Kodparolantoj: Malsamoj inter versioj

Salti al navigilo Salti al serĉilo
62 bitokojn aldonis ,  antaŭ 6 monatoj
e
sen resumo de redaktoj
eNeniu resumo de redakto
eNeniu resumo de redakto
== Unua Mondmilito ==
 
=== ParolantojKodparolantoj de la Ĉerokea Kodo ===
La unua konata uzo de indianoj por elsendado de armeaj mesaĝoj sub fajro estis la agadoj de grupo de ĉerokeaj tribanoj rekrutitaj fare de la usonanoj en la 30-a Infanteriodivizio kiu servis kune kun la [[Unuiĝinta Reĝlando|britoj]] en la [[Batalo ĉe la Somme|Dua Batalo de la Somme]]. Laŭ la kontaktoficiro de la dividado, tiu agado okazis en septembro [[1918]] kaj en tiu tempo ili estis sub brita komando. <ref>[http://www.nativetimes.com/index.php/life/people/4595-history-and-legacy-of-cherokee-code-talkers-sought TRAVIS NOLAND, Historio kaj Legacy of Cherokee Code Talkers Sought, Native Times, 11 novembro 2010]</ref>
 
=== Kodparolantoj elde la ĈoktaojĈoktaŭa ===
La uzo de kodparolantoj de Armitaj Fortoj de Usono komencis kiam montriĝis, ke la inteligenteco dungitaro de la [[germana Imperio armeo]] ne nur majstris la anglan perfekte, sed ankaŭ sukcesis interkapti kaj decifri la usonan militan kodojn.
 
Oficiro en la Usono-Armeo, [[kolonelo]] A. W. Bloor, komandanto [[Regimento|de la 142-a Infanteriregimento]], rimarkis plurajn indianajn soldatojn deĵorantaj sub sia komando en [[Francio]]. Kiam li hazarde aŭdis du el ili paroli inter si, venis al li en la kapon, ke li ne povas kompreni eĉ unu vorton el iliaj vortoj. El tio li ankaŭ konkludis, ke se li ne povus kompreni iliajn vortojn, ankaŭ la germanoj ne povus kompreni ilin, sendepende de ilia nivelo de la angla, ĉar multaj el la lingvoj de la indianoj neniam estis transskribitaj. Helpe la kunlaboro de la Ĉoktaoj-soldatoj, li ekzamenis kaj efektivigis kodon kiun la ĈoktaĈoktaŭa-lingvanon utiligis kiel anstataŭaĵon por la regula armea kodo.
 
La unua provo uzi tiun kodon en batalago okazis la [[26-an de oktobro]] 1918. La provo estis sukcesa. "La malamiko estis tute surprizita kaj tiel pruvis ke li estis nekapabla [[Deĉifrado|deĉifri]] la mesaĝojn," Bloor rimarkis. Kaptita germana oficiro konfirmis ke ili estis "tute konfuzitaj per la dissendo de la mesaĝoj en la ĈoktaĈoktaŭa-lingvo kaj neniel povis decifri ajnajn informojn" de siaj [[Subaŭskultilo|subaŭskultiloj]].
 
Indianoj jam funkciis kiel mesaĝistoj kaj kuristoj inter la militunuoj. Metante Ĉoktaoj-soldaton en ĉiun militunuon, mesaĝoj povus esti peritaj sen timo de subaŭskultado sur telefonlinioj aŭ sendrataj retoj.
 
