Tobolska prizono

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo

Tobolska prizono (ruse Тобольская тюрьма, ruse Тобольский тюремный замок) estis malliberejo, kiu situas en Tobolsko kaj funkciis de 1785 ĝis 1989, post kiam ĝi estis transformita je muzeo.

Priskribo[redakti | redakti fonton]

La prizono situas sur la nord-okcidenta rando de Troickij kabo (ruse Троицкий мыс), ĉe ties nord-okcidenta rando, sur la granda Katedrala placo (ruse Соборная площадь), kaj okupas tutan kvartalon. Ĝia fasado sin turnas al la placo kaj la muroj sekvas laŭlonge de la bordo de la rivero Irtiŝo. En orienta parto troviĝas kontoro tra kiu iras arka enirejo. En la muroj de la arko troviĝis deĵorejo kaj super ĝi situis ĉambro de la prizonestro. En la unua korto staras trietaĝa italstila hospitalo, en kies unua etaĝo situis kuirejo kaj aliaj servoj dum la aliaj etaĝoj estis destinitaj por la malsanuloj, medicinistoj kaj apoteko. Laŭlonge de la hospitalo, paralele al la suda kaj norda muroj iras unuetaĝaj korpusoj, ĉiu el kiuj havas po kvar grandaj ejoj por distribuotaj arestitoj. Ambaŭflanke tiujn korpusojn konektas 16 ĉeloj por enketataj arestitoj kaj diversaj servoj. En la interna korto situas duetaĝa gotika konstruaĵo kun 20 ĉambroj kaj 28 ĉeloj, kie troviĝis malliberuloj. En ĝi troviĝas ankaŭ preĝejo de Aleksandro Nevskij[1].

Ekzistis la tiel nomata "sekreta koridoro", en kiu oni tenis la plej danĝerajn politikajn krimulojn[2].

Krom ordinaraj ekzistis ankaŭ "varma karcero", kie malliberulo apenaŭ povis spiri[3]. Tio estis mallarĝa (du paŝojn vasta), longa kaj komplete malluma ĉambro, malantaŭ unu muro troviĝis forno. Kutime punperiodo en "varma karcero" estis tri tagoj. Mebloj kaj ventolado mankis, malliberulo povis nur stari aŭ sidi sur ŝtona planko[4].

Historio[redakti | redakti fonton]

Estiĝo[redakti | redakti fonton]

Tradicie al malliberejoj en Siberio venis punlaboruloj, ĉar la aliaj malliberuloj restis ne pli ol 300 km for de la centro de respektiva gubernio en Eŭropa Rusio. Komence oni akceptis kaj distribuis la punlaborulojn en la urbo Verĥoturje, kie tiucele fine de la 17-a jarcento estis konstruita aparta korto; poste aperis la Tjumena distribua prizono[5]. La 16-an de aprilo 1781 imperiestra ordono preskribis establi en ĉiuj gubernioj labordomojn por personoj, akuzitaj pri ŝteloj, rabado kaj friponado. Tiutempe en Tobolsko jam funkciis ligna malliberejo, kiu grave kadukiĝis. Ĝeneralo-guberniestro Jevgenij Kaŝkin, vizitinte la urbon, elektis tiucele brikan konstruaĵon, konstruitan por malsanaj militistoj en 1776 je oferoj de bonfarantoj laŭ ordono de guberniestro Denis Ĉiĉerin. La 9-an de junio 1784 li prezentis respektivan peton al la imperiestrino kaj en 1785 la ejo estis rekonstruita. En 1808 aperis imperiestra ordono pri konstruado de prizonoj en ĉiuj gubernioj de la Rusia imperio. Tiutempe dezajno de la nova prizono en Tobolsko jam estis kreita, sed mankis mono por konstrui ĝin[6].

La 1-an de junio 1837 Tobolskon vizitis carido Aleksandr Nikolajeviĉ, estonta imperiestro Aleksandro la 2-a. Li interalie vizitis la malliberejon kaj promesis helpon pri konstruado de nova prizono. Jam en novembro urba arkitekto Vajgel finis la dezajnon de la prizono por 250 malliberuloj kaj 500 distribuotaj arestitoj. La projekto estis aprobita en 1838, la arkitekto premiita kaj promociita, sendita al la urbo Permjo[7]. Por la konstruado oni elektis terenon sur Troickij kabo, ĉe ties nord-okcidenta rando, sur la granda Katedrala placo (ruse Соборная площадь), kiu kreiĝis post rekonstruo de la muroj de la Tobolska kremlo en 1782 kaj malkonstruo de la kaduka Triunua preĝejo (ruse Троицкая церковь). La konstruado estis prokrastita pro manko de financado kaj komenciĝis nur en 1841. Gubernia arkitekto Suvorov, kiu gvidis la laborojn, en julio 1842 ricevis dankleteron de la estraro, sed jam en januaro 1843 komenciĝis enketado pri liaj eventualaj fiagoj, sekve de kiu en 1844 li estis punita kaj elpostenigita, do la konstruadon daŭrigis nova gubernia arkitekto D. S. Ĉernenko, kiu en 1856 post la fino de la konstruado estis premiita de la ordeno de Sankta Stanislao de la 3-a grado[8]. Sume oni elspezis tiucele 130 mil arĝentajn rublojn. La 25-an de novembro 1855 okazis solena sanktigo de la prizono, kiu okupis 3000 kvadratajn saĵenojn (6 400 m2)[9].

