Tifinaĥa alfabeto
Tifinaĥa alfabeto, (alilingve ankaŭ Tifinagh (Forvo: prononco; en la berber-latina alfabeto: Tifinaɣ; en la novtifinaĥa alfabeto : ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ ; en la tuarega tifinaĥa skribo: ⵜⵊⵉⵏⵗ aŭ ⵜⵊⵏⵗ) estas la konsonanta skribsistemo uzata por skribi en la berbera lingvaro.
Neotifinaĥa estas moderna alfabeta derivaĵo de la tradicia skribsistemo enkondukita en la 20-a jarcento. Iomete modifita versio de la tradicia skribsistemo, nomata Tifinagh IRCAM, estas uzata en kelkaj marokaj bazlernejoj por instrui berberajn lingvojn al infanoj, kaj ankaŭ uzata en kelkaj publikaĵoj.
Terminologio
[redakti | redakti fonton]Tifinaĥa estas la nomo uzata por kelkaj malsamaj skribsistemoj :
- la malnova libia skribsistemo, la alfabeto de antikva Libio, derivita de tre modifita fenica alfabeto. Ĝi estas pli bone konata kiel la "libika-berbera skribo".
- la alfabeto uzata de la tuaregoj en la Saharo,
- kaj la skribsistemo nuntempe uzata en Maroko kiel la oficiala skribsistemo por la tamaziĥta.
La nomo Tifinaĥ' signifas "la fenicajn literojn", aŭ eble la frazon "tifin neĥ", kiu signifas "nia invento".
Historio
[redakti | redakti fonton]
La libia skribo estis uzata en Nordafriko. La orienta variaĵo, ankaŭ nomata numida, estis plejparte deĉifrita danke al la ekzisto de dulingvaj surskriboj. La skribo povas esti konsiderata antikva formo de la nuntempa tifinaĥa skribo. Multaj surskriboj en ĉi tiu skribo travivis, el kiuj kelkaj estas dulingvaj tekstoj aŭ en la latina kaj la numida (8 pecoj) aŭ en la punika kaj numida (10 pecoj). La surskribo de Micipsa el 138 a.K. estas la plej malnova ekzemplo de ĉi-lasta. Tamen, la enhavo de la surskriboj restas plejparte mistero. La okcidenta variaĵo de la libia skribo, ankaŭ nomata maŭra, ankoraŭ ne povas esti legata. Ĉi tiu libia skribo malaperis, aŭ jam malaperis, kiam la araboj alvenis. La skribo sole travivis en la Saharo inter la nomadaj tuaregoj sub la nomo tifinaĥa.
Tifinaĥa estis uzata por mallongaj tekstoj pri rokoj, armiloj kaj vestaĵoj. La skribdirekto estis libera: de maldekstre dekstren, dekstre maldekstren, de supre suben aŭ de malsupre supren. En lastatempaj tekstoj, la plej ofta direkto estas de dekstre maldekstren; en malnovaj tekstoj, ĝi ofte estis de malsupre supren. Antaŭ la 20-a jarcento, ne ekzistis libroj verkitaj per ĉi tiu skribsistemo.
La libia skribsistemo kaj la tifinaĥa estas konsonantaj skribsistemoj. Vokaloj ne estas reprezentitaj (aŭ nur ĉe la fino de vorto). En Maroko, tio kio foje nomiĝas nov-tifinaĥa, estis evoluigita por moderna uzo. Novaj simboloj estis elpensitaj por vokaloj kaj por kelkaj aliaj sonoj. La malnovaj simboloj, kiuj konsistis el du aŭ pli da punktoj aŭ streketoj, estis anstataŭigitaj per simboloj, kiujn oni povas skribi sen levi la plumon de la papero. La nov-tifinaĥa alfabeto estas skribata de maldekstre dekstren.
-
Libia-berbera skribo -
Neotifinaĥa skribo -
Tifinaĥa, araba kaj franca skriboj super maroka butiko. -
Vojmontriloj en la araba, tifinaĥa kaj franca lingvoj.
