Pubereco

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo

Puberecopuberto[1] estas stato de knaboknabino atinginta periodon de la vivo inter infanaĝo kaj adolesko. Ĝi konsistas el aktiviĝo de la seksaj glandoj kaj manifestiĝas per sekundaraj seksaj karakteroj (pubvilaro, menstruo ĉe knabinoj, ŝanĝiĝo de la voĉo ĉe knaboj, ktp.) kaj ekfunkcio de seksorganoj pro neŭro-hormonaj procezoj.

Pubereco komenciĝas ĉirkaŭ la 11-a jaro en ambaŭ seksoj (plej ofte inter 8 k. 13 ĉe knabinoj kaj inter 9,5 k. 14 ĉe knaboj[2]) kaj daŭras inter 2 k. 5 jaroj, kun grandaj individuaj variaĵoj. Dum tiu periodo, junaj indivduoj tre rapide evoluas korpe, mense, emocie kaj socie.

La vortoj "pubera" kaj "puberto" venas el la latinaj vortoj puber (pubo)[3] kaj pubertas (pubereco) kaj rilatas al apero de korpaj haroj.

Fizikaj ŝanĝiĝoj[redakti | redakti fonton]

Disvolviĝantaj akselharoj ĉe puberulo.

Fizikaj ŝanĝiĝoj estas malsamaj laŭ la sekso kaj konsistas el disvolviĝo de primaraj seksaj karakteroj (seksaj organoj) kaj ekapero de sekundaraj seksaj karakteroj (haroj, kreskado, ktp.) . Biologia celo de puberto estas ekfunkcio de skesoragnoj: tio manifestiĝas per menstruo ĉe inoj kaj ejakulo ĉe viroj.

Ĉe inoj[redakti | redakti fonton]

Pelvo regiono ĉe pubera viro.

Ĉe viroj[redakti | redakti fonton]

  • Disvolviĝo de testikoj kaj peniso
  • Pubvilaro kaj aliaj korpharoj (lipharoj, barbo, ktp.)
  • Kreskado (plej rapida periodo ĉ. la 14-a vivjaro)
  • Muskola disvolviĝo je la fino de pubereco
  • Voĉoŝanĝiĝo (malplialtiĝas je okto) pro plilongiĝo kaj plidikiĝo de voĉkordoj
  • Pligrandiĝo de tireoida kartilago
  • Ejakulo ĉ. 13,5-jaraĝo

Klasifiko de Tanner[redakti | redakti fonton]

En 1962, infankuracisto (pediatro) James Tanner (1920-2010) proponis klinikan klasifikon kun 5 fazoj. Ĝi analizas pubvilaron (inaj kaj viraj), mamojn, testikojn kaj kelkfoje ankaŭ akselharojn de grado 1 (infaneca) ĝis 5 (adolteca).

Psikaj kaj sociaj ŝanĝoj[redakti | redakti fonton]

Adolesko estas vivperiodo dum kiu junaj homoj kutime perdas infanaĝajn idealojn kaj devas ekkonscii kaj adaptiĝi je korpaj ŝanĝigôj kaj seksa identeco. Gepuberuloj iom post iom akiras novan statuson en familio kaj aliaj sociaj medioj cele al plena aŭtonomiĝo[4].

Tiu periodo povas esti ankaŭ problemveka ĉe adoleskantoj rilate al publika sano[4][5][6] pro:

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

Notoj kaj referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Laŭ Reta Vortaro: http://www.reta-vortaro.de/revo/
  2. http://campus.cerimes.fr/endocrinologie/enseignement/puberte/site/html/1.html
  3. André Cherpillod, Konciza Etimologia Vortaro, UEA, 2003
  4. 4,0 4,1 http://www.medecine.ups-tlse.fr/dcem3/module03/16.%20PUBERTE%203-38.pdf
  5. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27280474
  6. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27246607