En 1863 ĉe la Ministerio pri internaj aferoj estis kreita komisiono pri reformado de malliberejoj, kiu interalie proponis enkonduki devigajn laborojn. En 1875 oni decidis aranĝi en Tobolsko tri civilajn prizonojn[10]. La 20-an de novembro 1876 en aparta konstruaĵo sur la sama tereno estis malfermita la Tobolska punlabora prizono por 550 homoj[11]. En 1878 finiĝis rekonstruado de eksa ŝtata vinkelo, surbaze de kiu estis malfermita punlabora prizono N 2. Ambaŭ prizonoj akceptis krimulojn, kondamnitajn pro gravaj krimoj kiel murdoj kaj raboj. 50% de la malliberuloj estis kondamnitaj pro murdoj, la aliaj pro ekbruligoj, seksperfortoj, gravaj vundoj ktp, ofte kaŭzintaj mortojn, do sume nombro de kondamnitaj pro ne(intencaj) murdoj atingis 90%[12].

La punlaboruloj estis dividataj je du grupoj: testataj (ruse испытуемые) kaj pliboniĝantaj (ruse исправляющиеся). La unuan grupon trafis kondamnitaj al pli ol 15 jaroj da punlaboroj. Kondamnitaj al senfina punlaboro devis pasigi en la klaso de testatoj 8 jarojn, kondamnitaj al 20 jaroj estis testataj dum 5 jaroj, kondamnitaj al 15 ĝis 20 jaroj — 4 jarojn, al 12 ĝis 15 jaroj — 2 jarojn, al 6 ĝis 12 jaroj — 1,5 jarojn, al 4 ĝis 6 jaroj — 1 jaron, al 2 ĝis 4 jaroj — 6 monatojn, al malpli ol du jaroj — tri monatojn. Neplenkreskuloj, kies punperiodo estis reduktita je triono ricevis ankaŭ same reduktitan testadon[13]. Dum la testoperiodo la punlaboristo devis surporti katenojn tage kaj nokte. Post certa tempo, kaze de bona konduto, li rajtis peti pri forigo de katenoj. De printempo ĝis la fino de aŭtuno, kiam okazis plejparto de la fuĝoj, oni razis al la testataj malliberuloj duonon de la kapo kaj katenis iliajn piedojn[14]. La 8-an de julio 1905 la punlabora prizono N 2 forbrulis[15], ĉe tio estis detruitaj ankaŭ la drapfabriko kaj metiejoj. Tio eĉ pli komplikigis la situacion, ĉar leĝo malpermesis al la malliberuloj labori ekster la prizono, dum la metiejoj ene de ĝi forbrulis. Grandan parton de la malliberularo konsistigis kaŭkazanoj, kiuj ne konis metiojn, nek kutimis al ili[16].

Funkciado[redakti | redakti fonton]

La prizono konsistis el du ĉefaj fakoj: la kondamnita (ruse подсудное) kaj la distribua (ruse пересыльное). En la granda duetaĝa korpuso troviĝis kondamnitoj, juĝataj kaj arestitaj. Ili estis klasifikitaj laŭ aĝo, genro, socia rango kaj tipo de krimoj. En unuetaĝaj korpusoj, kiuj situis ambaŭflanke de la ĉefa korpuso, troviĝis distribuotaj malliberuloj kaj propravole akompanantaj ilin infanoj, kiuj loĝis kun ili. En la korto situis aparta nobela fako, kiu konsistis el sep etaj ĉambroj kaj aparta korto. En nobelaj ĉambroj haveblis lito, tableto, kuseno, litotuko kaj matraco. En la ĉefa korpuso troviĝis 28 ĉeloj, kie ĉe du kontraŭaj muroj staris lignaj tabullitoj kaj meze de la ĉambro staris granda tablo. La tabullitoj estis plejparte sen litaĵoj, anstataŭ kiuj estis uzataj vestoj de la arestantoj mem. Malmultaj havis matracon, drapan litotukon kaj kusenon ŝtopitan je basto. Je angulo staris portebla fekujo, kutime ne kovrita — oni uzis ĝin nokte, ventoltubo de tiu ĉi loko iris eksteren[17]. Printempe kaj aŭtune, kiam pro elbordiĝo de riveroj ne eblis forsendi malliberulojn al iliaj destinlokoj, la prizono estis superplena kaj enhavis ĝis pli ol mil malliberulojn. En tiu tempo ĝis triono da ili dormis surplanke aŭ sub tabullitoj, kaj iuj eĉ sur la korto[18].

Iuj malliberuloj estis aldone punataj per ĉenado al muro, por kio oni enmuntis en muro preskaŭ planknivele ŝtalan ringon, al kiu oni kroĉis ĉenon tri arŝinojn (2,3 m) longan, kies alia finaĵo kroĉiĝis al katenoj. De tempo al tempo oni permesis transloki la ĉenon de unu kruro al alia. Ĉenperiodo daŭris ĝis kvin jaroj. En 1857 en la prizono troviĝis 18 ĉenitaj malliberuloj je aĝo de 40 ĝis 70 jaroj, do 40% de la tuta arestantaro. Oni ne rajtis ĉeni la nobelojn[19].

En la 19-a jarcento reĝimo estis jena. Ĉiutage je la 6-a matene sonis vekilo kaj oni malfermis la ĉelojn. La gardistoj ne kontrolis, ĉu malliberuloj plu dormas aŭ ne, nek instigis ilin al matena preĝo. Arestitoj kiuj havis sukeron kaj teon prenis ladajn teujojn kaj iris al kuirejo trinki teon. Ĝis vespero la malliberuloj rajtis libere promeni tra la korto kaj prizono aŭ resti en la ĉeloj. Virinoj estis pli strikte kontrolataj kaj rajtis promeni nur unu aŭ du fojojn semajne dum la alian tempon ili lavis la prizonon kaj uniformon de malliberuloj. Je la 2-a okazis tagmanĝo, por kio kelkaj malliberuloj iris kun bareloj al kuirejo kie oni verŝis tien supon en nelimigita kvanto kaj donis teon. Je la 5-a sekvis vespermanĝo, je la 6-a okazis kontrolado kaj fermo de la ĉeloj[20].

