Tjurkaj popoloj

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
La tjurka lingvaro (   ) apud la aliaj lingvaroj de la mondo

La tjurkaj popolojturkecaj popoloj estas grupo de popoloj vivanta precipe en Eŭrazio kaj parolantaj lingvon el la grupo de la tjurka lingvaro. En diversaj gradoj ili dividas historiajn kaj kulturajn komunecojn. Anoj de la tjurkaj popoloj nuntempe vivas en Azerbajĝano, Kazaĥio, Kirgizio, Turkio, Uzbekio kaj aŭtonomaj respublikoj kaj regionoj ĉefe (do ne nur) en Rusio, Ĉinio, Kartvelio kaj Ukrainio.

Malgraŭ la grandaj geografiaj distancoj inter la loĝataj teritorioj inter la tjurkaj popoloj ekzistas signifaj kulturaj kaj historiaj komunecoj; la plej grava estas la lingvoj: la turka lingvo de Turkio tre proksimas al la plej multaj aliaj tjurkaj lingvoj. La litero "j" en tjurko simple lingve diferencigu inter "turko", do parolanto de la turka lingvo, kaj "tjurko", do parolanto de iu ajn el la lingvoj strukture parencaj al la turka.

Dum la 19-a jarcento ekestis politika kaj kultura movado, kiu celas pli fortan interligon inter la tjurkaj aŭ turkecaj popoloj - tiu movado nomiĝas panturkismo. La scienco, kiu okupiĝas pri la lingvoj, historio kaj kulturoj de la tjurkaj aŭ turkecaj popoloj, estas la turkologio.

Etimologio de la vorto "turko"[redakti | redakti fonton]

La vorto "turko" oficiale unuafoje uziĝis dum la 6-a jarcento post Kristo. Ĝi priskribis la politikan ŝtaton malnov-turkan: tiu ŝtato dum la epoko antaŭ la jaro 552 historie nomiĝis kök türk („Blu-Turko(j)“) [1] La vorto „Türk“ (en multaj lingvoj sen umlaŭtoj „Turk“) ĝis la 19a jarcento celis ĉiujn stepajn popolojn parolantajn turkecan lingvon.

En la tjurklingvaj ŝtatoj, aŭtonomaj respublikoj kaj regionoj pro diversaj kaŭzoj ankoraŭ hodiaŭ miksiĝas la konceptoj "turka" kaj "turkeca"/"tjurka" - la ideo de panturkismo ankoraŭ nun ravas multajn, kaj la komuna identeco turkeca estas tiom forta, ke plej bone la propra lingvo kaj etno ne nur nomiĝu "turkeca", sed vere "turka"... kvankam tio estas pli deziro ol realo.

  1. vd. M. Weiers: Kök-Türken, 1998, verko germanlingva (PDF)

Origino de la tjurkaj popoloj[redakti | redakti fonton]

La vera origino de la tjurkaj popoloj nekonatas. Konsento nur ekzistas pri tio, ke la unuaj tjurk-lingvaj popoloj vivis en la regiono Altaja en centra Azio - pli ekzakte en la regiono, kie kunfluas la riveroj Zelenga kaj Orĥon. Iom disvastiĝinte, la poploj okupis la regionon inter la montaroj Altajo kaj Sajano ĉe la nuntempa siberia-mongolia limo, Tienŝan ĉe la limo inter Kazaĥio kaj la ĉina Turkestano, Altin-Tag ĉe la nordokcidenta limo de Tibeto kaj Ĉingan en nord-orienta Ĉinio.

Religio[redakti | redakti fonton]

Nuntempe la plej multaj anoj de la tjurkaj popoloj estas islamanoj, plejmulto el ili difinas sin anoj de sunaismo. Sed inter la tjurkoj ankaŭ ekzistas anoj de aliaj religioj, ekzemple budhanoj, judoj kaj kristanoj.

Mitologio[redakti | redakti fonton]

La tradiciaj naciaj kaj kulturaj simboloj de la tjurkaj popoloj, jam dum la tempo antaŭ la transiro de plej multaj popolanoj al la islamo, estas la stelo kaj serpo-forma luno. La besto lupo, la blua koloro, fero kaj fajro estas gravaj elementoj en la mitologio de la tjurka popolaro.