Karolida Imperio
Vidu ankaŭ: Karolida dinastio| Karolida Imperio | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
| historia lando • imperio | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Geografio
| |||||||||||||||
| Ĉefurbo: | |||||||||||||||
| Loĝantaro | |||||||||||||||
| Ŝtat-strukturo | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
La Karolida Imperio estas historiografia termino uzata por aludi al Franka Imperio kiu konsistis en dominado de la karolida dinastio de la 8-a jarcento al la 9-a jarcento en Okcidenta Eŭropo. Tiu periodo de la eŭropa historio derivas de la politiko de la reĝoj frankaj, Pepino la juna kaj Karolo la Granda, kiu okazigis klopodon rekuperi en la politika, religia kaj kultura medioj de la mezepoka epoko. La kronigo de Karolo la Granda kiel imperiestro en Romo estis grava fakto kiel signo de fakta restaŭro de la Okcident-Romia Imperio (en latina: Imperium Romanorum Occidentalium). Post ties partigo fare de la Traktato de Verdun en 843, ĝi estos sukcedita post unu jarcento de la Regno de Francio en sia okcidenta parto, kaj de la Sankta Romia Imperio oriente.
Kunteksto
[redakti | redakti fonton]
La Karolida Imperio (800–888) estis franka imperio en la Okcidenta kaj Centra Eŭropo dum la frua Mezepoko (inter la 5-a kal la 15-a jarcentoj), regata de la Karolida dinastio, fare de la reĝoj de la ĝermana tribo de la frankoj ekde 751 kaj reĝoj de la Longobardoj, en Italio, ekde 774. La Karolida Imperio estas konsiderata la unua fazo de la historio de la Sankta Romia Imperio, kiu daŭris ĝis 1806, ĉar en la jaro 800, la franka reĝo Karolo la Granda (742–814) estis kronita imperiestro en Romo fare de la Papo Leono la 3-a, en klopodo por translokigi la Romian Imperion de la oriento al la okcidento.
Post interna milito (840–843), sekvante la morton de la Imperiestro Ludoviko la Pia, la Imperio estis dividita en aŭtonomajn regnojn, kie la reĝo estis ankoraŭ agnoskita kiel imperiestro, sed kun malmulta aŭtoritato ekster sia propra regno. La unueco de la imperio kaj la hereda rajto de la Karolidoj daŭrigis esti agnoskita. En 884, Karolo la Dika reunuigis ĉiujn Karolidajn regnojn por la lasta fojo, sed kun lia morto, en 888, la imperio denove estis dividita.
Ĉar la sola legitima heredanto de la restanta dinastio estis ankoraŭ infano, la nobelaro elektis regionajn reĝojn ekster la dinastio aŭ, en la kazo de la Orienta Francio, nelegitiman Karolidon. La nelegitima linio daŭre regis en la oriento ĝis 911, dum en Okcidenta Francio la legitima Karolida dinastio estis restarigita en 898 kaj regis ĝis 987, kun interrompo de 922 ĝis 936.
La grandeco de la imperio ĉe sia komenco estis proksimume 1.112.000 km² kun loĝantaro inter 10 kaj 20 milionoj da loĝantoj. Ĝia ĉefa kerno estis Francio, la lando inter la Luaro kaj la Rejno, kie situis ĝia simbola ĉefurbo, Aachen. En la sudo, la imperio transiris Pireneojn kaj limis al la Emirlando de Kordovo kaj, post 824, al la Regno de Pamplono; norde, ĝi limis al la regno de la Danoj; okcidente, ĝi havis mallongan terlimon kun Bretonio, kiu poste reduktiĝis al alfluanto; oriente, ĝi havis longan limon kun la Slavoj kaj la Avaroj, kiuj fine estis venkitaj kaj iliaj teroj integrigitaj al la imperio. Sude, en Italio, la intencoj de la Karolidoj al aŭtoritato estis kontestitaj de la Bizancoj (Orientaj Romianoj) kaj de restaĵoj de la Longobarda regno en la Duklando de Benevento.