Post la Rusia revolucio de 1905 venis nova prizonestro Mogiljov, kiu striktigis la reĝimon. Somere je la 5-a, vintre je la 6-a matene oni vekis la malliberulojn, post kio gardistojlevis kaj fiskis al muroj la tabullitojn, do ĝis la 8-a vespere la malliberuloj ne povis kuŝi sur ili. Post kontrolado de ĉeesto oni donis al ili bolitan akvon kaj panon, dum teon kaj sukeron ili devis aĉeti proprakoste. Poste laborintaj iris al metiejoj dum la aliaj restis en la ĉeloj. Je la 12-a okazis tagmanĝo el supo, je la 5-a vespermanĝo el kaĉo kun 1 zolotniko da butero. Je la 8-a okazis vespera kontrolado, post kio la tabullitoj malleviĝis kaj komenciĝis dormotempo. Tage kaj nokte la ĉeloj estis fermitaj[21]. promenado okazis dufoje tage po 1,5 horoj[22].

Estis malpermesite apliki korpopunojn al virinoj kaj ĉeni ilin al ĉarumoj[23]. Banejon oni vizitis unufoje en du semajnoj[24].

En la prizono haveblis propra sacerdoto, ricevanta salajron. Li ne nur prizorgis la kredantojn, sed ankaŭ instruis legi senalfabetulojn kaj konversaciis kun malliberuloj pri spiritaj kaj moralaj aferoj. Administracio konstatis ke malliberuloj malemas al religio, la preĝejon vizitas devige, malŝatas pastraron kaj rememoras pri la religio nur kaze de grandaj festoj[20]. Judoj konvertiĝintaj je ortodoksismo, rajtis peti premion je 15 ĝis 30 arĝentaj rubloj[25]. Je instruado lin helpis du oficiroj. Tamen malliberuloj malvolonte lernis alfabeton, preferante lerni metiojn[26]. Inkojn oni donis dufoje monate por skribi leterojn[27]. Komence de la 20-a jarcento situacio ŝanĝiĝis kaj malgraŭ manko de lernejo malliberuloj lernis volonte, kutime alfabetuloj instruis senalfabetulojn, kiuj faris tion senpage[28].

En punlaboraj prizonoj mankis preĝejoj, do oni kondukis ilin al la preĝejo de la ĉefa prizono. Laŭvoje ili ofte komunikis kun laiaj malliberuloj kaj urbanoj, interŝanĝis noticojn kaj aĵojn ktp. Por eviti tion en 1886 en ambaŭ punlaboraj prizonoj estis aranĝitaj kapeloj[29]. En 1898 ses solulaj ĉeloj en la punlabora prizono N 1 estis transformitaj je preĝoĉambroj — por katolikoj oni aranĝis la katolikan kun ikono de Virgulino de Ĉenstoĥovo, por protestantoj — luteranon preĝejon. Muzikiloj aŭ korusoj en ili mankis[30]. En la punlabora prizono N 2 estis preĝoĉambroj por judoj kaj islamanoj, kien oni venigis ilin el aliaj malliberejoj dum fastoj kaj gravaj religiaj festoj, kiam oni ankaŭ klopodis kuiri manĝaĵojn laŭajn al postuloj de tiuj ĉi religioj[31]. En julio 1906 en la punlabora prizono N 2 estis 127 ne-ortodoksuloj. Dum ortodoksaj fastoj ili ankaŭ devis manĝi fastajn nutraĵojn aŭ mendi aliajn proprakoste[32].

Laboro estis propravola kaj konsistis ĉefe en mastrumado de la prizono. Metiistoj povis labori en metiejoj, plenumante mendojn de la prizono, gardistoj (kutime senpage) kaj el la urbo[20]. Komence de la 19-a jarcento 30% de metiista gajno iris al la metiisto (el ili 15% restis en lia konto kaj 15% estis uzataj por mendoj). Interalie funkciis artmeitiejo, kies pentraĵojn volonte aĉetadis urbanoj[33]. Oni povis labori ankaŭ ekster la prizono — purigi stratojn, ripari pontojn ktp. Kutime en la metiejoj laboris 10-20 homoj, en la urbo — 30. laborintaj en la urbo kutime ne ricevis pagon, do faris tion por havi eblecon vidi eksteran mondon, renkontiĝi kun konatoj kaj ofte drinki[34]. En 1888 oni anstataŭigis aĉetadon de vestoj per ilia farado de malliberuloj mem[35]. En 1891 oni postulis anstataŭigi ledajn ŝuojn de malliberuloj per iuj ajn pli ĉipaj, eĉ per bastoŝuoj se necesos, por ŝpari monon[36]. En 1895 venis kiel malliberuloj du metiistoj el Pollando[37], do la 1-an de julio 1897 oni malfermis drapan metiejon[38], kiu provizis drapon al malliberuloj kaj la eksteruloj, sekve de kiu drapo-prezo en Tobolsko falis je 30%[39].

Estis malpermsitaj kvereloj, kartoj, damoj kaj aliaj ludoj, fumado, ludado je muzikaj instrumentoj kaj posedado de ili, ĵuroj, damnoj, riproĉoj, tentaj paroloj, sekretaj paroloj, kurtenoj apartigantaj litojn, drinkado, transdonado de nutraĵoj kaj leteroj ktp. ili rompis la regulojn, lerte kaŝante malpermesitajn aĵojn. Ŝtelado estis tre aktive praktikata, speciale multe oni priŝtelis junajn malspertajn malliberulojn[40].

