Tevje la laktovendisto

טביה דער מילכיקער
Verkoj de Ŝalom Alejĥem: Tevje la laktovendisto kaj aliaj rakontoj. Novjorko, 1912
literatura verko
Aŭtoroj
Aŭtoro	Ŝalom Alejĥem
Lingvoj
Lingvo	jida lingvo
Eldonado
Eldondato	1894
Ĝenro	short story cycle • jida literaturo
Roluloj Tevje vd

Tevje la laktovendisto (judgermane טעוויע דער מילכיקער, Tevje der milĥiker, en alia literumo טביה דער מילכיקער) estas romano de Ŝalom Alejĥem. La libro estis publikigita en ok partoj inter 1895 kaj 1916 kaj estas konsiderata klasikaĵo de la jida literaturo. Ĝi servis kiel bazo por la muzikalo Violonisto sur la tegmento (angle Fiddler on the Roof, germane Anatevka) kaj ĝia samnoma filmadapto.

Kvankam la verko estas klasifikita kiel romano, kun siaj ok rakontoj el la vivo de Tevje ĝi estas pli kolekto de noveloj. Alejĥem elektis rakontan stilon: la heroo Tevje ŝajne rakontas la rakontojn al bona amiko nomita Ŝolom Alejĥem.

Intriga resumo

Tevje estas malriĉa laktisto el la juda vilaĝo Kazrilevka. Li konstante serĉas ŝancojn gajni monon, kvankam li private agnoskas sian malriĉecon kaj ne kulpigas sin pri ĝi. Li kaj lia edzino, Golde, havas sep filinojn, ĉiun el kiuj li volas edzinigi laŭvice. Tevje klarigas ĉiun situacion en sia vivo per citaĵoj el la Biblio kaj la Midraŝo. La unuaj ĉapitroj rakontas eventojn el la vivo de Tevje - kiel li veturigis du virinojn sur la vojo kaj kiel li perdis monon enirante en aranĝon kun nefidinda judo. Postaj ĉapitroj priskribas la geedziĝojn de la filinoj de Tevje: Cejtl, kiu volas edziniĝi al malriĉa tajloro, Motl Kamizol, malgraŭ esti svatita de la plej riĉa judo en la vilaĝo, Lejzer-Volf; Hodl, kiu volas edziniĝi al juna judo kun revoluciaj vidpunktoj, Perĉik; Ĥava, kiu deziras edziniĝi al ne-judo; Ŝprinca, enamiĝinta al riĉa judo, kies familio malpermesas al ŝi edziniĝi; Bejlke, kiu, laŭ la volo de sia patro, edziniĝas al la riĉa Pedocer. La finaj ĉapitroj priskribas rusan enmiksiĝon en judajn aferojn kaj la rezultan delokiĝon de la loĝantoj de la vilaĝo.

La romano estas verkita kiel konfesoj de la ĉefrolulo, Tevje, al la aŭtoro mem, Ŝalom Alejĥem. La laktisto plurfoje lamentas, ĉar "ĉiuj malbonŝancoj de la mondo" trafas lin - post gajnado de mono, li perdas ĝin al trompisto; liaj unuaj du filinoj sekrete fianĉiĝas, sen la konsento de sia patro; poste Cejtl vivas la vivon de malriĉa virino (poste vidvino), kaj Hodl devas iri al Perĉik, kiu estis ekzilita al Siberio, kaj labori forte. Tevje senheredigas sian filinon Ĥava kaj nur renkontas ŝin multajn jarojn poste. La sekva tragedio estas la sinmortigo de lia filino Ŝprinca pro nereciproka amo. Poste venas la bankroto de Pedocer, la edzo de Bejlke, kiu fordonas parton de sia riĉaĵo al Tevje, kiu poste forlasas sian laboron kiel laktisto. Fine, la heroo estas frapita de la morto de sia edzino kaj, finfine, de la vivo en la diasporo. Tevje ĉiam pravigas ĉi tiujn sortoŝanĝojn kiel la volon de Dio kaj devas akcepti ĝin kun humileco.

Intrigo

La romano okazas ĉirkaŭ 1905 en la regiono ĉirkaŭ la malgrandaj vilaĝoj Mazepovka, Jeĥupec, Bojberik kaj Anatevka. La ĉefrolulo loĝas en Bojberik kun sia edzino Golde kaj siaj filinoj kaj perlaboras por si mem kaj sia familio kiel laktisto. Kvankam simpla judo sen pli alta edukado, li estas tre sperta pri la Torao, la Talmudo kaj la Midraŝo. Li ne nur trovas taŭgajn versojn el la skribaĵoj por vasta gamo da vivsituacioj, sed la teksto mem referencas al ili en multaj lokoj. La centro de ĉi tiu mikrokosmo estas Bojberik, la hejmvilaĝo de la familio.

