Hiismo

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Saltu al: navigado, serĉo
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

Hiismo estas proponita reformo de Esperanto. Hiisto sentas en tradicia Esperanto mankon de specife virseksa triapersona pronomo, simetria al ŝi, kaj de specife virseksa sufikso, simetria al -in-, ĉar en tradicia Esperanto la triapersona pronomo li estas aŭ virseksa aŭ neŭtra, samkiel en tradicia Esperanto sensufiksaj personaj substantivoj povas esti aŭ virseksaj aŭ neŭtraj. Kiel specife virseksan triapersonan pronomon hiisto uzas la pronomon hi, kaj kiel specife virseksan personan sufikson, li uzas la sufikson -iĉ-.

Priskribo[redakti | redakti fonton]

En hiisma Esperanto:

  • La virseksa pronomo hi estas uzata simetrie kun la inseksa pronomo ŝi. La uzado de la virseksa pronomo li por emfazi virsekson estas arkaika. (li estas nek virseksa nek inseksa; por emfazi la sekson oni uzu aŭ ŝihi.)
  • La virseksa sufikso -iĉ- estas uzata simetrie kun la inseksa sufikso -in-. La uzado de personaj vortoj sen -iĉ- por emfazi virsekson estas arkaika. (La vorto studanto estas nek virseksa nek inseksa; por emfazi la sekson oni uzu la vorton studantiĉo aŭ la vorton studantino.)
  • Seksohavaj substantivoj (kiel damo kaj fraŭlo) ne bezonas redundan seksan sufikson (damino, fraŭliĉo).
  • Ankaŭ sen seksosufikso tradicie seksohavaj substantivoj (kiel damo kaj fraŭlo) konservas sian sekson.

Alternativoj[redakti | redakti fonton]

Por indiki virsekson, eblas uzi la prefikson vir-.

Liismo[redakti | redakti fonton]

Simile al Liismo, Hiismo asertas, ke la pronomo li estas neŭtra.

Riismo[redakti | redakti fonton]

Kontraste al Riismo, en Hiismo la pronomo li estas neŭtra, dum en Riismo ĝi estas specife virseksa.

Iĉismo[redakti | redakti fonton]

Simile al Iĉismo, Hiismo enhavas la sufikson -iĉ-, sed kontraste, ĝi ne celas ŝanĝi la virsekson de firme virseksaj substantivoj.

Giismo[redakti | redakti fonton]

gi (egui) – Persona pronomo sen seksa implico; precipe por alegorie personigita besto, spirito, Dio. - Arkaika Esperanto

La pronomo li restas virseksa, gi estas la nova pronomo malseksa. Kontraste al Riismo, en Giismo pronomoj "li", "ŝi" kaj "ĝi" restas virseksa, inseksa kaj neŭtra.

Argumentoj kontraŭ hiismo[redakti | redakti fonton]

  • Aldoni novan pronomon estas kontraŭ-fundamente, ĉar la kvanto de pronomoj estas limigita en la Fundamento.
  • hi estas anglismo, kaj multaj esperantistoj malakceptas influon de la angla lingvo.

Argumentoj por hiismo[redakti | redakti fonton]

  • Oni povas libere elekti ĉu emfazi sekson aŭ ne.
  • Per arkaika uzado de li oni diskriminacias inojn, vole-ne-vole implicante, ke parolante pri iu ajn besto, persono, profesio aŭ familiano, oni "kompreneble" celas viron. (Laŭ alia opinio oni diskriminacias ĝuste tiujn, vole-ne-vole implicante, ke nur ĉe inoj indas klare esprimi ilian sekson.)
  • La pronomo li origine tradukitas per he (angle), er (germane) kaj tiel plu, kiuj siatempe signifis tiu persono kaj nur she (angle), sie (germane) kaj tiel plu estis neambigue inseksaj, kio implicis, ke li ĝenerale estas virseksa. En la 21-a jarcento estas kreiĝintaj en la nacilingvoj, kiuj estis bazo de Esperanto en 1887, iloj por juste distingi aŭ maldistingi inter inoj kaj viroj. Esperanto devas havi sampovajn ilojn por esti taŭga komunikilo.
  • La uzado de ŝi kaj hi simetrias kun -in- kaj -iĉ-, kiu simetrias kun -nj- kaj -ĉj- kaj plireguligas la lingvon.
  • Seksneŭtra uzado de li simetrias kun ili, kio estas plia regulaĵo en la lingvo.
  • Nova klare virseksa pronomo hi ne kaŭzus miskomprenon de pli frue verkitaj tekstoj. Uzado de li por virseksuloj ne malkonformas kun la nova sistemo, kaj esprimoj kiel li aŭ ŝi restus signife klaraj kaj rivelus la sistemon. Tio estas argumento favore al hiismo kompare kun riismo, kiu falsigus la antaŭan uzadon de li en seksneŭtra signifo.
  • Sufiksoj kiel -ist-, -ul-, -ant- perdis sian firman viran sencon. Ankaŭ ĉevalo, amiko, homo, infano kaj gasto ne estas (plu) firme virseksaj. Tial oni bezonas ilon, kiu indikas la sekson, kiu ĝuste estas la sufikso -iĉ-.
  • "Ŝi" estas el la angla she, do ambaŭ seksaj pronomoj venas de la sama lingvo.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]

  • Mondlango Esperantido kun pli da angla, kaj kiu uzas hiismon.
  • Ikolo Proveto de dialekto de Esperanto kun hiismo, iĉismo, ujismo kaj minimeca skribsistemo.
  • Esperanto kaj sekso. Artikolo de Markos Kramer kiu konsideras diversajn proponojn por seksneŭtrala esprimmaniero en Esperanto, interalie hiismon