En siaj postmilitaj [[Memuaro|memuaroj]], kolonelo Bloor esprimis sian kontenton. "Ni havis fidon pri la eblecoj uzi la telefonliniojn sen riski subaŭskultado de la liniojn." Tamen, la lingvo de la Ĉoktaoj mem ne povis plene kontentigi la armean terminologion tiam uzatan. Ekzemple, ekzistis neniuj vortoj aŭ frazoj en la ĈoktaĈoktaŭa-lingvo kiuj povus esti uzitaj por priskribi la esprimon [[maŝinpafilo]]. Rezulte de tio, la Ĉoktaoj uzis improvizitajn esprimojn. La esprimo [[kanono]] estis nomita "granda [[fusilo]]" kaj la maŝinpafilo estis nomita "malgranda fusilo kiu pafas rapide". "La rezultoj estis tre kontentigaj." Bloor resumis. <ref>[http://www.history.com/news/world-war-is-native-american-code-talkers Greenspan, Jesse (2014-05-29). " 1-a Mondmilito la indianaj Code Talkers " . Historio en la Fraptitoloj, La Historio-Kanalo. Elŝutite 2014-06-18]</ref>
 
19 membroj de la Ĉoktaoj funkciis kiel kodparolantoj en la Unua mondmilito. Ili ĉiuj estis membroj de la tribo aŭ [[Miksrasulo|miksrasuloj]]. Ili ĉiuj estis naskita en la indiĝena teritorio de la "Ĉoktao Nacio" en kio hodiaŭ estas la sudorienta parto de [[Oklahomo]], kiu tiutempe estis [[Aŭtonomeco|aŭtonomia]] [[respubliko]].
[[Adolf Hitler]] havis informojn pri la sukcesa uzo de kodparolantoj en Unua Mondmilito. Eĉ antaŭ la eksplodo de la Dua Mondmilito, li sendis teamon de ĉirkaŭ 30 [[Antropologio|antropologoj]] al Usono por studi la lingvojn de indianoj. <ref>[https://books.google.co.il/books?id=kLtm-vb0cR4C&pg=PA27&lpg=PA27&dq=german+Anthropologists+indian+languages&source=bl&ots=bFdW-UHk63&sig=7YP18jMQpab5ZLxHd6Din_CPR14&hl=iw&sa=X&ved=0ahUKEwi60ZWmyffLAhWEWBQKHdkFAwkQ6AEIJTAB#v=onepage&q=german%20Anthropologists%20indian%20languages&f=false Gary Robinson, The Language of Victory: American Indian Code Talkers of 1-a Mondmilito kaj 2-a Mondmilito, iUniverse, 2011, paĝo 27.]</ref> Ĉi tiu tasko montriĝis tro malfacila por ili, ĉar ili devis lerni multajn lingvojn kaj [[Dialekto|dialektojn]]. Pro la klopodoj de germanaj antropologoj lerni ĉi tiujn lingvojn, la usona militistaro efektivigis la kodparolan programon en la eŭropa fronto malgrandskale.
 
Dek kvar [[Komanĉa lingvo|komanĉaj]] kodparolantoj partoprenis en la [[D-tago|invado de Normandio]] kaj daŭre deĵoris en la Kvara Infanteriodivizio en aliaj operacioj en la eŭropa fronto. <ref>[http://www.comanchemuseum.com/code_talkers Comanche Code Talkers, Komanĉa Nacia Muzeo kaj Kultura Centro]</ref> La komanĉoj de la kvara porkomunika militunuo kreis [[Vortprovizo|vortprovizon]] kiu inkludis pli ol cent kodvortojn uzante vortojn aŭ frazojn en sia lingvo. Farante alternativan uzon similan al tiu de la Navaĥo, la komanĉoj kreis kodvorton por [[tanko]] en la esprimo " [[Testuduloj|testudo]] ", [[Bombaviadilo]] estis "graveda birdo", maŝinpafilo estis " [[kudromaŝino]] ", kaj ili vokis. Adolf Hitler "la freneza blankulo." <ref>[https://sploid.gizmodo.com/how-native-americans-were-crucial-to-defeat-the-nazis-a-1563439317 Jesus Diaz, Kiel indianoj estis decidaj por venki la naziojn kaj Japanion en WW2, sploida, 15 aprilo 2014]</ref> En ĉiu regimento estis metitaj du kodparolantoj de la komanĉoj kaj la resto estis postenigita en la [[Divizio (armeo)|divizia]] ĉefsidejo. Baldaŭ post alteriĝo sur la marbordon de Utaho la [[6-an de junio]] 1944, la komanĉoj komencis elsendi mesaĝojn. Pluraj estis vunditaj sed neniuj estis mortigitaj.
 
