Socialisma Popola Libia Araba Ĵamahirija

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
(1977-1986)
Socialisma Popola Libia Araba Ĵamahirija

(1986-2011)
Granda Socialisma Popola Libia Araba Ĵamahirija

Origina nomo arabe (1977–1986)
الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية

(1986–2011)
الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى

Origina nomo latine (1977-1986)
al-Ĝamāhīrījah al-'Arabījah al-Lībījah aŝ-Ŝa'bījah al-Iŝtirākījah

(1986-2011)
al-Ĝamāhīrījah al-'Arabījah al-Lībījah aŝ-Ŝa'bījah al-Iŝtirākījah al-'Uẓmā

 Libia Araba Respubliko 19772011 Nacia Transira Konsilio 
Libio 

Flag of Libya (1977-2011).svg

Coat of arms of Libya.svg

Geografio
Libya (orthographic projection).svg
Ĉefurbo:
Tripoli (1977–2011)
Sirte (2011)[1]
Areo:
1,759,541 km²
Loĝantaro
Araba
Ŝtat-strukturo
Islama Socialisma Respubliko Popolrespubliko (Ĵamahirija)
الله أكبر
Allahu Akbar
("Dio estas pli granda")
Antaŭaj ŝtatoj:
Libia Araba Respubliko Libia Araba Respubliko
Postsekvaj ŝtatoj:
Nacia Transira Konsilio Nacia Transira Konsilio
Libio Libio
Historio
2-a de marto 1977 Deklaro pri la fondo de la Popola Aŭtoritato
15-a de aprilo 1986 Usona bombado de Libio
20-a de oktobro 2011 ekzekuto de Kaddafi
Frata Gvidanto kaj Gvidilo de la Revolucio
1977 - 2011 Muamar Kadafi
Information icon.svg
vdr

La Granda Socialisma Popola Libia Araba Ĵamahirija[2][3] estis afrika respubliko regata de kolonelo Muammar al-Gaddafi dum sia ekzisto de 1977 ĝis 2011 kiam Gaddafi estis mortigita en la Araba Printempo.

Lia registaro ankoraŭ estas la temo de debato. La subtenantoj de Gaddafi argumentas la altan Indekson de Homa Disvolviĝo, bonan nivelon de ekonomio, MEP kaj MEP (porkapa), krom sociaj programoj kiel: senpaga elektro, senpaga sano, senpaga edukado, inter aliaj[4]. Por aliaj, la registaro de Gadafi nur teorie estis demokratia, praktike subprema kaj diktaturo.[5]

Dum la araba printempo en 2011, ribeluloj povis aresti kaj mortigi Kadafi, finante Ĵamahirija. Ekde la renverso de Gaddafi, Libio estis en enlanda milito.

Historio[redakti | redakti fonton]

16-a datreveno de la Revolucio

Post 8 jaroj de la puĉo de 1969 de kolonelo Kadafi, La 2-an de marto 1977, la Ĝenerala Popola Kongreso (GPK), laŭ la ordono de Gaddafi, adoptis la "Deklaron pri la fondo de la Popola Aŭtoritato" kaj proklamis la Socialisman Popolan Libian Araban Ĵamahirija-n (arabe: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية al-Ĝamāhīrījah al-'Arabījah al-Lībījah aŝ-Ŝa'bījah al-Iŝtirākījah)[6][2]. En la oficiala politika filozofio de la ŝtato de Kadafi, la "Ĵamahirija" sistemo estis unika por la lando, kvankam ĝi estis prezentita kiel la materialigo de la Tria Internacia Teorio, proponita de Gaddafi por esti aplikata al la tuta Tria Mondo. La GPK ankaŭ kreis la Ĝeneralan Sekretariejon de la GPK, kiu konsistis el la ceteraj membroj de la malfunkcia Revolucia Komanda Konsilio, kun Kadafi kiel ĝenerala sekretario, kaj ankaŭ nomumis la Ĝeneralan Popolan Komitaton, kiu anstataŭis la Konsilion de Ministroj, ĝiaj membroj nun nomataj sekretarioj anstataŭ ministroj.

La libia registaro asertis, ke la Ĵamahirija estis rekta demokratio sen iuj politikaj partioj, regataj de ĝia populacio per lokaj popularaj konsilioj kaj komunumoj (nomataj Bazaj Popolaj Kongresoj).

Reformoj (1977–1980)

13-a datreveno de la Revolucio

La registaro estis dividita en du partojn, la "Ĵamahirija-sektoron" kaj la "revolucian sektoron". La "Ĵamahirija-sektoro" estis kunmetita de la Ĝenerala Popola Kongreso, la Ĝenerala Popola Komitato kaj la lokaj Bazaj Popolaj Kongresoj. Kadafi eksiĝis kiel ĝenerala sekretario de la Ĝenerala Popola Kongreso, kiam li estis sukcedita de Abdul Ati al-Obeidi, kiu estis ĉefministro ekde 1977.