Prologo – Mi estas tro malgranda

La titolo estas aludo al la preĝo de Jakobo antaŭ lia renkonto kun Esav (Gen 32:11). La libro komenciĝas per letero al la aŭtoro, en kiu Tevje esprimas sian miron, ke lia vivo, kiun li konsideras simpla kaj banala, estas tiel interesa, ke ĝi estis publikigita. La humuro, kiu trairas la tutan libron, estas klare evidenta ĉi tie por la unua fojo, ĉar Tevje finas sian mirigitan leteron donante al la aŭtoro adreson, al kiu li sendu la tantiemojn de la vendoj.

Ĉapitro 1 - La Granda Gajno (verkita en 1895)

La epizodo rakontas kiel la familio de Tevje malsatis kaj kiel li fariĝis laktokomercisto. Dum li estis survoje hejmen en sia ĉaro, deklamante la Dek Ok Preĝojn, li renkontis du riĉajn sinjorinojn el Jeĥupec, kiuj pasigis la someron en Bojberik. Tevje kondukis la perditajn virinojn al ilia celloko. Li konis la domon ĉar li provizis ĝin per brulligno plurfoje. Ĝi estis unu el la plej riĉaj en la regiono. Oni tie ĝoje salutas la sinjorinojn, sed komence ignoras Tevje-n. Tiam, kiel danko pro la fino de la vagadoj de la sinjorinoj, oni lin invitas al abunda manĝo. Tevje rifuzas, argumentante ke li apenaŭ povas sidiĝi ĉe tablo kiam lia familio malsatas hejme. La servistoj de la festo tiam ŝarĝas lian ĉaron per teo, sukero, ŝmalco, pano kaj aliaj provizoj. Li ankaŭ ricevas bovinon kaj 38 rublojn kiel donacon. Li kaj lia edzino decidas uzi la monon por aĉeti alian bovinon kaj tiel povi zorgi pri la familio kiel laktisto.

Ĉapitro 2 – Kiel venki… (verkita en 1899)

Lia malproksima parenco, Menaĥem-Mendel, persvadas Tevje-n, nun kaptitan de iometa avideco pri mono, investi 100 rublojn en akciojn, kvankam li ne vere scias, kio estas akcioj. Post iom da tempo, sen ricevi novaĵojn pri sia investo, Tevje fine vizitas sian parencon kaj renkontas ĉifonan, kadukan viron. Li perdis sian monon. Tevje komprenas, ke li pli bone ne investu en entreprenojn, kiujn li ne konas.

Ĉapitro 3 - Infanoj de hodiaŭ (verkita en 1899)

Estas tempo por la plej aĝa filino de Tevje, Cejtl, edziniĝi. La vidvino kaj sufiĉe riĉa vilaĝa buĉisto, Lejzer-Volf, petas la manon de Cejtl, kaj ŝiaj gepatroj konsentas. Cejtl, tamen, estas decidita ne edziniĝi al li, ĉar ŝi amas la malriĉan tajloron, Motl Kamisol, kiu ankaŭ petas la manon de Cejtl de Tevje. Motl sukcesas konvinki Tevje elekti ampartneron. Nun Tevje devas uzi ruzon por konvinki sian edzinon Golde konsenti pri la geedziĝo kaj rifuzi la "bonan paron" de la buĉisto, kion li sukcesas fari. Motl kaj Cejtl geedziĝas kaj estas feliĉaj malgraŭ sia malriĉeco.

Ĉapitro 4 - Hodl (verkita en 1904)

Dum Tevje estas survoje hejmen, li renkontas la junan sed senmonan gimnazianon Perĉik, kiu, post ĉi tiu unua renkonto kaj invito, komencas viziti Tevje pli kaj pli ofte. Tevje baldaŭ evoluigas preskaŭ patrajn sentojn por la junulo, kiun la familio moknomis Pfefferl. Kontraŭ sia gastamo, li donas lecionojn al siaj filinoj. Perĉik foje forlasas la vilaĝon por kelkaj tagoj, sed ĉiam revenas. Iam, Tevje renkontas sian duan plej aĝan kaj tre kleran filinon, Hodl, kune kun Perĉik dum promenado en la arbaro. Li suspektas, ke ili estas enamiĝintaj, sed estas tre ŝokita kiam li ekscias, ke la du jam geedziĝis sekrete. Tevje rimarkas, ke li nenion povas fari pri tio kaj elpensas alian ruzon por konvinki sian edzinon Golde, ke ĉio estas en ordo. Perĉik baldaŭ estas devigita denove forlasi la vilaĝon, kaj Tevje kondukas lin kaj Hodl al la fervoja stacidomo. Li suspektas, ke ĉi tiu adiaŭo estos longa kaj klarigas tion al Golde denove per ruzo. Post iom da tempo, Hodl ricevas leteron de sia edzo kaj vojaĝas por vidi lin. Perĉik estas revoluciulo, kiu estis ekzilita, kaj Hodl sekvas lin. La leganto tamen nur ekscias tion nerekte. Ĉi tiu adiaŭo estas tre malfacila por Tevje.