La prizonestro rajtis meti arestanton en karceron, kie oni nutris lin per nuraj akvo kaj pano, por periodo de unu ĝis ses tagoj. Korpaj punoj kaj kelkaj aliaj aplikeblis nur je permeso de policestro[41]. La prizonestro rajtis ordoni ĝis 100 vergoj, do ekzemple prizonestro Mogilov komence de la 20-a jarcento ĉiam preskribis 99 por eviti kverelojn kun punatoj kaze de miskalkulado. La punojn plenumis tiutempe du malliberuloj, ambaŭ eksaj policistoj, detenataj aparte de la aliaj malliberuloj[42]. Se gardisto trovis ĉe arestanto monon, kiu ne estis deklarita, li devis konfiski ĝin por konservado. Ĉe tio je la unua fojo por malliberula kaso estis forprenataj 25%, je la dua fojo — 50% kaj je la tria fojo — 100%[25]. Malliberuloj ofte havis fermitajn kestegojn (ruse сундук), en kiuj ili kaŝis malpermesitajn aĵojn[43].

La forsendata grupo da malliberuloj (ruse партия) estis dividita je dekopoj (ruse десяток) subestre de dekestroj (ruse десятник), kiuj subiĝis al la ĉefo (ruse староста) elektata de la tuta grupo. Administracio pri ekzilitoj (ruse Приказ о ссыльных) aprobis la ĉefon kaj poste neniu oficiro, akompananta la grupon, rajtis ŝanĝi lin — por tio necesis decido de la tuta malliberula grupo. Grupoj estis forlasantaj Tobolskon unufoje semajne, vendrede. Antaŭ foriro oni dividis ilin je la virina, setlista (ruse поселенцы) kaj katena (ruse кандальная). La virina grupo estis sendata kutime unufoje monate. Post ĝi marŝis fraŭloj, kvankam ofte la grupoj intermiksiĝis post forlasi la urbon, speciale pro resaniĝintaj malliberuloj kiuj forlasis hospitalojn kaj aliĝis al la marŝo laŭvoje. Kutime la marŝo el Tobolsko ĝis la ordonita punloko okupis 1 ĝis 1,5 jaron, sed tiu tempo ne estis kalkulata kiel puntempo — la kalkulado komenciĝis post alveno al la fina punkto. Laŭvoje malliberuloj ofte vendis preskaŭ ĉiujn siajn havaĵojn, inklzive uniformon kaj poste petis la novan dirinte ke la malnova perdiĝis aŭ estis ŝtelita. Gardistoj vergis ilin pro tio, foje pugnobatis, sed fine ili ĉiam ricevis novajn vestojn[44]. Post kiam uzperiodo de aĵoj, preskribita je normoj, finiĝis ili iĝis posedaĵo de malliberulo[45].

Malliberuloj konsideris tiajn marŝojn la plej malfacila periodo de sia puntempo. Oni rajtis preni kun si ne pli ol 30 funtojn de personaj aĵoj, kies elekteblo ankaŭ estis limigita. Antaŭ forlaso de la prizono kaj eniro en ĝin okazis skrupula traserĉado dum kiu malliberuloj devis meti ĉiujn vestojn, ŝuojn kaj aĵojn surteren kaj stari subĉiele, ofte po 3-4 horoj, foje sub pluvo. Plej striktaj reguloj funkciis se grupon de malliberuloj akompanis oficiro, ĉar tiukaze gardistaro fervore kaj rigore sekvis la regulojn. Normale de Tjumeno al Tobolsko oni marŝis 13 tagojn, el kiuj du pasigis ripozante tutan tagon (ruse днёвка. Normale oni marŝis po 25 verstoj tage, do je tiu distanco estis lokitaj marŝejoj (ruse этапки). Gardistaro fakte povis agi arbitre, ĉar laŭvoje iu ajn ekstera kontrolo mankas. Laŭdire foje grupo el 25 malliberuloj ebriigis gardistojn, post kio kelkaj krimuloj provis fuĝi, sed la gardistaro ĝustatempe konsciiĝis, kaptis ilin kaj buĉis la tutan grupon, poste raportinte pri sukcese ĉesigita provo de fuĝo kaj senarmigo de la gardistaro. Alian fojon malliberuloj (ĉefe politikaj) dum ripozado en vilaĝo Pokrovskoje ebriigis la gardistojn kaj ankaŭ ebriaj marŝadis tra la setlejo plenumante revoluciajn kantojn[46].

Malliberulojn ofte akompanis infanoj, plejparte ĝis kvin jarojn aĝaj. En 1855 tra la prizono iris 662 infanoj, el kiuj 236 havis malpli ol kvin jarojn[47]. Por prizorgi infanojn, kiuj ofte restis orfoj, oni kreis orfejon. En 1857 komenciĝis konstruado de la duetaĝa brika orfejo kaj en 1862 ĝi estis finita. La solena malfermo okazis la 30-an de januaro 1865. Ĝi akceptis infanojn ĝis 14 jarojn aĝajn. La infanoj estis dividitaj je du grupoj: en la unua estis kompletaj orfoj aŭ gefiloj de patrinoj kiuj propravole akompanis siajn edzojn kaj mortis laŭvoje; en la dua estis gefiloj de vivantaj malliberuloj. Ili lernis metiojn, la prizona sacerdoto instruis al ili legi kaj skribi[48]. En 1884 en la prizono estis 108 infanoj, kiuj troviĝis kun la gepatroj en aparta fako. Nur 6 el ili lernis legi kaj skribi[49].