La "Ĵamahirija-sektoro" estis kontrolita de la "revolucia sektoro", gvidata de Kadafi kiel "Ĉefo de la Revolucio" (Qā'id) kaj de membroj de la Konsilio de Revolucia Komando, kiu praktikis siajn funkciojn pro sia rolo en la puĉo de 1969 kaj, tial ili ne estis kondiĉigitaj de elekto. Ili inspektis "revoluciajn komitatojn", kiuj estis nominale popularaj organizoj, kiuj helpis teni la homojn. Rezulte, kvankam Kadafi ne okupis formalan registaron post 1979, li tamen regis la registaron kaj la armeon.

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

La propagando de Gaddafi kun sia Verda Libro

Ĝis la fino de la 1970-aj jaroj, la ekonomio de Libio estis miksita, kun granda rolo por privataj kompanioj, krom en la kampoj de naftoproduktado kaj distribuo, bankoj kaj asekuro. Sed laŭ volumo du el La Verda Libro de Kadafi, eldonita en 1978, privata podetala komerco, rento kaj salajro estis formoj de ekspluatado, kiuj devus esti forigitaj. Anstataŭe, la memadministraj komitatoj de laboristoj kaj profit-partaj partnerecoj devas labori en publikaj kaj privataj kompanioj.

La registaro ankaŭ konstruis trans-Saharan gasodukton, de la ĉefaj akvodislimoj ĝis reto de rezervujoj kaj la urboj Tripoli, Sirto kaj Bengazi en 2006-2007. Ĝi estas parto de la projekto Granda Manmado-Rivero, komencita en 1984, pumpante grandajn akvajn rimedojn de la subtera akva sistemo al urbaj loĝantaroj kaj novaj irigaciaj projektoj tra la lando.

Libio daŭre estis plagita de malabundeco da sperta laboro, kiu devis esti importita kune kun vasta gamo de konsumvaroj, ambaŭ pagitaj per la enspezo el nafto. La lando ĉiam estis klasifikita kiel la afrika lando kun la plej alta IHD, kiu staris ĉe 0,755 en 2010[7]. Seksa egaleco estis ĉefa atingo sub Gadafi. Laŭ Lisa Anderson, prezidanto de la usona universitato en Kairo kaj specialisto en Libio, sub Gaddafi pli multaj virinoj ĉeestis universitaton kaj "draste" havis pli da laborŝancoj[8]

Internaciaj rilatoj[redakti | redakti fonton]

Flagoj de Tunizio kaj Libio

La internaciaj rilatoj de Libio sub Kadafi estis problemaj. Ĝiaj ĉefaj objektivoj pri eksterlanda politiko estis araba unueco, forigo de Israelo, progresado de Islamo, subteno al la palestinanoj, forigo de eksterlanda influo en Mezoriento kaj Afriko kaj subteno al kelkaj "revoluciaj" kaŭzoj kaj aliĝo kun la socialisma bloko en la malvarma milito. Kadafi ankaŭ subtenis diktatorojn kiel Idi Amin, Charles Taylor, Omar al-Baŝir kaj Jean-Bédel Bokassa, krom invadi Ĉadon en 1978, kio finis la malvenkon de Libio. Kadafi ankaŭ subtenis teroristajn grupojn kaj helpis detrui civilajn aviadilojn.

La 5-an de aprilo 1986, libiaj agentoj bombis noktoklubon "La Belle" en Okcidenta Berlino, mortigante tri kaj vundante 229. [9]

Responde al la diskoteka bombado, aeraj atakoj de usona aerarmeo kaj marsoldatoj okazis kontraŭ Libio la 15-an de aprilo 1986 kaj kodigis la nomon Operation El Dorado Canyon kaj konata kiel la 1986-datita bombado de Libio. Aeraj defendoj, tri armeaj bazoj, kaj du aerarmeoj en Tripolo kaj Bengazi estis bombitaj. La atakoj malsukcesis mortigi Kadafi sed li perdis kelkajn dekduojn da armeaj oficiroj. Kadafi diskonigis propagandon pri kiel ĝi mortigis lian "adoptitan filinon" kaj kiel viktimoj estis ĉiuj "civiluloj". Malgraŭ la variaĵoj de la rakontoj, la kampanjo sukcesis[10]

La bombado daŭris ĉirkaŭ 12 minutojn, dum kiuj pli ol 60 tunoj da bomboj estis faligitaj sur Tripoli kaj Bengazi. La celoj estis kazernoj kaj militaj bazoj, unu el la celaj kazernoj enhavis la adreson de la estro Muammar al-Kadafi kaj lia familio.