Unikodo
[redakti | redakti fonton]Ĉar ĉi tiu estas hodiaŭ vivanta skribsistemo, ĝi estis aldonita al Unikodo en 2004, en la intervalo 2D30-2D7F. (Sahara Tifinagh ankoraŭ ne povas esti skribita en Unikodo) Neotifinaĥa estis evoluigita de IRCAM .
| Code | Char | Unicode | Transliteratie | Naam |
|---|---|---|---|---|
| 2D30 | 
|
ⴰ | a | ya |
| 2D31 | 
|
ⴱ | b | yab |
| 2D32 | 
|
ⴲ | bh | yabh |
| 2D33 | 
|
ⴳ | g | yag |
| 2D34 | 
|
ⴴ | gh | yaghh |
| 2D35 | 
|
ⴵ | dj | Berber Academy yaj |
| 2D36 | 
|
ⴶ | dj | yaj |
| 2D37 | 
|
ⴷ | d | yad |
| 2D38 | 
|
ⴸ | d. | yadh |
| 2D39 | 
|
ⴹ | d. | yadd |
| 2D3A | 
|
ⴺ | d. | yaddh |
| 2D3B | 
|
ⴻ | e | yey |
| 2D3C | 
|
ⴼ | f | yaf |
| 2D3D | 
|
ⴽ | k | yak |
| 2D3E | 
|
ⴾ | k | Tuareg yak |
| 2D3F | 
|
ⴿ | kh | yakhh |
| 2D40 | 
|
ⵀ | h | yah |
| 2D41 | 
|
ⵁ | h | Berber Academy yah |
| 2D42 | 
|
ⵂ | h | Tuareg yah |
| 2D43 | 
|
ⵃ | h. | yahh |
| 2D44 | 
|
ⵄ | a | yaa |
| 2D45 | 
|
ⵅ | kh | yakh |
| 2D46 | 
|
ⵆ | kh | Tuareg yakh |
| 2D47 | 
|
ⵇ | q | yaq |
| 2D48 | 
|
ⵈ | q | Tuareg yaq |
| 2D49 | 
|
ⵉ | i | yi |
| 2D4A | 
|
ⵊ | j | yazh |
| 2D4B | 
|
ⵋ | j | Ahaggar yazh |
| 2D4C | 
|
ⵌ | j | Tuareg yazh |
| 2D4D | 
|
ⵍ | l | yal |
| 2D4E | 
|
ⵎ | m | yam |
| 2D4F | 
|
ⵏ | n | yan |
| 2D50 | 
|
ⵐ | ny | Tuareg yagn |
| 2D51 | 
|
ⵑ | ng | Tuareg yang |
| 2D52 | 
|
ⵒ | p | yap |
| 2D53 | 
|
ⵓ | u | yu |
| 2D54 | 
|
ⵔ | r | yar |
| 2D55 | 
|
ⵕ | r. | yarr |
| 2D56 | 
|
ⵖ | gh | yagh |
| 2D57 | 
|
ⵗ | gh | Tuareg yagh |
| 2D58 | 
|
ⵘ | gh | Ayer yagh |
| 2D59 | 
|
ⵙ | s | yas |
| 2D5A | 
|
ⵚ | s. | yass |
| 2D5B | 
|
ⵛ | sh | yash |
| 2D5C | 
|
ⵜ | t | yat |
| 2D5D | 
|
ⵝ | t. | yath |
| 2D5E | 
|
ⵞ | ch | yach |
| 2D5F | 
|
ⵟ | t. | yatt |
| 2D60 | 
|
ⵠ | v | yav |
| 2D61 | 
|
ⵡ | w | yaw |
| 2D62 | 
|
ⵢ | y | yay |
| 2D63 | 
|
ⵣ | z | yaz |
| 2D64 | 
|
ⵤ | z | Tawellemet yaz |
| 2D65 | 
|
ⵥ | z. | yazz |
| 2D6F | 
|
ⵯ | +w | Labialization mark |
|
| ||||
| 2D5C 2D59 |
|
ⵜⵙ | ts | yats |
| 2D37 2D63 |
|
ⴷⵣ | dz | yadz |
| 2D5C 2D5B |
|
ⵜⵙ | ch | yach |
| 2D37 2D4A |
|
ⴷⵊ | dj | yadzh |