Tempo, kiun malliberulo pasigis en hospitalo, ne estis kalkulata en lia punperiodo, do malliberuloj laŭeble evitis tion, prokastante kuracadon ĝis ekstrema malbona sanstato[50]. Multaj punlaboruloj, ĉefe venintaj el Kaŭkazio kaj Turkestano, havis tuberkulozon kaj kontaĝis aliajn malliberulojn[51]. En hospitaloj malsanuloj ankaŭ restis en katenoj[52]. Post la Rusia revolucio de 1905 la reĝimo mildiĝis kaj malliberuloj profitis tion. Sufiĉe ofte ili mem vundis sin por enhospitaliĝi kaj ĝui bonan nutradon. Ekzemple ili faris el kalko flanojn kaj metis ilin sur la korpon sub katenoj por kaŭzi haŭtvundojn[53].

Gardistoj komence estis militistoj, sed en 1865 aperis ordono de la Senato pri anstataŭigo de militistoj per dungitoj[54]. En 1897 en la prizono devis esti 25 gardistoj kaj 300 malliberuloj[55].

En 1897 aperis telefona linio, kiu interligis ĉiujn postenojn kaj kazernojn[56].

Aŭtune 1905 la malliberuloj, entuziasmigitaj de informoj pri la Rusia revolucio de 1905, demetisla katenojn kaj malkaŝe ignoris la reĝimon dum soldatoj-gardistoj simpatiis al ili. Multaj malliberuloj havis tranĉilojn kaj iuj eĉ pafilojn[57]. La 31-an de decembro en Tobolsko estis deklarita militstato[58]. En januaro 1906 venis du rotoj da soldatoj el Tjumeno, kun kies subteno oni restarigis la ordon en la prizono. La malliberuloj estis denove katenitaj, posedantoj de armiloj estis vergitaj[59].

En januaro 1908 grupo da prizonuloj en la punlabora prizono N 1 ekribelis kaj dum tumulto murdis gardiston. Oni kondamnis 13 el ili al pendumado, la aliajn al 15 jaroj da punlaboroj[60]. La 10-an de aprilo ili estis pendumitaj en la prizona korto fare de malliberuloj-volontuloj kaj sepultitaj en mastruma korto en nigraj lignaj ĉerkoj[61]. La 21-an de majo 1917 ili estis elterigitaj kaj sekvan tagon solene sepultitaj en tombejo dum ceremonio gvidata de loka filio de la Socialista Revolucia Partio kaj akompanata de reprezentantoj de ortodoksa, juda, katolika kaj luterana komunumoj[62]. Serĉado de la restaĵoj estis pena kaj komplika, ĉar gardistoj ne diris ilian precizan situon, do dum la serĉado estis hazarde trovitaj korpoj de du aliaj ekzekutitoj, unu el kiuj ankau estis membro de tiu ĉi partio kaj partoprenis eksproprietigojn. La ceremonio okazis kun religiaj ritoj kaj simboloj[63].

La 20-an de aprilo 1909 sur placo apud la prizono estis pafmurdita prizonestro Mogilov. Lin mortigis per revplvero ekzelita rezervita matroso Nikolaj Ŝiŝmarev, pafinta per kugloj venenitaj per striknino. Li diris ke venis el Berjozovo por plenumi verdikton de la Socialista Revolucia Partio, en kiu li membras, kaj ke li observadis la prizonestron dum du semajnoj. Tio estis parto de la tutlanda ondo de teroro — en 1906-1909 rusiaj teroristoj murdis ekster prizonoj 84 gardistojn, 88 prokurorojn kja administrantojn[64]. Ŝiŝmarev estis kondamnita al mortopuno, sed la 13-an de aŭgusto prenis kali-cianidon kaj mortis[65].

Post la februara revolucio guberniestro Ordovskij-Tanajevskij vizitis la prizonon kaj renkontiĝis kie li kunvenis kun reprezentantoj de la ĉeloj. Li informis politikajn prizonulojnpri situacio kaj promesis plu liveri novaĵojn per prizonestroj. Li esprimis sian esperon ke la malliberuloj ne komplikigos la aferon kaj ili reciprokis lin ĵurinte per sia "punlaborula kaj malliberula vorto" ke ili ne faros tion[66]. La 8-an de marto al Tobolsko venis telegramo pri amnestio por la politikaj malliberuloj, deklarita la 4-an de marto de la Portempa Registaro de Rusio. Aŭtoritatoj devis ankaŭ aranĝi ilian veturadon al Peterburgo aŭ iuj ajn aliaj lokoj, kiujn liberigitoj elektos[67]. Sekvan tagon je la 7-a matene la guberniestro venis al la prizono, gratulis politikajn malliberulojn kaj petis ilin influi la aliajn prizonulojn por ke ĉio okazu trankvile. La malliberuloj formis grupojn po 200 homoj, elektis estrojn kaj ĵuris per "honesta punlaborula vorto" ke ili kondutos kviete. Negocistoj financis loĝadon kaj nutradon de la liberigitoj, kiuj ankaŭ ricevis eblecon sendi telegramojn al parencoj kun marko "urĝe"[68]. poste prokuroro konkludis ke 68 homoj estis liberigitaj malĝuste kaj devas esti revenigitaj al la prizono, sed loka administracio rifuzis tion[69]. Ne-politikaj krimuloj ricevis nur faciligon de la reĝimo[70]. Interalie gardisto ekde nun renkontinte malliberulojn surstrate aŭ en prizonaj kortoj dum vizitoj de altranguloj devis krii ne "Kapvestojn for!" (ruse шапки долой), sed "Senmove, kapvestojn forprenu!" (ruse Смирно, шапки снять!). La 20-an de marto oni decidis forigi de sur la placo monumenton omaĝe al prizonestro Mogilov[71]. Aŭtune 1917 en la malliberejoj de la urbo restis 121 homoj[72].