Ĉapitro 5 - Ĥava (verkita en 1906)

Komence la ĉapitro temas pri Hodl, ŝia edzo kaj ilia vivo en Siberio. Tamen la ĉefa fokuso rapide fariĝas la tria plej aĝa filino Ĥava. Survoje hejmen de la laboro, Tevje renkontas la vilaĝan oficiston Ĥvedko Galagan kiam ĉi-lasta vizitas Ĥava-n. Ĥava entuziasmiĝas pri li kvazaŭ li estus nova Gorkij. Poste en la urbo la laktisto renkontas la pastron, kun kiu Tevje ne estas en bonaj rilatoj pro diversaj kvereloj pri la vera religio. La pastro diras, ke li konas taŭgan edzon por Ĥava, sed ke li ne estas judo, kio igas Tevje supozi, ke temas pri Ĥvedko. Kiam li revenas, Ĥava ne estas hejme. Lia edzino Golde sciis pri li jam de iom da tempo kaj ĉi-foje ŝi provas klarigi al Tevje, ke malgraŭ liaj religiaj mankoj, Ĥvedko ne estas malbona homo. Tevje tre sopiras sian Ĥava-n sed tute ne scias kie ŝi nun estas. Iam li renkontas ŝin sur la strato, kie ŝi petas lin haltigi la veturilon por ke ŝi povu klarigi la situacion. Tevje, tamen, nur haltas nelonge kaj apenaŭ lasas sian filinon paroli. Sekvante judan kutimon, li tiam deklaras Ĥava-n morta kaj malpermesas al sia familio iam ajn mencii ŝin denove.

Ĉapitro 6 - Ŝprinca (verkita en 1907)

Post la unuaj pogromoj, multaj judoj estis devigitaj fuĝi. La familio de Tevje estis savita, sed multaj rifuĝintoj - inkluzive de tiuj el la supera klaso - alvenis en la urbon, kiujn li provizis. Li amikiĝis kun riĉa vidvino. Ŝi konsideris sian filon, kiun ĉiuj nomis Aronĉik, mallaborema, ĉar, laŭ ŝia opinio, li nur ripozis sur la familia riĉaĵo. Tevje prenis lin sub siajn flugilojn. Amikeco baldaŭ disvolviĝis, kaj Aronĉik enamiĝis al la kvara filino, Ŝprinca. La geedziĝo estis akceptita kun granda aprobo de Tevje kaj Golde, ĉar ili estis bona paro. Baldaŭ antaŭ la ceremonio, Tevje estis vokita al la hejmo de la vidvino. La onklo de Aronĉik jam atendis tie. Li klarigis, ke la geedziĝo neniam povos okazi pro sociaj diferencoj. La familio de simpla farmisto sub neniuj cirkonstancoj enirus ligojn kun lia familio, ĉar tio alportus malbonan reputacion. La onklo supozis, ke Ŝprinca nur interesiĝis pri la riĉaĵo de Aronĉik ĉiuokaze. La geedziĝo estas nuligita kaj Ŝprinca sinmortigas en profunda funebro.

Ĉapitro 7 - Tevje vojaĝas al la Lando de Israelo (verkita en 1909)

La edzino de Tevje, Golde, mortas tute neatendite. Alfrontita al la definitiveco de la morto, ne nur funebro sed ankaŭ duboj pri lia kredo por la unua fojo ekestas en li. Tamen, li daŭre fidas Dion. Krome, estas tempo por lia plej juna filino, Bejlke, edziniĝi. Efroim foje laboras kiel svatisto (geedzo-peranto) en la vilaĝo. Li pensas pri la riĉa judo Pedocer kiel bona partnero por la plej juna filino de Tevje. Kvankam ŝi ne amas lin, Bejlke edziniĝas al li. Por vivi laŭ sia reputacio, Pedocer proponas helpi Tevje plenumi sian grandan revon - vojaĝon al Erec Jisrael. Post la morto de lia edzino kaj kun ĉiuj liaj filinoj nun prizorgitaj, nenio tenas lin en la vilaĝo. Li vendas siajn havaĵojn, akceptas la oferton, kaj, post adiaŭo al Ŝolem, komencas sian vojaĝon. Ĉu la du renkontiĝos denove restas malferma demando por la leganto je ĉi tiu punkto.