La termino "Karolida Imperio" estas moderna konvencio kaj ne estis uzata de ĝiaj samtempuloj. La lingvo de oficialaj agoj en la imperio estis la latina. La imperio estis nomata universum regnum ("la tuta regno", kontraste al regionaj regnoj), "Romanorum sive Francorum imperium" ("Imperio de la Romianoj kaj Frankoj"), "Romanum imperium" ("Romia Imperio"), aŭ eĉ "imperium christianum" ("Kristana Imperio").
Historio
[redakti | redakti fonton]Ascendo de la Karolidoj (ĉ. 732–768)
[redakti | redakti fonton]Kvankam Karolo Martelo prefere ne prenis la titolon de reĝo (kiel farus lia filo Pepino la 3-a, aŭ imperiestro, kiel lia nepo Karolo la Granda faris), li estis la absoluta reganto de preskaŭ la tuta nuntempa kontinenta Okcidenta Eŭropo norde de la Pireneoj. Nur la ceteraj saksaj regnoj, kiujn li parte konkeris — Longobardio kaj la Hispanida Markio sude de Pireneoj — estis signifaj aldonaĵoj al la franclingvaj regnoj post lia morto.
Martelo plifirmigis sian lokon en la historio per sia defendo de la kristana Eŭropo kontraŭ la islama armeo ĉe la Batalo de Tours, en 732. La iberaj saracenoj kombinis berberan malpezan kavalerion kun peza araba kavalerio por krei imponan armeon, kiu preskaŭ neniam estis venkita. Al la eŭropaj kristanaj fortoj, tamen, mankis la potenca instrumento de la piedingo. En ĉi tiu venko, Karolo gajnis la kromnomon Martelon ("la Martelon"). Edward Gibbon, la historiisto de Romo kaj ĝiaj sekvoj, nomis Karolon Martelon "la supera princo de sia epoko".
Pepino la 3-a akceptis la nomumon kiel reĝon fare de Papo Zakario ĉirkaŭ 741, finante la merovidan dinastion. La regado de Karolo la Granda komenciĝis en 768, post la morto de Pepino. Li transprenis la kontrolon de la regno post la morto de sia frato Karlomano, ĉar la du fratoj estis kunheredantoj de la regno de sia patro. Karolo la Granda estis kronita romia imperiestro en la jaro 800.
Dum la regado de Karolo la Granda (768–814)
[redakti | redakti fonton]La Karolida Imperio, dum la regado de Karolo la Granda, dominis la plejparton de la Okcidenta Eŭropo, tre simile al la iama Romia Imperio. Male al la romianoj, kiuj enriskiĝis en Ĝermanion trans la Rejnon post la katastrofo en la Teutoburga arbaro (9 p.K.), Karolo la Granda venkis la ĝermanan reziston kaj etendis sian regnon ĝis la Elbo, influante eventojn ĝis preskaŭ la rusaj stepoj.
La regado de Karolo la Granda estis preskaŭ konstanta militado, partoprenante en ĉiujaraj kampanjoj, multajn el kiuj li persone gvidis. Li venkis la Longobardan Regnon en 774 kaj aneksis ĝin al sia propra dominejo, deklarante sin "Reĝo de la Longobardoj". Poste, li gvidis malsukcesan kampanjon en Hispanio, en 778, kiu finiĝis per la Batalo de Roncesvalo, konsiderata la plej granda malvenko de Karolo la Granda. Li poste etendis sian regnon al Bavario post devigi Tasilo la 3-a, Dukon de Bavario, rezigni pri iu ajn pretendo pri sia titolo, en 794.
Lia filo, Pepino, ricevis ordonon kampanji kontraŭ la Avaroj en 795, ĉar Karolo la Granda estis okupita de saksaj ribeloj. La Avara Granda Ĥanato finiĝis en 803, post kiam Karolo la Granda sendis bavaran armeon al Panonio. Li ankaŭ konkeris saksajn teritoriojn en militoj kaj ribeloj daŭrantaj de 772 ĝis 804, kun eventoj kiel la Masakro de Verden en 782 kaj la kodigo de la Lex Saxonum, en 802.