La 9-an de junio ĝis la 11-an de junio 1918 la urbon forlasis bolŝevistaj aŭtoritatoj kaj nokte la 19-an de junio 1918 ĝin eniris taĉmento de la Siberia Provizora Registaro subestre de Kazagrandi. Ruĝarmeanoj ne sukcesintaj fuĝ iĝustatempe estis kaptitaj, vergitaj, turmentitaj kaj metitaj en la prizonon[73]. En oktobro en la prizono estis jam pli ol 1000 malliberuloj, inter kiuj multis ankaŭ ruĝarmeanoj. La 18-an de oktobro eksplodis ribelo. Malliberuloj senarmigis gardistojn kaj malfermis la ĉelojn. Se ŝlosiloj ne troveblis tuj, ili prenis lignajn benkojn sur kiujn sidiĝis po tri homoj kaj ramis la pordojn ĝis tiuj malfermiĝis[74]. Tamen gardistoj sciigis per telefono pri la ribelo kaj venintaj taĉmentoj malebligis al la ribelintoj eliri eksteren tra fendoj kreitaj en la muroj[75]. Sekvan tagon taĉmentoj eniris la prizonon kaj ĝis la 8-a matene la ribelo estis subpremita. Fuĝis nur tri partoprenintoj, du el kiuj estis baldaŭ kaptitaj kaj mortpafitaj. Sume pereis 57, estis vunditaj 20 kaj malaperis 47 ribelintoj el 1 044[76]. Unu gardisto estis murdita, kelkaj vunditaj. Laŭ aliaj datumoj oni mortpafis pli ol 100 ribelulojn, multaj estis mortpafitaj jam post esti kaptitaj. Milittribunalo juĝis 33 ribelulojn, el kiuj 32 estis konsideritaj ne juĝeblaj, ĉar la juĝo traktis tion kiel ne ribelon, sed fuĝoprovon, kio etsis ekster ĝia kompetenco. Ripeta juĝo absolvis ĉiujn[77].

La 3-an de septembro 1919 divizio de la armeo de Aleksandr Kolĉak subestre de kolonelo Bordzilovskij ĉesis defendi Tobolskon kaj retiriĝis malsupren laŭ rivero Irtiŝo. La urbon eniris la 51-a pafista divizio de la Ruĝa Armeo[78]. La prizono restis, sed estis transformita je tendaro de devigaj laboroj. Oni deklaris la ĉefa celo reedukadon de erarintaj kamparanoj kaj proletoj. Unu el lokaj aŭtoritatoj dum malfermo de teatro en la tendaro la 7-an de novembro 1920 komparis la malliberejon kun ĉaro sur kiu oni sidigas lamulojn kaj postrestintojn kiuj ne kapablas memstare marŝi al la venko. La saman ideon esprimis alia oratoro, komunisto Ĵiznev[79].

Citaĵo
 Если Советская власть и применяет насилие, если она еще и не разбила решетки в тюрьмах, — то это по необходимости, не угнетение народных масс, а для того, чтобы слабый или отсталый человек мог одуматься, подвести итоги.   Se la sovetia potenco plu aplikas perforton, se ĝi ankoraŭ ne disbatis kradojn en la malliberejoj — tio okazas pro neceso, estas ne subpremado de la popolaj amasoj, sed por malforta aŭ postrestinta homo povus rekonsciiĝi, konkludi rezultojn de sia vivo. 
— Ĵiznev

La 14-an de februaro 1921 en la tendaro estis 255 malliberuloj, el kiuj 93 estis juĝotaj enketitoj[80].

La 22-an de februaro 1921 Tobolskon eniris ribelintaj kamparanoj subestre de V. M. Ĵeltovskij. Komenciĝis arestoj de komunistoj kaj ĉiuj subtenantoj de la sovetia potenco, kiuj plenigis la prizonon[81]. En tiu periodo en la prizono estis mortpafitaj 65 homoj, ofte post kruelaj torturoj. Vespere la 6-an de aprilo la Ruĝa Armeo komencis decidan sturmon de Tobolsko kaj post du tagoj la 343-a regimento subestre de Lunev kaj taĉmento de speciala destino okupis la urbon. La 8-an de aprilo je la 6-a matene iliaj trupoj eniris Tobolskon, kaptinte ĉirkaŭ 5000 ribelulojn kaj liberiginte 250 prizonulojn[82]. Oni alvokis ĉujn fuĝintajn el la tendaro post la alveno de la ribeluloj reveni propravole kaj senpune, minacante mortpafi la aliajn[83]. La 18-an de aprilo speciala komisiono esploris 45 kadavrojn de malliberuloj mortigitaj en la prizono fare de ribeluloj kaj konstatis ke plejmulto de la kadavroj havas 30 ĝis 60 vundojn — pikajn, foje hakajn, multaj ostoj estis rompitaj (parte dumvive), ĉiuj vundoj estis faritaj per bajonetoj[84]. Oni kreis la Labordomon (ruse Рабочий дом) kaj koncentrejon (ruse концентрационный лагерь), el kiuj la unua akceptis malliberulojn kondamnitajn al ĝis 3 jaroj, la dua — tiujn kun verdiktoj pli ol 3 jarojn longaj[85]. La malliberuloj devis labori po 8 horojn tage kaj memstare financi la funkciadon de la malliberejoj[86]. Estro de la Labordomo iĝis Zinovjev, antaŭe estrinta la saman institucion en Tjumeno, kvankam en lia karakterizo estis menciitaj pluraj liaj mankoj[87].