En [[1989]], la [[Franca registaro (5-a Respubliko)|franca registaro]] aljuĝis al la Komanĉoj kodparolantoj la [[Ordeno de Merito|Ordeno de la Merito]] (Ordre national du Mérite). La [[30-an de novembro]] 1999, la [[Usona Departemento de Defendo]] aljuĝis la Knowlton Premion al Charles Chibitty de la Komanĉa Kodparolantoj. <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/07/25/AR2005072501542.html " Komanĉa Code Talker Charles Chibitty Dies " . Washingtonpost.com. Elŝutite 2014-03-12 .]</ref>
 
=== kodparolantojKodparolantoj de la Meskŭakia ===
La Meskŭakianoj ([[:en:Meskwaki|angle]]) uzis sian lingvon en la batalado kontraŭ la germanoj, en kiu ili partoprenis [[Nord-Afrika kampanjo|kampanjon en Nordafriko]]. 27 membroj de la Meskŭakianoj, tiam 16% de la triba populacio de [[Iovao]], membriĝis en la Usono-Armeo kune en januaro [[1941]].
 
=== EŭskajKodparolantoj kodparolantojde la Eŭska ===
En majo [[1942]], post renkontiĝo kun proksimume 60 marsoldatoj de [[Eŭskoj|skideveno]] en bazo en [[San-Francisko|San Francisco]], kapitano Frank D. Cranza, kiu estis filo de eŭskaj [[Enmigrinto|enmigrintoj]], estis konvinkita en la apliko de la ideo uzi la [[Eŭska lingvo|eŭskan]] lingvon por krei sistemon de kodoj. <ref>[http://elpais.com/diario/2004/08/01/paisvasco/1091389210_850215.html "Restu agordita por la tago", Xabier G. Argüello, El País, aŭgusto 1, 2004. (eŭska)]</ref> <ref>[http://www.euskonews.com/0301zbk/gaia30104es.html " Gaiak - La eŭskoj kaj 2-a Mondmilito " . euskonews.com. (Hispane)]</ref> La ĉefoj de kapitano Cranza estis koncernitaj, ĉar setlejoj de homoj de eŭska deveno estis konataj en la [[Pacifiko]]. En [[Hiroŝimo]] estis komunumo de [[jezuitoj]] eŭskdevenaj gvidataj de [[Pedro Arrupe]]. En [[Ĉinio (regiono)|Ĉinio]] kaj [[Filipinoj]] estis kolonioj de ludantoj de "Jai Alai" kaj en Azio ekzistis eŭskoj kiuj apogis la [[FET y de las JONS|Falnaga]] partion, la partio de la [[Hispanio|hispana]] diktatoro, [[Francisco Franco]]. Eŭsk-usonaj kodparolantoj estis forigitaj de tiuj frontoj. Ili estis plejparte uzitaj por transdoni loĝistikajn aferojn de [[Havajo]] ĝis [[Aŭstralio]]. La [[1-an de aŭgusto]] 1942, mesaĝo estis sendita helpe de la kodparolantoj de la Eŭska Kodo al [[admiralo]] [[Chester William Nimitz|Chester Nimitz]], koncerne la operacon planitan ekstermi la japanojn de la [[Salomonoj]]. Ili ankaŭ pasis la planitan daton por la komenco de la [[Batalo de Guadalcanal]], la [[7-an de aŭgusto]]. Kun la vastiĝo de la Milito en la Pacifiko, ekzistis manko de eŭskaj parolantoj kaj la usonaj armeaj aŭtoritatoj preferis reklami paralelan programon bazitan sur [[Navaha lingvo|Navaĥaj]] parolantoj.
 