Antaŭ la morto de Karolo la Granda, la Imperio estis dividita inter pluraj membroj de la Karolida dinastio. Inter ili estis reĝo Karolo la juna (772-811), filo de Karolo la Granda, kiu ricevis Neŭstrion; reĝo Ludoviko la Pia, kiu ricevis Akvitanion; kaj reĝo Pepino (777-810), kiu ricevis Italion. Pepino mortis kun ekstergeedza filo, Bernardo (797-818), en 810, kaj Karolo mortis sen heredantoj en 811. Kvankam Bernardo sukcedis Pepinon kiel Reĝon de Italio, Ludoviko la Pia estis nomita kunheredanto, en 813, kaj la tuta Imperio estis transirinta al li post la morto de Karolo la Granda en la vintro de 814.
Regado de Ludoviko la Pia kaj la Civila Milito (814–843)
[redakti | redakti fonton]La regado de "Ludoviko la Pia" kiel Imperiestro estis neatendita. Kiel la tria filo de Karolo la Granda, tiel li estis origine kronita Reĝo de Akvitanio kun la aĝo de tri jaroj. Kun la morto de liaj pli aĝaj fratoj, li transiris de "knabo kiu fariĝis reĝo al viro kiu estus imperiestro". Kvankam lia regado estis ombrita de dinastia lukto kaj posta civila milito, kiel lia epiteto sugestas, li forte interesiĝis pri religiaj aferoj.
Unu el la unuaj aferoj, kiujn li faris, estis "regi la popolon per leĝo kaj per la riĉeco de sia pieco", nome per restaŭrado de preĝejoj. Astronomo deklaris, ke dum sia restado en Akvitanio, li "kompletigis la studadon de legado kaj kantado, kaj ankaŭ la komprenon pri la diaj kaj mondaj literoj, pli rapide ol oni kredus." Li ankaŭ faris signifan penon por restaŭrigi multajn monaĥejojn, kiuj malaperis antaŭ lia regado, samkiel li sponsoris novajn.
Laŭ Will Durant: Ludviko la Pia (814-40) estis tiel alta kaj bela kiel sia patro; modesta, milda kaj kompleza, kaj tiel nekorekteble indulgema kiel Cezaro. Edukita de la sacerdotoj, li prenis serioze la moralajn preskribojn, kiujn Karolo la Granda praktikis per tiom da modereco. Li havis unu edzinon kaj neniun konkubinon. Li forpelis la amantinojn de sia patro kaj la amantojn de siaj fratinoj el la kortego, kaj kiam la fratinoj protestis, li metis ilin en monaĥejojn. Li fidis la vortojn de la sacerdotoj kaj ordonis al la monaĥoj plenumi sian benediktan devon. Kie ajn li trovis maljustecon aŭ ekspluatadon, tie li provis haltigi ĝin kaj korekti tion, kio estis erare farita. La popolo miris trovi lin ĉiam ĉe la flanko de la malfortuloj aŭ malriĉuloj.
Dum la regado de Ludoviko mankis sekureco; li ofte devis batali por konservi la kontrolon de la Imperio. Tuj kiam li eksciis pri la morto de Karolo la Granda, li rapidis al Aix-la-Chapelle, kie li ekzilis multajn el la fidindaj konsilistoj de Karolo la Granda, kiel ekzemple Valo (755-836). Valo kaj liaj fratoj estis filoj de la plej juna filo de Karolo Martelo, kio konsistigis minacon kiel eblaj postulantoj al la trono. La monaĥa ekzilo estis taktiko, kiun Ludoviko multe uzis dum sia regado por plifortigi sian pozicion kaj forigi eblajn rivalojn.
En 817, lia nevo, reĝo Bernardo de Italio, ribelis kontraŭ li pro lia malkontento esti vasalo de Lotaro, la plej aĝa filo de Ludoviko. La ribelo estis rapide subpremita de la imperiestro, kaj en 818, Bernardo estis kaptita kaj punita - la mortpuno estis ŝanĝita al blindeco. Tamen, la traŭmato de la proceduro finfine mortigis lin du tagojn poste. Post tio, Italio estis reenkondukita sub imperian kontrolon. En 822, la pento de Ludoviko pro la morto de Bernardo multe reduktis lian prestiĝon kiel imperiestro inter la nobelaro - iuj sugestas, ke li malaltigis sin al "klerikala regado".
