Pedagogia psikologio

Eduka psikologio, aŭ edukpsikologio, estas subfako de psikologio, kiu studas metodojn de instruado kaj edukado, kiuj pliigas la efikecon de edukaj taskoj, la efikecon de pedagogiaj mezuroj, plibonigas la psikologiajn aspektojn de instruado, ktp. Rilate al temo kaj metodo, ĝi estas proksime rilata al socia psikologio, unuflanke, kaj kogna psikologio, aliflanke.

La rezultoj de eduka psikologio estas aplikataj por optimumigi edukajn praktikojn kaj/aŭ modifi ilin celorientite. La amplekso kaj apliko de eduka psikologio ampleksas ĉiujn sociajn kampojn kaj instituciojn de la edukaj kaj socianiĝaj sistemoj de malsamaj socioj kaj kulturoj.

Teorioj

Eduka psikologio estas subfako de aplikata psikologio, kiel ekzemple industria kaj organiza psikologio. Ĝiaj demandoj kaj temoj (ekz., analizo de lerneja agado) estas ankaŭ traktataj en la kadro de eduka scienco, kiu en ĉi tiu rilato dependas de empiriaj studoj.

Tra la historio, esploristoj rigardis malsamajn partojn de la lernado-procezo. Kondutismo havis fortan ĉeeston dum longa tempo. Kondutismo ankaŭ povus esti ligita al biologio kaj bestoj rilate al stimulo kaj respondo. Poste, pli da emfazo estis metita sur kognaj lernado-teorioj.

Historio de formacio

Krom la ĝeneralaj ideoj difinitaj de antikvaj filozofoj, oni distingas tri stadiojn en la evoluo de eduka psikologio:

• ĝenerala didaktika stadio (meze de la 17-a - fine de la 19-a jarcentoj),
• la stadio de formiĝo en sendependan regionon (ĝis la komenco de la 50-aj jaroj de la 20-a jarcento),
• la stadio de evoluo de la teoriaj fundamentoj de psikologiaj teorioj pri lernado (ĝis la nuntempo).

Socia, morala kaj kogna evoluo

Abako permesas al oni akiri palpeblajn komprenojn dum lernado de abstraktaj konceptoj.

Por kompreni la karakterizaĵojn de lernantoj de malsamaj aĝoj — infanoj, junuloj, plenkreskuloj kaj maljunuloj  — eduka psikologio disvolvas kaj aplikas teoriojn pri homa disvolviĝo. Disvolviĝaj teorioj, ofte prezentitaj kiel sekvenco de stadioj, kiujn homoj trairas dum ili maturiĝas, priskribas ŝanĝojn en mensaj kapabloj (pensado), sociaj roloj, moralaj juĝoj kaj kredoj pri la naturo de scio.

Tiel, edukaj psikologoj faris esplorojn pri la apliko de la teorio de Jean Piaget pri kogna disvolviĝo en la eduka procezo, laŭ kiu infanoj trairas kvar stadiojn de kognaj kapabloj dum ili maturiĝas. Piaget proponis la hipotezon, ke infanoj sub proksimume 11 jaroj ne kapablas abstraktan logikan pensadon, kaj tial, ĝis tiu aĝo, ili devas lerni el konkretaj aferoj kaj ekzemploj. Esploristoj trovis, ke transiroj (kiel ekzemple de konkreta al abstrakta pensado) ne okazas samtempe en ĉiuj scikampoj. Ekzemple, infano povas pensi abstrakte en matematiko, sed resti limigita al konkreta pensado dum rezonado pri rilatoj inter homoj. Eble la plej daŭra kontribuo de Piaget estas lia ideo, ke homoj aktive kreas sian komprenon per memreguliga procezo.

Piaget proponis teorion pri disvolviĝo de morala rezonado, laŭ kiu infanoj disvolviĝas anstataŭigante komence naivan, kondut-bazitan komprenon de moraleco per pli sofistika, aspir-bazita. La vidpunktoj de Piaget pri morala disvolviĝo estis plue prilaboritaj de Lorenz Kohlberg en lia stadia teorio de morala disvolviĝo. Ekzistas indicoj, ke la moralaj decidiĝaj procezoj priskribitaj en stadiaj teorioj ne sufiĉas por klarigi moralan konduton. Aparte, aliaj faktoroj, kiel ekzemple modeloj (en la socia kogna teorio de moraleco), estas necesaj por klarigi ĉikanadon.

La modelo de infana disvolviĝo de Rudolf Steiner establas rilatojn inter fizika, emocia, kogna kaj morala disvolviĝo, formante konceptojn pri disvolviĝaj stadioj similajn al tiuj poste priskribitaj de Piaget.