=== Kodparolantoj elde la NavaĥojNavaĥa ===
Komence de Dua Mondmilito, Philip Johnston, inĝeniero laboranta por la Grandurbo de [[Los-Anĝeleso]], sugestis al la [[Usona Marinfanteria Korpuso]] la uzon de la [[Navaha lingvo|Navaĥa]] lingvo. Johnston, kiu batalis en la Unua Mondmilito, kreskis en la [[Navaha Nacio|Navaĥa Nacio]] kiel filo de [[Kristana misiejo|misiisto]]. Li estis unu el la malmultaj ne-membroj de la Navaĥa tribo kiu havis kompletan regadon de la lingvo de la tribo. <ref>[http://www.anb.org/articles/06/06-00889.html Wepman, Dennis. " Johnston, Filipo " . Amerika Nacia Biografio Enreta. Prenite la 18-an de februaro, 2020.]</ref>
 
La Navaĥa lingvo estis sukcesa elekto por bazi la kodon, pro la fakto ke malmultaj homoj kiuj ne estis inter la Navaĥa popolo lernis paroli ĝin. Apenaŭ iu libro estis eldonita en ĉi tiu lingvo. Preter la lingva aspekto, la Navaĥa kodo ne estis precipe kompleksa laŭ [[Kriptologio|kriptografaj]] normoj. La kodo verŝajne povus esti deĉifrita nur se homo, kiu parolis la lingvon de infanaĝo, laboris kunlabore kun [[Kriptologio|kriptografo]]. La japanoj havis ŝancon fari tion kiam ili rekaptis Joe Kiyomia en [[Filipinoj|Filipinio]] en 1942 dum la mortmarŝo en [[Batanoj|Batano]]. Kiyomia, kiu estis sargento en la usona armeo kaj membro de la Navaĥa popolo, sed ne kodparolanto, estis ordonita de la japanoj traduki la sendratajn elsendojn. Sed ĉar li ne partoprenis la trejnan programon de kodparolantoj, la mesaĝoj donitaj al li por tradukado faris nenion [[Senco|sencon]] al li. Kiam li asertis ke li estis nekapabla kompreni la mesaĝojn, siaj kaptantoj [[Torturo|torturis]] lin. <ref>[http://www.yvwiiusdinvnohii.net/articles/navcode.htm " La People's Paths hejmpaĝo: How Effective Was Navajo Code? One Former Captive Knows " . Yvwiiusdinvnohii.net. Elŝutite 2014-03-12 .]</ref> Kaj la [[Japana Imperia Armeo]] kaj la [[Imperijapana Ŝiparmeo|Japana Imperia Mararmeo]] neniam sukcesis decifri la kodparolantajn mesaĝojn.
 
== Taksado de ilia servomilitservo ==
Navaĥanaj kodparolantoj ne estis rekonitaj pro siaj klopodoj ĝis la forigo de sekreteco pri ili en [[1968]]. {{Refn|[https://web.archive.org/web/20080330130935/http://www.denverpost.com/obituaries/ci_8232269 Fonseca, Felicia (February 11, 2008). "Navajo Code Talker dead at age 82". The Denver Post. Associated Press. Archived from the original on March 30, 2008. Retrieved March 19, 2008.]}} Ĝis tiam, iliaj agoj estis konservitaj kiel sekreto. En [[1982]], ili estis premiitaj atestiloj por rekono fare de [[Prezidanto de Usono|usona prezidanto]] [[Ronald Reagan]], kiu nomumis la [[14-an de aŭgusto]] de tiu jaro kiel "Tago la Navaĥaj Kodparolantoj". {{Refn|[https://www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2008-featured-story-archive/navajo-code-talkers/index.html "Navajo Code Talkers and the Unbreakable Code — Central Intelligence Agency". Cia.gov. 2008-11-06. Retrieved 2014-03-12.]}}
 
17 024

redaktoj

Navigada menuo