En 817, Ludoviko estis establinta tri novajn Karolidajn regnojn por siaj filoj el sia unua geedzeco: Lotaro estis nomita reĝo de Italio kaj kunheredanto, Pepino estis nomita reĝo de Akvitanio, kaj Ludoviko la Germano estis nomita reĝo de Bavario. Liaj provoj, en 823, lasi parton de la Imperio al sia kvara filo (el sia dua geedzeco), Karolo la Kalva, renkontis reziston de liaj pli aĝaj filoj.
Kvankam tio estis parto je la kialo de la disputo inter la filoj de Ludoviko, iuj sugestas, ke estis la nomumo de Bernardo de Septimanio (795-844) kiel ĉambelano, kiu kaŭzis malkontenton ĉe Lotaro, ĉar li estis senigita je sia kunreĝeco, en 829, kaj ekzilita al Italio (kvankam oni ne scias kial; la Astronomo simple deklaras, ke Ludoviko "forpelis sian filon Lotaron por reveni al Italio") kaj Bernardo alprenis sian postenon kiel vickomandanto post la imperiestro. Kun la influo de Bernardo ne nur super la imperiestro sed ankaŭ super la imperiestrino, plia misharmonio estis semita inter la elstara nobelaro.
Pepino, la dua filo de Ludoviko, ankaŭ estis malkontenta. Li estis implikita en malsukcesa milita kampanjo, en 827, kaj laciĝis pro la troa implikiĝo de siaj gepatroj en la registaro de Akvitanio. Tial, la kolera nobelaro subtenis Pepinon, kaj civila milito eksplodis dum la Karesmo de 830, kun la lastaj jaroj de la regado de Ludoviko turmentitaj de civila milito.
Baldaŭ post la Pasko, liaj filoj atakis la imperion de Ludoviko kaj detronigis lin favore al Lotaro. La Astronomo deklaris, ke Ludoviko pasis la someron sub la gardado de sia filo, "iu imperiestro nur laŭnome".
La sekvan jaron, Ludoviko atakis la regnojn de siaj filoj, ellaborante novajn sinsekvoplanojn. Li donis Neŭstrion al Pepino, senigis Lotaron de lia imperia titolo, kaj donis la Regnon de Italio al Karolo. Alia divido, en 832, tute ekskludis Pepinon kaj Ludovikon la Germanon, igante Lotaron kaj Karolon la solajn bonfarantojn de la regno, kio provokis la ribelon de Pepino kaj Ludoviko la Germano en la sama jaro, sekvitaj de Lotaro, en 833, kaj kune ili malliberigis la imperiestron Ludoviko kaj Karolo.
Lotaro perfidis la Papon Gregorio la 4-a el Romo sub la preteksto de mediacio, sed lia vera rolo estis legitimi sian regadon kaj tiun de siaj fratoj, detronigante kaj ekskomunikante Ludovikon. En 835, paco estis farita ene de la familio, kaj Ludoviko estis reenpostenigita al la imperia trono en la Preĝejo de Sankta Stefano en Meco. Kiam Pepino mortis en 838, Ludoviko la Pia kronis Karolon reĝon de Akvitanio, dum la nobelaro elektis la filon de Pepino la 2-a, konflikto kiu solviĝis nur en 860 per la morto de Pepino. Kiam Ludoviko la Pia fine mortis en 840, Lotaro postulis la tutan imperion, sendepende de la dividoj.
Rezulte, Karolo kaj Ludoviko la Germano ekmilitis kontraŭ Lotaro. Post perdo en la Batalo de Fontenoy, Lotaro fuĝis al sia ĉefurbo en Akeno kaj starigis novan armeon, kiu estis malsupera al tiu de liaj pli junaj fratoj. En la Ĵuroj de Strasburgo, en 842, Karolo kaj Ludoviko la Pia konsentis deklari Lotaron netaŭga por la imperia trono. Tio markis la orient-okcidentan dividon de la Imperio inter Ludoviko la Pia kaj Karolo ĝis la Traktato de Verduno. Konsiderata mejloŝtono en eŭropa historio, la Ĵuroj de Strasburgo simbolas la naskiĝon de Francio kaj Germanio.