Post la bombadoj, Kadafi postulis la militan venkon de Libio, ŝanĝante la nomon de la lando, aldonante "granda" al la nomo.[11]

Araba printempo[redakti | redakti fonton]

Manifestantoj kontraŭ Kadafi

Dum la araba printempo en 2011, Kadafi subpremis protestojn en la lando. Multaj nacioj kondamnis la Kadafi-registaron pro uzado de forto kontraŭ civiluloj. Pluraj aliaj nacioj aliancitaj kun Kadafi nomis la ribelon kaj intervenon "konspiro" de okcidentaj potencoj por prirabi la rimedojn de Libio.[12][13]

La protestoj baldaŭ fariĝis ribelaj grupoj, kiuj batalis kontraŭ la registaro. NATO invadis la landon kaj la civila milito ekis. Post monatoj de milito, Tripolo venis sub ribelarmeo kaj Sirte fariĝis la nova ĉefurbo.[14]

La lastaj registaraj konfliktoj en Sirte fine finiĝis la 20-an de oktobro 2011 kaj, post la kontestata morto de Muammar Gaddafi, Libio estis oficiale deklarita "liberigita" la 23-an de oktobro 2011, finante 42 jarojn de la gvidado de Kadafi en Libio.[15]

Politika sciencisto Riadh Sidaoui sugestis en oktobro 2011, ke Gaddafi "kreis grandan vakuon por sia ekzercado de potenco: ne ekzistas institucio, armeo, voĉdona tradicio en la lando" kaj, rezulte, la transira periodo estus malfacila en Libio, kio pruvis, dum la sekvaj jaroj, kun civila milito ekde 2011, kun la Islama Ŝtato en Libio kaj du aliaj memproklamitaj libiaj registaroj.[16]

  •  Sub la regado de Nacia Interkonsento-Registaro
  •  Sub la regado de Libia Reprezentantĉambro kaj Libia Nacia Armeo
  •  Sub la regado de lokaj fortoj

  • (stato de junio 2020)

    Indico de homa disvolviĝo[redakti | redakti fonton]

    Indico de homa disvolviĝo por Libio[17]:

    Jaro Kategorio Ŝanĝo Raportitaj datumoj
    2010 alta Steady 0.755
    2009 alta 0.755
    2008 alta Increase 0.757
    2006 alta Increase 0.752
    2005 alta Increase 0.751
    2004 alta Increase 0.747
    2003 alta Increase 0.743
    2002 alta Increase 0.735
    2001 alta Increase 0.731
    2000 alta Increase 0.727
    1999 alta Increase 0.722
    1998 alta Increase 0.718
    1997 alta Increase 0.715
    1996 alta Increase 0.709
    1995 alta Increase 0.704
    1994 alta Increase 0.700
    1993 meza   Increase 0.695
    1992 meza   Increase 0.692
    1991 meza   Increase 0.688
    1990 meza   Increase 0.677

    Referencoj[redakti | redakti fonton]

    1. "Anti-Gadhafi forces take over port in Sirte", CNN, 27 September 2011.
    2. 2,0 2,1 Davis, Brian Lee. Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya.
    3. [1]
    4. [2]
    5. [3]
    6. Geographical Names, "اَلْجَمَاهِيرِيَّة اَلْعَرَبِيَّة اَللِّيبِيَّة اَلشَّعْبِيَّة اَلإِشْتِرَاكِيَّة: Libya" Arkivigite je 2011-05-11 per la retarkivo Wayback Machine, Geographic.org. Retrieved 27 February 2011.
    7. https://countryeconomy.com/hdi/libya
    8. https://web.archive.org/web/20160413155652/http://www.iol.co.za/news/africa/gaddafi-emancipator-of-women-1080479
    9. Flashback: The Berlin disco bombing Arkivigite je 2016-09-27 per la retarkivo Wayback Machine. BBC on 13 November 2001.
    10. Flashback: The Berlin disco bombing Arkivigite je 2016-09-27 per la retarkivo Wayback Machine. BBC on 13 November 2001.
    11. Davis, Brian Lee. Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya.
    12. "Where Gadhafi's Name Is Still Gold", The Wall Street Journal, 26 February 2011.
    13. Shadid, Anthony. "Libya Protests Build, Showing Revolts' Limits", The New York Times, 18 February 2011. Kontrolita 22 February 2011.
    14. UPDATE 4-Libya declares nation liberated after Gaddafi death. Reuters (23 October 2011). Arkivita el la originalo je 28 July 2012. Alirita 14 February 2012. Arkivigite je 2012-07-28 per la retarkivo Wayback Machine
    15. UPDATE 4-Libya declares nation liberated after Gaddafi death. Reuters (23 October 2011). Arkivita el la originalo je 28 July 2012. Alirita 14 February 2012. Arkivigite je 2012-07-28 per la retarkivo Wayback Machine
    16. https://web.archive.org/web/20111122060239/http://www.20minutes.fr/monde/libye/809558-libye-mouammar-kadhafi-choisi-voie-suicidaire-des-fevrier
    17. https://countryeconomy.com/hdi/libya