Wałcz

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Wałcz

Blazono

Blazono
Genitivo de la nomo Wałcza
Provinco Okcidenta Pomerio
Distrikto Distrikto Wałecki
Komunumo Komunumo Wałcz
Speco de komunumo Urba
Urba komunumo Jes
Urborajtoj 1303
Koordinatoj 53° 16′ N, 16° 28′ O53.26666666666716.466666666667Koordinatoj: 53° 16′ N, 16° 28′ O
Alto super la marnivelo 109 m
Areo 38,16 km²
Loĝantaro 26312 (en 2004)
Loĝdenso 689,5 loĝ./km²
Poŝtkodo 78-600
Telefona antaŭkodo 67
Aŭtokodo ZWA
TERYT 4324417011
Estro Maciej Żebrowski
Titolo de estro Urbestro
Adreso de estraro pl. Wolności 1
Poŝtkodo de estraro 78-600
Telefono de estraro 67 258-44-71
Fakso de estraro 67 258-26-18
Poŝto de estraro walcz@um.pl
Komunuma retejo http://www.walcz.um.pl
v  d  r
Information icon.svg

Wałcz (kaŝube: Wôłcz, dum historio la aliaj nomoj: Wałecz, Wałęcz, Wałcze, Walcia, Welcz, Walcz 1575 (1579), Walcz 1584, Walcks, Volzen, Cron, Crone, Corona, Krone, Arnescron, Arnscron, Arneskrone 1312, Die Krone, Deutsch Krone; Vałcz, germane: Deutsch Krone) estas urbo en Okcidenta Pomerio en Pollando.

La urbodomo en Wałcz
La preĝejo de Sankta Nikolao

Ĝi apartenas al komunumo Wałcz en distrikto Wałecki.

Historio[redakti | redakti fonton]

Historio de Wałcz en Mezepoko[redakti | redakti fonton]

La gentoj de okcident-slavoj, en la 9-a kaj 10-a jarcentoj
Pollando dum la regado de Boleslavo la 3-a Kurbabuŝa
Pollando dum la regado de pola reĝo Kazimiro la 3a Granda (1333–1370)

Dum la kreado de la gentaj organizoj tia teritorio estis ĉe la limo de la Pomerianoj kaj gento de Polanie (vidu la apudan mapon). Należy przyjąć, że do czasów przedpaństwowych Polski, ziemie te były pod kulturowym i politycznym wpływem Pomorzan i związane były z losem dziejowym Pomorza Zachodniego. Poprzez wyprawy wojenne na Pomorze organizowane w pierwszej połowie XII wieku przez Boleslavo la 3-a Kurbabuŝa okolice te zostały włączone do państwa polskiego, stanowiąc północne rubieże Wielkopolski. Z tego okresu pochodzi pierwsza wzmianka o grodzie w okolicy współczesnego miasta. Krzywousty zdobył i spalił ten gród, a jego mieszkańców uprowadził w niewolę. Na początku XIV wieku okoliczne ziemie zajęła Margraflando Brandenburgio. 23 kwietnia 1303 roku Urlich Schoning i Rudolf Liebenthal otrzymali od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada, Jana i Waldemara przywilej na założenie miasta Arenscrone (obecny Wałcz). Miasto zostało wyposażone w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami i półwyspem. Dodatkowo miasto było zwolnione z płacenia podatków przez 16 lat. W 1368 roku Kazimiro la 3-a Granda w wyniku układu z Marchią Brandenburską odzyskał dla Polski Wałcz wraz z okolicznymi ziemiami. Potwierdził przywilej lokacyjny miasta, a na zamku osadził swojego starostę. Wówczas miasto stanowiło ośrodek rzemieślniczo-handlowy. Dum la jaroj 1409 kaj 1460 la urbo dufoje estis bruligita fare de kavaliroj de la Teŭtona Ordeno.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Wałcz de la 16a ĝis la 19a jc[redakti | redakti fonton]

En la jaro 1524 pola reĝo Sigismundo la Maljuna faris tiun urbon kiel doganejon por vendadi tie la gregoj da brutoj al Okcidenta Eŭropo. W 1535 roku nastąpiło zajęcie kościoła katolickiego przez zwolenników reformacji i zamienienie go na zbór ewangelicki. W 1577 roku miał miejsce wielki pożar miasta. Aby pomóc mieszkańcom w odbudowie zniszczeń Stefan Batory przyznał miastu prawa do cotygodniowych targów, a później jeszcze trzech dodatkowych jarmarków w ciągu roku. Wszystkim zaś kupcom zagwarantował bezpieczeństwo, wolność i opiekę prawną. Od połowy XVI wieku znajdowało się tutaj starostwo grodowe. Od XVII wieku Wałcz stanowił ośrodek działalności kontrreformacyjnej jezuitów, którzy w 1618 roku założyli tu kolegium, zwane Atenami Wałeckimi, znane z wysokiego poziomu nauczania. W XVI wieku obok Wałcza powstała odrębna gmina miejska, mająca od 1633 roku własne prawa miejskie. Był to ośrodek rzemieślniczy, konkurencyjny wobec starego miasta.