Evoluigaj teorioj estas foje prezentitaj ne kiel movoj inter kvalite malsamaj statoj, sed kiel laŭgradaj plibonigoj en diversaj karakterizaĵoj. La evoluo de epistemologiaj kredoj (kredoj pri scio) estis priskribita laŭ sinsekvaj ŝanĝoj en la vidpunktoj de homoj pri la precizeco kaj konstanteco de scio, la neŝanĝebleco de kapabloj, kaj la fidindeco de aŭtoritatoj (instruistoj kaj fakuloj). Homoj evoluigas pli sofistikajn vidpunktojn pri scio dum ili akiras sperton kaj maturiĝas.

Sentoj de seriozeco kaj imagopovo

Infanoj devas lerni disvolvi senton de graveco  — la kapablon distingi inter gradoj de graveco — ĉar ĝi influas la kvanton de miskonduto kaj la tempon pasigitan; ekzemple, gravas por infano distingi inter tiaj gradoj en avertoj kiel "ne maltrankviliĝu" kaj "ne forgesu rigardi ambaŭflanken dum transirado de la strato", kiuj havas similajn lingvajn kaj normajn strukturojn sed malsamajn nivelojn de graveco.

Individuaj diferencoj kaj mankoj

Ĉiu persono havas unikan aron de karakterizaĵoj, kapabloj kaj defioj, kiuj estas formitaj de dispozicio, lernado kaj evoluo. Ĉi tiu aro manifestas sin en individuaj diferencoj en inteligenteco, kreemo, kogna stilo, motivado, same kiel la kapablo prilabori informojn, komuniki kaj rilati al aliaj. La plej oftaj formoj de malsanoj kaj handikapoj ĉe lernej-aĝaj infanoj estas atentomanka hiperaktiveca perturbo (ADHD), lernado-handikapoj, disleksio kaj parolmalsanoj. Malpli oftaj estas intelekta handikapo, aŭdmalkapablo, cerba paralizo, epilepsio kaj blindeco.

Kvankam teorioj pri inteligenteco estis diskutitaj de filozofoj ekde Platono, inteligentectestado estas invento de eduka psikologio, kaj testaj metodoj evoluis kune kun la disvolviĝo de la disciplino. Daŭraj debatoj pri la naturo de inteligenteco rondiras ĉirkaŭ ĉu ĝi estas karakterizita per ununura faktoro (la tiel nomata ĝenerala inteligentecfaktoro) aŭ pluraj faktoroj (ekz., en la teorio de multoblaj inteligentecoj de Howard Gardner), kaj ĉu ĝi povas esti mezurata entute. En praktiko, normigitaj instrumentoj kiel la Stanford-Binet Intelligence Scale aŭ la Wechsler Intelligence Test for Children (WISC)  estas uzataj en ekonomie evoluintaj landoj por determini ĉu infano bezonas individuigitan edukprogramon. Infanoj rekonitaj kiel "talentaj" ofte estas edukitaj en akcelitaj aŭ intensaj programoj. Infanoj trovitaj havantaj iujn deficitojn povas esti edukitaj en programoj kiuj disvolvas specifajn kapablojn, kiel ekzemple fonologia konscio. Aldone al bazaj kapabloj, individuaj kvalitoj : homoj, kiuj estas pli konsciencaj kaj revemaj, atingas pli bonajn akademiajn rezultojn, eĉ post alĝustigo por inteligenteco kaj pasinta agado.

Lernado kaj pensado

Du fundamentaj supozoj subestantaj formalan lernadon estas, ke studentoj (a) retenas la scion kaj kapablojn, kiujn ili lernas en la lernejo, kaj (b) povas apliki ilin al la reala mondo ekster la klasĉambro. La demando, tamen, estas kiom veraj estas ĉi tiuj supozoj. Esploroj montris, ke eĉ kiam studentoj raportas, ke ili ne uzas tion, kion ili lernas en la lernejo, signifa parto de tio, kion ili lernas, estas retenata tra la jaroj, kaj la grado de retenado estas forte rilata al ilia komenca akademia agado.  Studo de 1998 trovis, ke universitataj studentoj, kiuj prenis kurson pri infana evolua psikologio kaj atingis altajn notojn, retenis, averaĝe, 30% de la kursmaterialo 10 jarojn poste, kompare kun 20% por tiuj, kiuj atingis mezajn aŭ malaltajn notojn.  La dua (kaj centra) demando - kiom da tio, kion ili lernas, transdoniĝas al taskoj ekster la formala lerna medio, kaj kiel ĉi tiu translokigo okazas - ne estis definitive respondita.  Kelkaj psikologoj argumentas, ke esplordatumoj pri ĉi tiu formo de longdistanca translokigo ankoraŭ estas nesufiĉaj, dum aliaj montras abundajn pruvojn pri longdistanca translokigo en certaj fakaj areoj. Lernadoteorioj uzataj en eduka psikologio evoluis kaj konkuris ene de pluraj psikologiaj aliroj: kondutismo, kognitivismo, socia kognitiva teorio kaj konstruivismo.

Eksteraj ligiloj

• Edukpsikologiaj rimedoj de Universitato Atabaska
• Klasikaĵoj en la Historio de Psikologio
• La normoj por eduka kaj psikologia ekzamenado