Orĥona runoskribo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Orĥona runoskribo en monolito, Kyzyl.
Orĥona runoskribo

Tipo

Alfabeto
Uzata por lingvoj Malnova Turka
Epoko de la 7a ĝis la 13a jarcentoj
Deveno

Proto-Sinaita
 → Fenica
  → Aramea
   → Siria
    → Sogda??? (diskutata)
     → Orĥona runoskribo

Idaj sistemoj Hungara runoskribo, Ĥazara skribo.
Unikoda intervalo U+10C00–U+10C4F
ISO 15924 Orkh
Orkhon.svg
v  d  r
Information icon.svg

Orĥona runoskribo (ankaŭ gokturka skribo) estas la unua skribmetodo de la turkidaj lingvoj. La nomo venas el la ĉefa trovloko de la ĉifrosteleoj ĉe Orĥon kaj la formala simileco al la germanaj runoj, kiuj cetere ne havas ian ajn parencecon. Ĝi estis elpensita far gokturkoj por skribado de la ujgura lingvo. Oni malkovris la skribojn fine de la 19-a jarcento.

Enskriboj[redakti | redakti fonton]

La plej gravaj enskriboj estiĝis en la epoko de la dua Kaganato (682–745), precipe en la 20-aj kaj 30-aj jaroj de la 8-a jarcento kaj dum la ujgura kaganato (745–840). En la 9-a jarcento, la orĥon-runoj estis antataŭitaj per ujgura skribo venanta el la aramea skribo.

La orĥona runaskribo verŝajne influis la evoluon, estiĝon de la hungara runoskribo.

Tabelo de literoj[redakti | redakti fonton]

Malnov-Turkida Alphabet (Klasika periodo)
Uzado Simboloj Transliterumo kaj transskribo
vokaloj Old turkic letter A.png A /a/, /e/
Old turkic letter I.png I /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png U /ø/, /y/, /w/
konsonantoj harmonized kun:
(¹) — malantaŭa,
(²) — antaŭa
vokaloj
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png /b/ /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png /d/ /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png /g/ /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png /l/ /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png /n/ /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png /r/ /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png /s/ /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png /t/ /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png /ʤ/ /ʤ/
only (¹) — Q
only (²) — K
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png Q /q/ K /k/
with all
wovels
Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png -NG /ŋ/
clusters + vokalo Old turkic letter ICH.png IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ konsonanto Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /nʤ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
vordo-divida simbolo Old turkic letter SEP.png none
(-) — nur en vortfinaĵoj

Legado[redakti | redakti fonton]

Old turkic letter I.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter NG.pngOld turkic letter T2.png — skribaĵo

  • T²NGR²I — transliterumo
  • /teŋri/ — transskribo
  • teñri — moderna turkida skribo
  • Dio — signifo

Bibliografio[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]