Post la Traktato de Verduno (843-877)
[redakti | redakti fonton]Lotaro ricevis la imperian titolon, la regnon de Italio, kaj la teritorion inter la riveroj Rejno kaj Rodano, kolektive nomitaj kiel Centra Francio aŭ Lotaringo. Al Ludoviko estis donita la reĝeco de ĉiuj landoj oriente de la Rejno kaj norde kaj oriente de Italio, kiu estis nomita la regno de Orienta Francio, kiu estis la antaŭanto de la moderna Germanio. Karolo ricevis ĉiujn landojn okcidente de la Rodano, kiu estis nomita la regno de Okcidenta Francio.
Lotaro transdonis Italion al sia plej aĝa filo, Ludoviko la 2-a, en 844, kaj igis lin kunimperiestro, en 850. Lotaro mortis en 855, dividante sian regnon en tri partojn: la teritorio jam posedata de Ludoviko restis lia, la teritorio de la antaŭa Regno de Burgonjo estis transdonita al lia tria filo, [Charles of Provence Karolo de Burgonjo] (845-863), kaj la restanta teritorio, por kiu ne ekzistis tradicia nomo, estis donita al lia dua filo, Lotaro la 2-a, kies regno nomiĝis Lotaringo.
Ludoviko la 2-a, malkontenta pro ne ricevado de plia teritorio post la morto de sia patro, alianciĝis kun sia onklo Ludoviko la Germano kontraŭ sia frato Lotaro kaj sia onklo Karlo la Kalva en 858. Lotaro repaciĝis kun sia frato kaj onklo baldaŭ poste. Karlo estis tiel nepopulara, ke li ne povis krei armeon por kontraŭbatali la invadon kaj anstataŭe fuĝis al Burgonjo. Li saviĝis nur kiam la episkopoj rifuzis kroni Ludovikon, la ĝermanan reĝon.
En 860, Karlo la Kalva invadis la Regnon de Burgonjo sed estis forpuŝita. Lotaro la 2-a cedis terojn al Ludoviko la 2-a en 862 por subteni lian eksgeedziĝon de sia edzino, kio provokis ripetajn konfliktojn kun la Papo kaj liaj onkloj. Karlo de Burgonjo mortis en 863 kaj lian regnon heredis Ludoviko la 2-a.
Lotaro la 2-a mortis en 869 sen legitimaj heredantoj, kaj lia regno estis dividita inter Karlo la Kalva kaj Ludoviko la Germano en 870 per la Traktato de Meerssen. Dume, Ludoviko la Germano estis implikita en disputoj kun siaj tri filoj. Ludoviko la 2-a mortis en 875 kaj nomis Karlomanon, la plej aĝan filon de Ludoviko la Germano, kiel sian heredanton.
Karlo la Kalva, subtenata de la Papo, estis kronita Reĝo de Italio kaj Imperiestro de la Sankta Romio. La sekvan jaron, Ludoviko la Germano mortis. Karlo ankaŭ provis aneksi lian regnon, sed estis decide venkita ĉe Andernach, kaj la Regno de la Orientaj Frankoj estis dividita inter Ludoviko la Juna, Karlomano de Bavario (830-880) kaj Karlo la Dika.
Malkresko (877–888)
[redakti | redakti fonton]Post la morto de Karlo la Kalva, la Imperio estis atakita norde kaj okcidente fare de la vikingoj kaj alfrontis internajn luktojn de Italio ĝis la Balta Maro, de Hungario en la oriento ĝis Akvitanio en la okcidento. Karlo la Kalva mortis en 877 transirante la Pasejon de Monto Senio kaj estis sukcedita de sia filo, Ludoviko la Balbutulo, kiel Reĝo de la Okcidentaj Frankoj, sed la titolo de Sankta Romia Imperiestro eksvalidiĝis.
Ludoviko la Balbutulo estis fizike malforta kaj mortis du jarojn poste, lia regno estis dividita inter siaj du plej aĝaj filoj: Ludoviko la 3-a akirante Neŭstrion kaj Frankion, kaj Karlomano akirante Akvitanion kaj Burgonjon. La Regno de Italio estis fine donita al Reĝo Karlomano de Bavario, sed apopleksio devigis lin abdiki la italan tronon favore al sia frato Karlo la Dika kaj Bavarion al Ludoviko de Saksio (835-882). Ankaŭ en 879, Bozono (844-887), Grafo de Arleso, fondis la Regnon de la Malsupra Burgonjo, en Provenco.
