Biografio

Biografio
literatura ĝenro art genre by arts form (en) laborkampo
biographical work • nefikcia libro • literaturo
Partoj early life (en) biographic information (en) vd

Biografio aŭ vivpriskribo (de la greka vortoj bios signifanta "vivo" kaj graphein signifante "skribi") estas ĝenro de literaturo kaj aliaj artaĵoj kiel kino, bazita de la verkitaj rakontoj pri individua vivo. Kvankam biografio povas esti fikcia aŭ nefikcia, la termino ĝenerale aludas al nefikciaĵo. Biografio estas pli ol listo de nepersonaj faktoj kiel naskiĝo, edukado, laboro, interrilato kaj morto. Ĝi ankaŭ funde esploras la emociojn de travivi tiajn eventojn.

Aŭtobiografio estas la priskribo de la vivo de iu persono, verkita de tiu persono mem. Uloj verkantaj biografion nomiĝas biografoj.

Famaj esperantaj biografioj

Famaj biografioj verkitaj en Esperanto estas relative malmultaj, sed kelkaj elstaras pro sia kvalito kaj graveco en la Esperanto-komunumo. Jen listo de kelkaj konataj biografioj, bazita sur la disponebla informo kaj la historio de Esperanto-literaturo:

1. Vivo de Zamenhof de Edmond Privat (1920)  

   - Unua grava biografio pri Ludoviko Zamenhof, la kreinto de Esperanto. Ĝi estas konsiderata klasikaĵo, kvankam iuj kritikoj notas, ke ĝi foje tro idealigas Zamenhof.

2. Homarano: La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof de Aleksander Korĵenkov (2009)  

   - Detala kaj moderna biografio pri Zamenhof, kiu esploras lian vivon, lingvokreadon kaj filozofion (Homaranismo). Ĝi estas bone dokumentita kaj konsiderata fidinda fonto.

3. La familio Zamenhof de Zofia Banet-Fornalowa (2000)  

   - Biografio fokusanta ne nur pri Ludoviko Zamenhof, sed ankaŭ pri lia familio, inkluzive de liaj infanoj kaj iliaj sortoj. Ĝi aldonas personan dimension al la historio de Zamenhof.

4. Doktoro kaj lingvo Esperanto de Adolf Holzhaus (1969)  

   - Alia biografio pri Zamenhof, kiu kombinas informojn pri lia vivo kaj la evoluo de Esperanto. Ĝi estas scienca sed alirebla por larĝa publiko.

5. Granda Galerio Zamenhofa de Adolf Holzhaus (1973–1978, 2 volumoj)  

   - Ampleksa verko pri Zamenhof, inkluzivanta detalojn pri liaj verkoj, korespondadoj kaj influo. Ĝi estas pli enciklopedieca ol rakonta.

8. [Teru no shōgai] = [La vivo de Teru]

   - Biografio pri la japana esperantistino Hasegawa Teru (Verda Majo, 1911–1946), kiu engaĝiĝis en la ĉina komunista movado kontraŭ japana agresemo. Ĝi estas rimarkinda pro sia internacia fokuso.

Notoj

• La plej multaj famaj biografioj en Esperanto temas pri Ludoviko Zamenhof, ĉar li estas centra figuro en la historio de la lingvo. Aliaj biografioj pri esperantistoj aŭ eksteraj figuroj estas malpli oftaj kaj ofte aperas en formo de artikoloj aŭ mallongaj verkoj, ekzemple en enciklopedioj kiel Nia Diligenta Kolegaro.
• Kelkaj biografioj, precipe pri Zamenhof, estis reeldonitaj, kio montras ilian daŭran gravecon.
• La literaturo en Esperanto estas riĉa je originalaj verkoj, sed biografioj restas niĉa ĝenro. Por pli da informoj pri originala literaturo, la Konciza Enciklopedio de la Originala Literaturo de Esperanto de Geoffrey Sutton estas rekomendinda.

Vidu ankaŭ

• Listo de biografioj
• Kariertabelo aŭ vivresumo
• Vita Karoli Magni, historiistoj konsideras ĝin kiel historie unua ekzemplo de biografio de eŭropa reĝo.

Eksteraj ligiloj

• Biografioj esperante