Citaĵo
 Тов. Зиновьев имеет очень узкое политическое развитие, но это до некоторой степени покрывается сердечным отношением к коммунизму. В то же время видно и яркое стремление к своевольству, следствием чего являются необдуманные промахи в работе. Кроме того имеет сильную склонность к употреблению спиртных напитков, в чем даже имеются документальные данные, доставлены Губчекой.   Kamarado Zinovjev havas tre mallarĝan politikan evoluon, sed tio ĝis certa grado kompenciĝas per kora rilato al komunismo. Samtempe videblas ankaŭ forta strebo al arbitrado, kies sekvo iĝas nepripensitaj fuŝoj en laboro. Krome li havas fortan inklinon al konsumado de drinkaĵoj, pri kio eĉ haveblas dokumentaj datumoj, liveritaj de la Tjumengubĉeka. 

La 1-an de novembro 1922 la koncentrejo estis likvidita, restis nur la Korektiga Domo (ruse Исправдом)[88]. En aprilo 1923 oni malfermis prizonan izolejon (ruse тюремный изолятор), kien el la Tjumena kaj Iŝima korektigaj domoj estis sendataj rekulpiĝintoj ruse рецидивист) por pli strikta izolado[89].

En 1925 en la lando estis kreitaj 5 politikaj izolejoj: en Suzdalo, Jaroslavlo, Ĉelabinsko, Verĥneuralsko kaj Tobolsko. Tio estis malliberejoj por membroj de opoziciaj partioj, poste ankaŭ komunistoj. Punperiodoj estis 3 ĝis 5 jaroj, reĝimo sufiĉe milda. Oni rajtis sendi al tiuj lokoj malliberulon nur surbaze de aparta ordono. Somere de 1925 malliberuloj de la Tobolska politika izolejo alvokis politikajn malliberulojn de la lando kaj la mondan komunumon subteni ilian lukton por speciala statuso. En la magazino "Socialista informilo" (ruse Социалистический вестник) aperis ilia malferma letero titolita "De vive entombigitaj" (ruse От заживо погребенных)[90].

Famaj malliberuloj[redakti | redakti fonton]

Miĥail Miĥajlov[redakti | redakti fonton]

La 6-an de decembro 1861 al punlaborejo tra Tobolsko sekvis Miĥail Larionoviĉ Miĥajlov, rusia revoluciulo, poeto, tradukisto, publicisto. Li estis akuzita pri disvastigado de revolucia proklamo «Al la juna generacio» kaj kondamnita al punlaboroj en Orienta Siberio[91]. Li iĝis plej populara persono de la urbo, akceptinta vizitojn de almenaŭ 37 gastoj el loka elito. Ofte venis kaleŝoj, kiuj transportis lin al bankedoj, tagmanĝoj kaj vespermanĝoj dum kiuj li konversaciis kun lokaj elituloj kaj intelektuloj[92]. Lia ĉelo estis ĉiam malfermita, nur foje la arestitoj mem fermis ĝin de interne per hoketo. La 27-an de januaro 1862 li forlasis la urbon post solena tagmanĝo ĉe loka kolonelo, kiun ĉeestis pluraj elituloj. Oni permesis al li ne marŝi piede kun sia grupo, sed veturi en kaleŝo, sen katenoj kaj en propraj vestoj. Laŭdire oni disbatis liajn katenojn, kiujn poste oni vidis surtable ĉe vic-guberniestro Sokolov kun alkroĉita tabuleto sur kiu estis skribite: "Al aŭspicianto de subprematoj de Miĥajlov". Dum adiaŭo oni hurais, drinkis ĉampanon kaj eksterurbe la kaleŝon haltigis la vic-guberniestro por persone adiaŭi la politikan krimulon kaj enmanigi al li donacon[93].

Pri tiuj rompoj de la mallibereja reĝimo en oktobro 1862 denuncis al la 3-a fako loka ĝendarmo Lanskij. La informoj atingis la imperiestron Aleksandron la 2-an kaj en marto 1863 komenciĝis enketado[94], kiu daŭris preskaŭ unu jaron dum rilata korespondado okazis ĝis 1867[95]. Respektivaj altranguloj estis punitaj[96].

Nikolaj Ĉerniŝevskij[redakti | redakti fonton]

Verkisto kaj revoluciulo Nikolaj Ĉerniŝevskij venis al la prizono la 5-an de junio 1864[97].

Fuĝoj[redakti | redakti fonton]

Fuĝoj okazis sufiĉe ofte, sed preskaŭ ĉiam oni kaptis la fuĝintojn post kelkaj horoj, maksimume tagoj. Printempe ĉiam venis cirkuleroj de la Ĉefa Prizona Administracio «Kontraŭfuĝaj agoj». Kaze de fuĝo oni ĉiam komencis enketadon transdonotan al juĝejo. Kulpuloj estis maldungataj, oni adiciis ilian salajron kaj forprenis kaŭcion, kiun devis fari ĉiu novdungita gardisto (minimume 10 rubloj). Se malliberuloj estis sendataj en granda grupo por labori ekster la prizono unu gardisto ricevis fusilon[98]. Interalie oni devis skrupule kaj regule esplori ĉelojn, batante kradojn per maleo kaj glitigante tranĉilojn laŭ la kradoj. Se haveblis eĉ eta breĉeto, klingo haltis ĉe ĝi, post kio oni esploris tiun lokon pli atente[99]. Komence de la 1920-aj jaroj funkciis sistemo de kolektiva respondeco, kiam grupoj da malliberuloj garantiis revenon de siaj samvilaĝanoj post forpermeso. Post la unua fuĝo sekvis aldona puntempo, post la dua povis esti mortpuno[100].