En 881, Karlo la Dika estis kronita kiel Imperiestro de la Sankta Romio kaj Ludoviko la 3-a de Saksio kaj Ludoviko la 3-a de Frankio mortis la sekvan jaron. Saksio kaj Bavario aliĝis al la Regno de Karlo la Dika, kaj Frankio kaj Neŭstrio estis konceditaj al Karlomano de Akvitanio, kiu ankaŭ konkeris Malsupran Burgonjon. Karlomano mortis en ĉasakcidento en 884, post tumulta kaj neefika regado, kaj liaj teroj estis hereditaj de Karlo la Dika, efike rekreante la Imperion de Karolo la Granda.
Karlo la Dika, suferante de tio, kio supozeble estas epilepsio, ne povis sekurigi la regnon kontraŭ la vikingoj, kaj post aĉeto de lia retiriĝo el Parizo en 886, li estis vidita de la kortego kiel malkuraĝa kaj nekompetenta. La sekvan jaron, lia nevo Arnulfo de Karintio, la ekstergeedza filo de Reĝo Karlomano de Bavario, ribelis kontraŭ sia onklo. Anstataŭ kontraŭbatali la ribelon, Karlo fuĝis al Neidingen kaj mortis la sekvan jaron, en 888, lasante dividitan regnon kaj sinsekvan konfuzon.
Dividoj en 887–88
[redakti | redakti fonton]La Karolida Imperio estis dividita: Arnulfo retenis Karintion, Bavarion, Lorenon, kaj nuntempan Germanion; Grafo Odo de Parizo (860-898) estis elektita Reĝo de la Okcidenta Francio (Francio), Ranulfo la 2-a (850-890) fariĝis Reĝo de Akvitanio, Italio iris al Grafo Berengaro, Supra Burgonjo al Rodolfo la 1-a (859-912), kaj Malsupra Burgonjo al Ludoviko la Blinda (880-928), filo de Bozono de Arleso, Reĝo de Malsupra Burgonjo kaj patrinflanka nepo de Imperiestro Ludoviko la 2-a. La alia parto de Lotaringio fariĝis la Duklando de Burgonjo.
Vidu ankaŭ
[redakti | redakti fonton]Bibliografio
[redakti | redakti fonton]- Eginardo, Vita Karoli, L. Halphen (a cura di), Parigi, Les Belles Lettres, 1938,
- Alessandro Barbero, Carlo Magno, Roma-Bari, Laterza, 2000,
- Henri Pirenne, Mahomet et Charlemagne, Laterza, Bari 1939,
- Fichtenau, Heinrich von, L'impero carolingio, Gius, Laterza & Figli, Bari, 2000,
- Hägermann Dieter, 'Carlo Magno, Il signore dell'Occidente, Einaudi, Milano, 2004
- Crivello F, e Segre Montel C, Carlo Magno e le Alpi, Viaggio al centro del Medioevo,, Skira, Susa-Novalesa, 2006,
- Chamberlin Russell, Carlo Magno, Imperatore d'Europa, Newton & Compton, Roma, 2006,
- Buongiorno Teresa, Il ragazzo che fu Carlo Magno, Salani, Milano, 2003,
- Dal Monte Carlo, Carlo Magno, Re dei franchi e imperatore, Edizioni della Vela, 2005
- Becher Matthias, Carlo Magno, Il Mulino, Bologna, 2000,
- Cardini Franco, Carlomagno, Un padre della patria europea, Bompiani, Milano, 2002,
- Delle Donne Giovanni, Carlo Magno e il suo tempo, Tutto il racconto della vita del più famoso sovrano medievale e della realtà quotidiana del suo impero, Simonelli Editore, Milano, 2001,
- Musca Giosuè, Carlo Magno e Harun al-Rashid, Dedalo Edizioni, Roma, 1996,
- Wies Ernst W, Carlo Magno, Un imperatore per l'Europa, ECIG, Genova, 1998,
- Anonimo sassone, Le gesta dell'imperatore Carlo Magno, Jaca Book, Milano, 1988,
- Federico Chabod, Lezioni di metodo storico, Roma-Bari, Laterza, 1978,
- Franco Cardini kaj Marina Montesano, Storia medievale, Firenze, Le Monnier Università, 2006, ISBN 8800204740