Orĥona runoskribo
El Vikipedio
Orĥona runoskribo (ankaŭ gokturka skribo) estas la unua skribmetodo de la turkidaj lingvoj. La nomo venas el la ĉefa trovloko de la ĉifrosteleoj ĉe Orĥon kaj la formala simileco al la germanaj runoj, kiuj cetere ne havas ian ajn parencecon. Ĝi estis elpensita far gokturkoj por skribado de la ujgura lingvo. Oi malkovris la skribojn fine de la 19-a jarcento.
Enhavo |
[redaktu] Enskriboj
La plej gravaj enskriboj estiĝis en la epoko de la dua Kaganato (682–745), precipe en la 20-aj kaj 30-aj jaroj de la 8-a jarcento kaj dum la ujgura kaganato (745–840). En la 9-a jarcento, la orĥon-runoj estis antataŭitaj tra el la arama skribo venanta ujgura skribo.
La orĥona runaskribo verŝajne influis la evoluon, estiĝon de la hungara runoskribo.
[redaktu] Bibliografio
- Wolfgang-Ekkehard Scharlipp: Die frühen Türken in Zentralasien. Darmstadt 1992. ISBN 3-534-11689-5
[redaktu] rete
[redaktu] Tabelo de literoj
| Using | Simboloj | Transliterumo kaj transskribo | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| vokaloj | A | /a/, /e/ | ||||||
| I | /ɯ/, /i/, /j/ | |||||||
| O | /u/, /o/, /w/ | |||||||
| U | /ø/, /y/, /w/ | |||||||
| konsonantoj | harmonized | kun: (¹) — malantaŭa, (²) — antaŭa vokaloj |
B¹ | /b/ | B² | /b/ | ||
| D¹ | /d/ | D² | /d/ | |||||
| G¹ | /g/ | G² | /g/ | |||||
| L¹ | /l/ | L² | /l/ | |||||
| N¹ | /n/ | N² | /n/ | |||||
| R¹ | /r/ | R² | /r/ | |||||
| S¹ | /s/ | S² | /s/ | |||||
| T¹ | /t/ | T² | /t/ | |||||
| Y¹ | /ʤ/ | Y² | /ʤ/ | |||||
| only (¹) — Q only (²) — K |
Q | /q/ | K | /k/ | ||||
| with all wovels |
-Ç | /ʧ/ | ||||||
| -M | /m/ | |||||||
| -P | /p/ | |||||||
| -Ş | /ʃ/ | |||||||
| -Z | /z/ | |||||||
| -NG | /ŋ/ | |||||||
| clusters | + vokalo | IÇ, ÇI, Ç | /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/ | |||||
| IQ, QI, Q | /ɯq/, /qɯ/, /q/ | |||||||
| OQ, UQ, QO, QU, Q |
/oq/, /uq/, /qo/, /qu/, /q/ |
ÖK, ÜK, KÖ, KÜ, K |
/øk/, /yk/, /kø/, /ky/, /k/ |
|||||
| + konsonanto | -NÇ | /nʧ/ | ||||||
| -NY | /nʤ/ | |||||||
| -LT | /lt/, /ld/ | |||||||
| -NT | /nt/, /nd/ | |||||||
| word-divide simbolo | none | |||||||
| (-) — word endings only | ||||||||
[redaktu] Legado
T²NGR²I — transliterumo
/teŋri/ — transskribo
teñri — moderna turkida skribo
Dio — mean