Nokte de la 10-a al la 11-a de septembro 1893 je la 1-a horo el punlabora prizono N 1 tra subfoso fuĝis sep malliberuloj, kiuj eliris sur placo apud la preĝejo de Cirilo maj Metodo. gardistoj rimarkis ilin, ekpafis kaj mortigis unu, la aliaj forkuris. La subfoso komenciĝis sub tabullitoj en la ĉelo N 7 kaj daŭris je pli ol 40 saĵenoj (85,34 m), tra kvin brikaj muroj kun fundamentoj, korto kaj prizona preĝejo. Dum traserĉado oni trovis subtere pliajn 11 homojn, kiuj estis preparintaj fuĝi. La enketado malkovris ke la subfoso estis kreata dum jaroj, el kiuj tri lastaj monatoj estis plej intensaj. Renkontine fundamenton oni fosis profunden sub ĝin, do la subfoso kelkloke estis tre profunda. Paŝon post paŝo en la ĉelo N 7 kolektiĝis ĉiuj 36 malliberuloj, kiuj planis fuĝi tiel[101].

La 12-an de septembro je la 10-a nokte apud vilaĝo Durinina (ruse Дурынина) estis kaptita dua fuĝinto. Tri aliaj eniris vilaĝon Novosjolova (apud vilaĝo Aremzjani), sed estis forpelitaj de hundoj, perdiĝis en arbaro, malsategis kaj du el ili planis murdi la trian, pli junan, por manĝi, sed hazarde ili eliris al ĉasista dometo ĉe rivero Turtas, kie ili trovis panon, buteron, fusilojn kaj boatojn. Dum posta marŝo du pli aĝaj malliberuloj tiom ĝenis la junan ke li fuĝis de ili, venis al vilaĝo Filatovo kaj rakontis pri situo de siaj akompanoj. La 15-an de oktobro lastaj tri fuĝintoj estis kaptitaj en Bronnikova vilaĝaro[102].

La 22-an de septembro 1907 grupo de punlaboruloj dum noktado en vilaĝo Kutarbitka (30 km for de Tobolsko) provis fuĝi, sed gardistoj ekpafis kaj 23 el 33 malliberuloj estis mortigitaj, 5 gardistoj vunditaj. Kvin postvivintaj malliberuloj etsis juĝitaj kaj kondamnitaj al po 10 tagoj de solula karcero kaj pliaj ses monatoj de punlaboroj[103].

La 13-an de julio 1916 fuĝis malliberulo Miĥail Redkin, kiu esti sekvan tagon kaptita dum grimpi malsupren de la mallibereja preĝejo. Dum enketado oni eltrovis ke al la fuĝo lin instigis eksa supra gardisto Dmitrijev, kiu helpe de alia gardisto konvinkis lin fuĝi. La gardistoj esperis ke pro tio estos maldungita prizonestro Dorengovskij, kiun ili malŝatis[104].

Literaturo[redakti | redakti fonton]

  • Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 560. ISBN = 978-5-91409-417-8.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 14. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  2. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 39. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  3. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 197. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  4. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 209. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  5. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 7. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  6. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 8–9. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  7. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 10. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  8. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 11. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  9. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 13. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  10. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 58. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  11. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 60. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  12. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 64. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  13. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 171–172. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  14. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 65. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  15. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 144–145. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  16. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 163. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  17. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 206. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  18. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 17–18. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  19. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 20. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  20. 20,0 20,1 20,2 Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 18. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  21. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 202. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  22. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 209. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  23. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 96. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  24. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 185. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  25. 25,0 25,1 Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 26. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  26. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 53. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  27. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 208. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  28. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 265. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  29. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 73. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  30. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 204. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  31. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 117. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  32. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 162. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  33. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 208. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  34. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 19. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  35. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 81. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  36. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 91. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  37. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 106. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  38. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 114. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  39. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 110. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  40. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 19. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  41. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 15. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  42. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 203. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  43. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 42. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  44. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 21. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  45. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 57. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  46. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 268–269. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  47. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 23. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  48. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 25. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  49. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 68. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  50. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 53. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  51. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 128. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  52. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 199. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  53. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 210. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  54. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 41. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  55. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 115. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  56. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 113. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  57. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 151–152. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  58. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 153. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  59. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 154–157. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  60. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 187–192. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  61. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 195. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  62. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 301. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  63. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 301–303. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  64. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 217–221. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  65. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 226–227. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  66. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 289–290. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  67. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 291. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  68. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 292. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  69. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 293–294. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  70. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 295. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  71. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 297. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  72. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 307. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  73. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 318. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  74. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 322–324. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  75. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 324. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  76. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 325. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  77. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 326. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  78. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 333. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  79. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 344. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  80. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 347. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  81. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 351. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  82. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 352. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  83. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 353. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  84. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 359. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  85. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 360. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  86. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 362. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  87. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 366. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  88. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 380. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  89. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 381. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  90. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 386. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  91. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 27. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  92. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 29. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  93. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 30–31. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  94. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 30–31. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  95. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 33. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  96. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 38. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  97. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 39. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  98. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 223. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  99. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 224. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  100. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 375. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  101. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 97. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  102. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 97–98. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  103. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 177–178. ISBN = 978-5-91409-417-8.
  104. Риве, З. Э.. (2017) Тобольский острог (ruse), p. 279–280. ISBN = 978-5-91409-417-8.