesaj diasporoj, eĉ en kelkaj eŭropaj landoj.

Landoj kun Noruzo kiel publika feriotago :

Unesko[redakti | redakti fonton]

Noruza festo en la jaro 1891
Noruza festo en la jaro 1891

Ĝenerala Asembleo de La UN rekonis la Internacian Tagon de Noruzo en 2010, priskribante ĝin kiel irandevena printempa festo, kiu jam estas festita dum pli ol 3000 jaroj[14][15]. Dum la renkontiĝo de La inter-registara komitato por la konservado de la nemateria heredaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj, okazinta inter la 28-a de septembro kaj la 2-a de oktobro 2009, Noruzo estis oficiale registrita sur la UNESKO-Reprezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro[2][16][17][18]. En respondo al la rekono fare de UN, Irano eldonis poŝtmarkon[19].

Irano[redakti | redakti fonton]

En Irano ankaŭ oni nomas ĝin Eid feston, kvankam ĝi ne estas islama festo. Noruzo estas la unua tago de la printempo kaj la komenco de la irana jaro. Ĝi ankaŭ estas la komenco de la Bahaa Kalendaro. Estas festo de iuj komunumoj je la 21-a de marto kaj de aliuloj je la tago de la astronomia tempo (komenco de printempo), kiu povus okazi je la 20a, 21a aŭ 22a de marto.

Haft Sin[redakti | redakti fonton]

Dumm Haft Sin, familioj ornamas tablon kun sep eroj kiuj reprezentas la novan sezonon kiu komencas kun la persa letera sin (s). La eroj inkluzivas :

  1. Sib (pomo), kiu reprezentas belecon
  2. Sir (ajlo), kiu reprezentas bonan sanon
  3. Serkeh (vinagro), kiu reprezentas paciencon
  4. Sonbol (hiacinto), kiu reprezentas printempon
  5. Samanu (dolĉa pudingo de tritikaj semplantidoj), kiu reprezentas fekundecon
  6. Sabzeh (persa : جوانه‌ گندم, verda soŝlegomo), kiu reprezentas renaskiĝon
  7. Sekeh (moneroj), kiu reprezentas prosperon

Literumado kaj prononcado[redakti | redakti fonton]

Noruzo (persa prononco: [noːˈɾuːz] [noːˈɾuːz]), (persa : نوروز‎, novruz, aliliterata en Esperanto naŭruzo (persa prononco: [næuˈɾoːz] [næuˈɾoːz]), noŭruzo (persa prononco: [nouˈɾuːz] [nouˈɾuːz]), kun diversaj lokaj prononcoj, ekzemple en la Bahaa Kredo (persa prononco: [næuˈɾoːz] [næuˈɾuːz]), estas la orienta Novjaro,

La oficialaj nomoj estas :

Norouz, Norooz, Narooz, Nawruz, Newroz, Newruz, Nauruz, Nawroz, Noruz, Novruz, Nauroz, Navroz, Naw-Rúz, Nowroj, Navroj, Nevruz, Navruz, Navrez, Nooruz, Nauryz, Nevruz, Nowrouz, Nezrouz

Ekzistas multaj variantoj literumi la vorton Noruzo :

  • Albana: Novruzit
  • Azerbajĝana: Novruz, نوروز, Новруз
  • Baŝkira: Науруз, Nawruz
  • Krime-tatara: Navrez, Наврез
  • Daria: نوروز‎, Nauruz
  • Kartvela: ნავრუზი, Navruzi
  • Guĝarata: નવરોઝ, Navarōjha
  • Pola: Nowy Rok
  • Slovaka: Nový Rok
  • Kazaĥa: Наурыз, Nawryz, ناۋ‎رىز
  • Kurda:نەورۆز‎, Newroz
  • Kirgiza: Нооруз, Nooruz, نوورۇز
  • Lezga: Яран Сувар, Yaran Suvar
  • Oseta: Новруз, Novruz
  • Paŝtuna: نوروز‎, Nawruz
  • Tabasara; Эбелцан, Ebeltsan
  • Taĝika: Наврӯз, Navro‘z
  • Tatara: Нәүрүз, Näwrüz, نەوروز
  • Tata: Nuruz, نوروز
  • Turka: Nevruz
  • Turkmena: Newruz, Невруз, نوروز
  • Urdua: نوروز‎, Nawrūz
  • Ujgura: نورۇز‎, Noruz, Норуз
  • Uzbeka: Navruz, Навруз, نەۋرۇز

En Esperanto[redakti | redakti fonton]

La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj.[20] Ekster tiu kadro la artikolo Naŭruzo: la ĝermoj de nova tago, de Salvatore D’Onofrio, temas pri la diversaj variantoj de la festo Noruzo, en la diversaj landoj, kaj la rilaton kun la diversaj civilizoj.[21]

Bildaro[redakti | redakti fonton]

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Artikolo pri Noruzo de Benjamin Kwiecień en sia blogo, aldonita en marto 2019.

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Anatoli Ionesov, Saluton, Naŭruzo - la festo, kiu unuigas kaj plinobligas la mondon!, Revuo Esperanto, nro 1324 (5), Majo 2018, p. 115.
  2. 2,0 2,1 (angla) Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz: Inscribed in 2009 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO.
  3. (angla) Lt. j.g. Keith Goodsell (March 7, 2011). "Key Afghan, US leadership plant trees for Farmer's Day". United States Central Command.
  4. (angla) "The World Headquarters of the Bektashi Order – Tirana, Albania". komunitetibektashi.org. Arkivita de la originalo je la 18-a de auĝusto 2011.
  5. (angla) "Azerbaijan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  6. (angla) "Nowruz Declared as National Holiday in Georgia". Civil.Ge, la 1-a de julio 2001.
  7. (angla) "Iran (Islamic Republic of) 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  8. (angla) "Iraq 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  9. (angla) "Kyrgyzstan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com.
  10. (angla) "Norouz in Kyrgyzstan". Payvand.com.la 26-an de marto 2006.
  11. (angla) "Turkmen President Urges Youth To Read 'Rukhnama'". Rferl.org, la 20-an de marto 2006.
  12. (angla) "Turkmenistan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com
  13. (angla) "Uzbekistan 2010 Bank Holidays". Bank-holidays.com
  14. (angla) "General Assembly Recognizes 21 March as International Day of Nowruz, Also Changes to 23–24 March Dialogue on Financing for Development". UN.org. la 23-an de februaro 2010.
  15. (angla) Sheikholeslami, Ali (2010-02-24). "UN Officially Recognizes March 21 as International Nowruz Day". Businessweek.com. Arkivitia de la originalo je la 1-a de aprilo 2010.
  16. (angla) Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz: akceptita en 2009 sur la Retrezenta Listo de Nemateria Kultura Heredaĵo de la Homaro, UNESKO.
  17. (angla) Noruz and Iranian radifs registered on UNESCO list, Teheran Times, la 1-a de oktobro 2009.
  18. (angla) Nowruz became international (noruzo fariĝis internacia), en la persa, BBC, Wednesday, la 30-a de septembro 2009, BBC.co.uk
  19. (angla) Iran issues stamp celebrating Int'l Day of Nowruz, Press TV, la 28-an de marto 2010 .
  20. "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 60 paĝoj.
  21. Naŭruzo: la ĝermoj de nova tago, de Salvatore D’Onofrio, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, paĝoj 54-55. Tradukis el la franca lingvo Christian LAVARENNE (Francujo).