Determinismo: Malsamoj inter versioj

Salti al navigilo Salti al serĉilo
61 bitokojn aldonis ,  antaŭ 9 jaroj
e
pliordigo (kun pli da titoloj, nombrado)
e
e (pliordigo (kun pli da titoloj, nombrado))
'''Determinismo''' (el la latina ''determinare'' t.e. «difini», «destini») estas doktrino de la kaŭza neceso, nome ke kiu ajn fenomenoj postulas adekvatan kaŭzon. Ĝi, tial, etendas tiun principon al tuta serio de la fenomenoj fizikaj kaj nefizikaj. Ĝi tial ekskludas ĉian liberan volon kaj hazardon. De determinismo renkonteblas almenaŭ tri formoj:
 
1)# Determinismo metafizika, laŭ kiu absoluta liga neceso regas ĉiujn estaĵojn kaj ties rilatojn;
2)# Detreminismo fizika (dirita ankaŭ scienca aŭ eksperimenta), laŭ kiu la naturaj fenomenoj (la fenomenoj de la natura mondo) estas ligitaj inter si per nepraj rilatoj de kaŭzo-efiko, tiel ke eblas koncepte establi naturajn leĝojn, antaŭvidi la estonton kaj utiligi leĝojn kaj antaŭvidojn por praktikaj celoj de la homo;
 
3)# Determinismo psikologia, laŭ kiu la homa volo, pro kaŭzoj kaj enaj kaj eksteraj, estas devigata tiamaniere ke ĉiu ĝia decido ne povas esti malsama ol tiu kiu vere okazas, kaj tial ne estas allasebla libero kiel libera volo.
2) Detreminismo fizika (dirita ankaŭ scienca aŭ eksperimenta), laŭ kiu la naturaj fenomenoj (la fenomenoj de la natura mondo) estas ligitaj inter si per nepraj rilatoj de kaŭzo-efiko, tiel ke eblas koncepte establi naturajn leĝojn, antaŭvidi la estonton kaj utiligi leĝojn kaj antaŭvidojn por praktikaj celoj de la homo;
3) Determinismo psikologia, laŭ kiu la homa volo, pro kaŭzoj kaj enaj kaj eksteraj, estas devigata tiamaniere ke ĉiu ĝia decido ne povas esti malsama ol tiu kiu vere okazas, kaj tial ne estas allasebla libero kiel libera volo.
Oni parolas ankaŭ pri alispecaj determinismoj, kiel tiuj ekonomia kaj statistika kaj probabla, kiuj tamen ne interesas tiun ĉi artikolon.
 
== Specoj de determinismo ==
=== Determinismo metafizika ===
 
Estas propra de filozofiaj sistemoj kiuj sentas necese ke ĉiu efiko havas sian kaŭzon kaj en tiu principo ne sukcesas akcepti escepton de la libera volo. Ĝin subtenis antikvaj grekoj [[Leŭkipo (filozofo)]], [[Demokrito]] laŭ (Aristotelo), [[Lukrecio]]. Senprobleme naĝas en ĝi [[panteismo]], [[materiismo]], [[pozitivismo]], [[monismo]] de, ekzemple, [[Thomas Hobbes]], iuj [[ideismo]]j ([[Hegelo]], [[Bendetto Croce]], [[Giovanni Gentile]]), angla [[empiriismo]] .... ; malpli facile sistemoj zorgigitaj de la humanismo kaj de bezono savi la moralan leĝon kaj la liberan elekton de la homa volo. Kantio provas malpliigi la rigidecon de determinismo, kaj simile Leibiniz (kiu parolas pri teologia determinismo) kaj aliaj filozofiaj sistemoj.
la radikala neniigo de la libera iniciato de la homa volo, kiel aktiveco tute propra, aganta en la historio, eksplikas la reagon de [[ekzistencialismo]] kia revalorigo de la individua persono antaŭ la devo-volo realigi sian destinon.
 
=== Determinismo fizika ===
 
Tiu determinsmo apogiĝas, krom sur la supre menciita metafizika principo por iuj, sur la malkovroj de la moderna scienco iniciatita de [[Roger Bacon]] kaj [[Francis Bacon|Francisko Bacon]], [[Galilejo]], [[Kartezio]] kaj sur la fizika leĝoj kaj aliaj eminentuloj. Reprezentanto de tiu pensfluo kutime oni prezentas [[Pierre-Simon Laplace]].
Dum esplora studo pri la stabileco de la sia esploriga sistemo, Henri Poincaré konstatis ke mekanika sistemo de nur tri korpoj estas jam neantaŭvidebla en sia moviĝo: tio eblas nur per, krom de la gravita leĝo, la nescio pri la komencaj kondiĉoj per kiu la sistemo ekaktiviĝis... Tiel ankaŭ teorio de kaoso kiu difinas “kaosa” eventon hazardan en determisma reĝimo, sed reale nekonata pro manko de precizaj datenoj...</small>
 
=== Determinismo psikologia ===
==== Difino ====
 
Temas pri la libero de la volo, kiu agadas ekstere de la ĉenoj de la kauzoj-efikoj, eĉ se ne sen motivoj.
Sed se tiu libero vere estus, diras asertantoj de psikologia determinismo, la principo de kaŭzo-efiko tute ruiniĝus kontraŭ la evidento kaj la homa historio fariĝis preskaŭ nepriskribebla kaj precipe ne regebla.
Kaj helpe de psikaj sciencoj oni opiniis demonstrebla la iluzio de la libera volo.
 
==== Konsideroj pri determinismo psikologia ====
 
Utilas distingi du determinismojn: tiu rilata al la fizika mondo kaj tiu rilata al la eventuala libera volo: la unua povas konceptiĝi sen la dua. Fakte mezepokaj kaj nunaj dikristanaj filozofioj, hebreaj kaj islamaj, konsentis liberan volon en fizika mondo determinisma. Fakte, la libera volo koncernas la moralan elekton kaj ne la fluadon de la fizikaj eventoj ligitaj inter si per la nodo de kaŭzo kaj efiko.
Ĉiukaze, la agado de la libera volo ne kontraŭas la principon de kaŭzo/efiko: ĝi nur anstataŭas la kaŭzon, el tiu fizika al tiu libervola!
 
== Determinismo kaj dia kreo ==
 
Ĉu ili povas kunstari en sciencaj teorioj? Dikredantaj scienculoj tion akceptis kaj proklamis.
Se ĉu vere ekzistas en naturo estas afero koncernanta la sciencan esploron, krom filozofion.
 
== Eksteraj ligiloj ==
 
[http://www.paginecattoliche.it/Dezza_14.htm]
* Zacchi, L'uomo, Vol. I, Roma, Ferrari; Gutberlet, L'uomo, le sue origini e il suo sviluppo, Torino, SEI.
 
[[Kategorio:Ateismo]][[Kategorio:Filozofio]][[Kategorio:Fiziko]]
[[Kategorio:Filozofio]]
[[Kategorio:Fiziko]]
 
[[ar:حتمية]]

Navigada menuo