Ĉapitro 8 - Foriru de via patrujo (verkita en 1914)

La titolo estas aludo al la voko de Dio al Abraham (Gen 12:1). Tevje kaj Ŝolem renkontiĝas denove en 1914 post multaj jaroj. Distanciĝo disvolviĝis inter la du, kiun la leganto rimarkas en la stilo de la parolado. Dum la rilato de Tevje kun Ŝolem antaŭe ŝajnis tre proksima, li nun alparolas lin formale kiel "S-ro Ŝolem Alejĥem" kaj uzas formalan alparolformon. Tevje raportas, ke li ne estis en Israelo ĉar la edzo de Cejtl, Motl, mortis. Li devis zorgi pri sia filino kaj nepoj. Li ekscias de Bejlke, ke ŝi kaj Pedocer elmigris al Ameriko pro siaj altaj ŝuldoj. Kun la tempo, la tuta vilaĝo turnis sin kontraŭ la juda laktisto: homamaso kolektiĝis antaŭ la domo. Tevje, laŭ sia bonkora maniero, volis saluti la vilaĝanojn, kiujn ĉiujn li konis. Tamen, ili nur minacis lin, la judon, per perforto. Ivan Poperile, la urbestro, klarigas al la laktisto, ke judoj estas batataj kaj forpelataj ĉie en la regiono. Kaj kial la vilaĝo devus esti escepto? La vilaĝa komunumo, li diras, ankoraŭ ne konsentis pri kion precize ili pretas fari al li, kaj la homamaso foriras malplenmane. Iom da tempo poste, Tevje sidas antaŭ sia domo, filozofiante pri sia Dio. Lin turmentas demandoj kiel kial Dio restas silenta fronte al la tuta suferado, ne malkaŝas sin, kaj ne sendas la promesitan Mesion. En tiu momento, rajdanto sur blanka ĉevalo aperas. Tevje miskomprenas lin kiel milicsoldaton. La rajdanto diras al Tevje, ke estas tempo foriri. Li diras al sia filino Cejtl, ke, kiel judoj, ili verŝajne baldaŭ estos forpelitaj el la vilaĝo. Estus pli bone foriri unue. Dum ili pakas siajn havaĵojn, Ĥava revenas. Ŝi paŝas antaŭ Tevje kaj simple diras "Patro" mallaŭte. Ŝi estas bonvenigita reen en la familion. Tevje nun adiaŭas Ŝolom Alejĥem. Li ankaŭ petas pardonon pro tio, ke li enmetis tiom da rakontoj en lian kapon per sia rakontado. Sed almenaŭ Ŝolem havas ion por skribi. Kaj se Dio volos, la du renkontiĝos denove iam.

Herooj

• Tevje - la ĉefrolulo de la romano, kaj ankaŭ ĝia rakontanto; malriĉa judo, kiu volas feliĉe fordoni ĉiujn siajn filinojn en geedzeco.
• Golde - la edzino de Tevje, mortas antaŭ la geedziĝo de Bejlke.
• Cejtl - la plej aĝa filino de Tevje, edziniĝas al la tajloro Motl Kamizol.
• Motl Kamizol - la edzo de Cejtl, tajloro laŭ profesio, mortas post la geedziĝo de Bejlke.
• Lejzer-Volf - riĉa buĉisto, la proponita edzo por Cejtl.
• Frume-Sore - la unua edzino de Lejzer-Volf, mortis.
• Efroim - svatisto.
• Hodl - la dua filino de Tevje, edziniĝas al Perĉik.
• Perĉik - la edzo de Hodl, estas sendita al Siberio ("al posiielienije [malvola setlejo]"); ankaŭ nomata Pieprzyk.
• Brodzki - riĉa komercisto el Jeĥupec (kiel estas nomata en la romano la urbo Kievo), rolulo ofte menciita en la romano.
• Ĥava - la tria filino de Tevje, senheredigita post fianĉiĝo kontraŭ la volo de sia patro.
• Ŝprinca - la kvara filino de Tevje, faras sinmortigon per dronado post kiam la gepatroj de ŝia amato rifuzas konsenti pri ŝia geedziĝo.
• Bejlke - la kvina filino de Tevje, edziniĝas al la riĉa Pedocer.
• Pedocer - la edzo de Bejlke, heredanto de la bieno de siaj riĉaj gepatroj, bankrotas.
• Ŝalom Alejĥem - la aŭtoro de la romano, al kiu la ĉefrolulo, Tevje, konfidas.

Eksteraj ligiloj

• Tevje, la Laktisto en la Interreta Arkivo (jida)
• Aŭdlibro en la Interreta Arkivo (jida)
• Resumo kaj historio mallonga ĉe judentum-projekt.de; alirita la 4an de julio 2017 (germane)
• Libroprezento ĉe aus.gelesen.de ekde la 24-a de aprilo 2016; alirita la 5-an de julio 2017 (germane)