Jednak po zniszczeniach en la tempo de sveda invado Sveda diluvo en la mezo de la 17a jc, dum la jaroj 1658-1662 obie części zostały połączone w jedno miasto. W 1706 roku Szwedzi podczas rabunku podpalają Wałcz, obracając w popiół 77 domów. Szczególnie ucierpiała zabudowa dawnego nowego miasta. W kolejnych latach pożary i epidemie przywleczone przez wojsko dziesiątkują miasto. Mieszkańcy w większości opuszczają miasto. Stąd w 1729 roku starosta Henryk Golc zwolnił mieszczan od świadczeń, by zachęcić ludzi do osiedlania się w Wałczu i odbudowy miasta. W 1772 roku Wałcz zamieszkiwało 1155 mieszkańców, a liczba posesji wynosiła 205. En tiu jaro dum la 1-a dispartigo de Pollando Wałcz aneksis Prusio. W XIX wieku rozpoczęła się germanizacja miasta, wskutek zwiększenia się liczby ludności niemieckiej. Fine de la 19a jc la urbo ricevis la fervojajn ligojn kun la diversaj urboj, aperis etaj fabrikoj, ekz. segejoj, meblo-fabrikoj, maŝin-fabrikoj kaj disvolviĝis la ligno-komerco.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Historio de Wałcz dum la 20a jc[redakti | redakti fonton]

Post la Unua Mondmilito Wałcz rstis en la limoj de Germanio. Od 1934 roku w mieście i okolicy trwała budowa umocnień wojskowych fragmentu Wału Pomorskiego. W okresie II wojny światowej brały w niej udział liczne oddziały robocze jeńców francuskich, polskich, sowieckich, brytyjskich, amerykańskich. W mieście istniał obóz pracy przymusowej.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito
La Kastela Lago Park / Jezioro Zamkowe
La preĝejo de Antonio de Padovo

Wałcz został zdobyty 5-6 lutego 1945 roku w trakcie ciężkich walk wojsk polskich i sowieckich o przełamanie Wału Pomorskiego. W trakcie działań wojennych w 1945 roku miasto zostało zniszczone prawie w połowie. Miejscowa ludność niemiecka w większości opuściła miasto w obawie przed zbliżającym się frontem. Post la fino de Dua Mondmilito la urbo eniris Pollandon laŭ la decido de la Potsdama konferenco kaj ankaŭ laŭ la decidoj de la konferenco komenciĝis la procedo de translokiĝo de la germana popolo kaj anstataŭigo de ili per poloj de la centra Pollando kaj de orienta Pollando de post la Curzon-linio (vidu la apudan mapon). Do miasta przybyli nowi osadnicy z różnych stron dawnej Polski. 7 maja 1946 roku zatwierdzono obecną nazwę miasta. De la jaro 1999 Wałcz apartenas la Vojevodio de Okcidenta Pomerio.

(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

  • Zygmunt Boras, Ryszard Walczak, Andrzej Wędzki, Historia powiatu wałeckiego w zarysie, Poznano: Wydawnictwo Poznańskie, 1961.
  • Jan Ignacy Bocheński, Eleonora Jackowska, Ludwik Bąk, Marcin Hlebionek, Adam Szweda, Historia kościoła parafialnego w Wałczu, Wałcz: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy Pozka 2002.
  • Bronisław Chlebowski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów, tom 12, Varsovio: Nakładem Władysława Walewskiego, 1892.
  • Marcin Dudek, Jerzy Sadowski, Fortyfikacje Wału Pomorskiego w Wałczu, Wałcz: Wydawnictwo Infort, 2006.
  • Sławomir Klonowski, Niezależne Samorządne Związki Zawodowe „Solidarność” w Wałczu w latach 1980-1989, Wałcz: Regionalne Towarzystwo Historyczne Ziemi Wałeckiej, 2009.
  • Michał Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków: Michał Pawlikowski, 2012.

Famuloj[redakti | redakti fonton]

La 14-an de januaro 1945 naskiĝis en Wałcz Ákos Mesterházy - hungara inĝeniero, agronomo, profesoro, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (2013).

Kunlaboro de komunumaj aŭtonomioj[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]